Klient nie odzyska od banku ponad miliona złotych, sąd uznał żądanie za nadużycie prawa

Wyrokiem z dnia 8.03.2024 r. w sprawie I C (...) Sąd Okręgowy w Z., pomimo formalnego ustalenia wystąpienia przesłanek dla stwierdzenia nieistnienia pomiędzy stronami stosunku prawnego z nieważnej umowy kredytowej stron, w oparciu o normę art. 5 k.c. oddalił powództwo o ustalenie i zapłatę (pkt I), orzekł o kosztach procesu (pkt II).

Pisemne uzasadnienie wyroku zawarto na kartach 121-139 akt sprawy.

Wyrok zaskarżyli częściowo powodowie (w zakresie rozstrzygnięcia o roszczeniu pieniężnym), zarzucając naruszenie art. 5 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie, kwestionując możność przypisania powodom zachowania wypełniającego przesłankę nadużycia praw podmiotowych oraz niemożność powoływania się na dyspozycję wskazanego przepisu przez stronę, która sama dopuściła się naruszenia zasad współżycia społecznego. Apelujący wnieśli o zmianę wyroku poprzez uwzględnienie powództwa i zasądzenie kosztów procesu za obie instancje. W piśmie zawierającym uzupełnienie zarzutów apelacji powodowie powołali się na wypowiedzi judykatury wskazujące, że strona nie może powoływać się na klauzulę z art. 5 k.c. przy dochodzeniu roszczeń z nieważnego stosunku prawnego.

W odpowiedzi na apelację pozwany wniósł o jej oddalenie.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje.

Apelacja jest niezasadna.

Ustalenia faktyczne Sądu I instancji, istotne dla rozstrzygnięcia sprawy nie budzą wątpliwości i dlatego Sąd Apelacyjny przyjmuje je za własne i czyni z nich podstawę swoich rozważań, podzielając również ocenę dowodów przeprowadzoną w postępowaniu pierwszoinstancyjnym.

Sąd I instancji ustalił w sprawie, że w dniu 26.10.2005 r. powodowie – jako konsumenci – zawarli z pozwanym umowę kredytu hipotecznego (...) denominowanego do waluty CHF, na podstawie której bank udzielił im kredytu równoważnego kwocie 275780 CHF na zakup nieruchomości lokalowej w P.. Sąd ustalił, że kredyt został wypłacony jednorazowo w dniu 31.10.2005 r. przy zastosowaniu kursu kupna dewizy z tabeli własnej banku równego 2,565 zł/chf. W okresie do dnia 3.11.2008 r. powodowie dokonali spłaty kwoty 100721,04 zł rat kapitałowo-kredytowych i prowizji w wysokości 10564,46 zł, zaś w dniu 24.11.2008 r. dokonali spłaty całości pozostałego zadłużenia, wpłacając kwotę 258817,22 CHF. Pozwem z dnia 4.07.2023 r. domagali się ustalenia nieważności przedmiotowej umowy oraz zasądzenia od pozwanego, jako świadczenia nienależnego, wyłącznie kwoty spełnionej w dniu 24.11.2008 r. w walucie obcej.

W ustalonym i bezspornym między stronami stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał, że powodowie nie mają interesu prawnego w zgłoszeniu i popieraniu powództwa niepieniężnego, natomiast kwestia nieważności umowy stron jest przesłanką rozstrzygnięcia żądania zapłaty i w realiach stanu faktycznego sprawy istotnie argumentacja powodów zasługiwała na podzielenie. Odwołując się do dorobku judykatury Sąd Okręgowy zważył, że postanowienia umowy stron zawierają postanowienia niedozwolone w rozumieniu art. 385

1 k.c., których eliminacja skutkuje tym, że umowa nie mogłaby wiązać stron w pozostałej części. Wynikało to z faktu niewypełnienia przez bank, przy zawieraniu umowy obowiązków informacyjnych względem kredytobiorców – konsumentów, jak też rażącego naruszenia ich praw wskutek przerzucenia na powodów całości ryzyka kursowego związanego z zawarciem umowy waloryzowanej do waluty obcej. W konsekwencji Sąd Okręgowy podzielił zarzut powodów, że inkryminowana umowa kredytowa była nieważna.

