Umorzenie egzekucji z powodu braku majątku dłużnika. Sąd uchylił odmowę wyjawienia majątku

Postanowieniem z 9.06.2026 r. referendarz sądowy oddalił wniosek o zobowiązanie dłużnika do złożenia wykazu majątku, wskazując w uzasadnieniu, że złożenie odpisu postanowienia umarzającego postępowanie egzekucyjne z uwagi na jego bezskuteczność nie czyni zadość ciężarowi „wykazania, że na skutek prowadzonej egzekucji wierzyciel nie uzyskał w pełni zaspokojenia swej należności” (art. 913 § 1 k.p.c.). W ocenie referendarza uprawniało go to do oddalenia wniosku jako oczywiście niezasadnego na podstawie art. 191

1 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

Wierzyciel zaskarżył ww. orzeczenie, zarzucając m.in. naruszenie art. 913 § 1 k.p.c.

Sąd zważył, co następuje:

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Zasadny był zarzut naruszenia art. 913 § 1 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem przesłanką wyjawienia majątku jest „wykazanie przez wierzyciela, że na skutek prowadzonej egzekucji nie uzyskał w pełni zaspokojenia swej należności”. We wniosku wierzyciel powołał się na postanowienie Naczelnika US w C. z 6.11.2024 r. o umorzeniu postępowania egzekucyjnego w administracji. Postanowieniem tym organ egzekucyjny umorzył postępowanie na podstawie art. 59 § 2 u.p.e.a., zgodnie z którym

postępowanie egzekucyjne może być umorzone w przypadku, gdy dalsza egzekucja administracyjna będzie bezskuteczna z powodu braku majątku lub źródła dochodu zobowiązanego, z których jest możliwe wyegzekwowanie środków pieniężnych przewyższających koszty egzekucyjne. Ponadto w uzasadnieniu orzeczenia organ wskazał na brak majątku dłużnika oraz na podjęte czynności poszukiwawcze, które okazały się bezskuteczne.

Referendarz sądowy, mimo literalnego i niestwarzającego problemów interpretacyjnych brzmienia przesłanki wyjawienia majątku z art. 913 § 1 k.p.c. w postaci „wykazania przez wierzyciela, że na skutek prowadzonej egzekucji nie uzyskał w pełni zaspokojenia swej należności”, błędnie uznał, że przesłanką tą jest „bezskuteczność egzekucji” w rozumieniu obiektywnym, oderwanym od rzeczywistej bezskuteczności konkretnego postępowania egzekucyjnego. Wykładni dokonanej przez referendarza sąd nie podziela, nie tylko z uwagi na jej sprzeczność z literalnym brzmieniem przepisu, ale również z uwagi na jej sprzeczność z prawidłowo przeprowadzoną wykładnią systemową. Uwzględnić bowiem należy pozostałe (alternatywne) przesłanki wyjawienia majątku z art. 913 § 2 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem możliwe jest żądanie wyjawienia majątku bez prowadzenia w ogóle uprzednio postępowania egzekucyjnego, a m.in. jedynie po wezwaniu dłużnika do zapłaty wierzytelności stwierdzonej tytułem wykonawczym. Zupełnie nieprzystająca do ww. kontekstu systemowego jest taka interpretacja innej z alternatywnych przesłanek (z art. 913 § 1 k.p.c.), w świetle której poza wszczęciem na podstawie tytułu wykonawczego postępowania egzekucyjnego przeciwko dłużnikowi i jego umorzenia przez organ egzekucyjny z uwagi na bezskuteczność egzekucji, trzeba by jeszcze wykazywać w istocie prawidłowość działania organu egzekucyjnego. Co więcej, sąd nie podziela stanowiska referendarza sądowego w zakresie, w którym kwalifikuje on prawomocne postanowienie organu egzekucyjnego, którym umorzono postępowanie egzekucyjne z uwagi na jego bezskuteczność, jako „twierdzenie organu o bezskuteczności egzekucji”. Po pierwsze, z perspektywy strony postępowania, orzeczenie takie kształtuje jej sytuację prawną przez zamknięcie dalszej drogi postępowania egzekucyjnego, jest więc faktem, od którego art. 913 § 1 k.p.c. uzależnia prawo do żądania wyjawienia majątku przed sądem. Po drugie, referendarz sądowy nie uwzględnił w ogóle, że postanowienie organu stanowi dokument urzędowy (sporządzony przez uprawniony organ, w zakresie kompetencji, w przewidzianej prawem formie), z którym wiąże się domniemanie, o którym mowa w art. 244 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., co w praktyce postępowania cywilnego oznacza przerzucenie ciężaru dowodu, tak że to ewentualnie strona przeciwna (dłużnik) musiałby wykazać fakt przeciwny do wynikającego z domniemania (obalenie domniemania). Poza tym wykładnia referendarza sądowego jest odosobniona, niepodzielana ani w publikowanym orzecznictwie, ani w literaturze przedmiotu (por. wyrok SN z 22.10.2013 r., III UK 154/12; wyrok SN z 11.12.2006 r., I UK 153/06, OSNP 2008, z. 1-2, poz. 22; wyrok SN z 13.01.2010 r., II CSK 372/09; A. Marciniak, w: Komentarz KPC, red. Marciniak, Legalis 2020, art. 913, nt. 5; P. Jadłowski, w: Komentarz KPC, red. Rylski/Olaś, Legalis 2025, art. 913, nt. 15; M. Krakowiak, w: Komentarz KPC, red. Jankowski/Cieślak, Legalis 2024, art. 913, nt. 16).

Mając na uwadze powyższe, to orzeczenie referendarza sądowego jako oparte na błędnej wykładni art. 913 § 1 k.p.c. było nieprawidłowe, a nie wniosek o wyjawienie majątku oczywiście niezasadny w rozumieniu art. 191

1 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. W tej sytuacji orzeczenie referendarza sądowego podlegało uchyleniu, a sprawa przekazaniu do ponownego rozpoznania, na podstawie art. 391

1 § 3 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

W toku ponownego rozpoznania referendarz sądowy uwzględni wyżej przeprowadzoną wykładnię, ponadto dokona doręczeń dłużnikowi stosownie do art. 391

1 § 7 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

Zarządzenia:

1. zakreślić sprawę w repertorium;

2. odpis postanowienia z uzasadnieniem zgodnie z art. 391

1 § 5 k.p.c. doręczyć wyłącznie pełnomocnikowi wierzyciela – N. H., z pouczeniem o niezaskarżalności;

3. wpisać pod nowy numer w rep. 1 Co, skierować bez losowania do referatu RSR T. Sadowskiego, przedstawić mu do decyzji niezwłocznie, bez oczekiwania na epo.

Warszawa, 6 lipca 2026 r. sędzia Mateusz Janicki