Rozważając następczo żądanie zasądzenia części kwoty świadczonej przez powodów w wykonaniu tej umowy Sąd Okręgowy wskazał, że o ile świadczenie powodów spełnia przesłanki z art. 410 § 1 k.c. w zw. z art. 405 k.c., o tyle powództwo w tej części podlega oddaleniu z uwagi na nadużycie przez kredytobiorców praw podmiotowych (art. 5 k.c.). Stanowisko to bardzo obszernie uzasadnił odwołując się do konkretnych okoliczności sprawy (k. 135-139). Sąd akcentował, że powodowie w październiku 2005 r. uzyskali kwotę kredytu 707375,70 zł (przy kursie waluty 2,565), zaś spłacając w całości kredyt w listopadzie 2008 r. kwotą 258817,22 CHF, przy niższym kursie waluty (2,4711) wpłacili na rzecz banku 100721,81 zł i równowartość 639563,23 zł, łącznie 740285,04 zł (bez kwoty prowizji należnej bankowi za czynności związane z uruchomieniem kredytu). Z kolei uwzględnienie żądania powodów zgłoszonego po upływie kilkunastu lat od wygaśnięcia stosunku zobowiązaniowego skutkowałoby – przy aktualnym kursie waluty – uzyskaniem przez powodów kwoty 1163176,35 zł i wskutek samej różnicy kursu zyskaliby oni względem banku kwotę ponad 422000 zł dodatkowego przysporzenia majątkowego, co w ocenie Sądu jest nieakceptowalne w świetle art. 5 k.c. i wprost naruszałoby zasadę proporcjonalności („przepisy prawa krajowego wykonujące to prawo [unijne] nie mogą wykraczać ponad to, co jest konieczne dla osiągnięcia zamierzonych celów” – wyroki TSUE z 14.03.2013 r. C-415/11, z 8.12.2022 r. C – 769/21).

Powyższe ustalenia Sądu Okręgowego należy uzupełnić w oparciu o dowody z postępowania pierwszoinstancyjnego.

Powodowie, prowadzący działalności gospodarcze z zakresu usług księgowo-menedżerskich oraz kadrowych zamieszkali w lokalu nabytym za środki z kwestionowanej umowy, lecz niezwłocznie uznali potrzebę zakupu innego lokalu na zaspokojenie ich potrzeb i po uzyskaniu zgody pozwanego na sprzedaż kredytowanej nieruchomości, w 2008 r. dokonali jej sprzedaży, zawarli z pozwanym nową (kolejną) umowę o kredyt waloryzowany do waluty CHF i spłacili jednorazowo pozostałe zadłużenie w kwocie 258817,22 CHF oraz zakupili nową nieruchomość lokalową w P.. Powód nadal prowadził działalność gospodarczą z zakresu księgowości i w latach 2019 -2022 „powziął wiedzę o orzecznictwie Sądu Najwyższego i sądu europejskiego” wskazującym na nielegalność zapisów umowy stron sprzed kilkunastu lat (zeznania powoda, k. 111v). W konsekwencji powód „zaczął czuć się źle” (protokół rozprawy, k. 112) i stwierdził możliwość uzyskania – w świetle tych orzeczeń - zwrotu „dodatkowej” kwoty przewyższającej 560000 zł, przy czym za satysfakcjonującą strona powodowa uznała możność uzyskania od banku kwoty 300000 zł w ramach ugodowego zakończenia sporu (stanowisko procesowe – mail z 6.12.2023 r., k. 103).

W tak ustalonym i uzupełnionym stanie faktycznym sprawy, Sąd Apelacyjny w obecnym składzie uznaje stanowisko wyrażone przez Sąd Okręgowy za prawidłowe, a zarzuty apelacji za niezasadne.

W pierwszym rzędzie należy wskazać, wbrew stanowisku powodów, że wadliwe jest stawianie generalnej tezy o niedopuszczalności powoływania się na klauzulę z art. 5 k.c. w przypadku nieważności stosunku prawnego stanowiącego źródło nadużywanego prawa podmiotowego. W judykaturze wskazuje się bowiem, że żądanie zwrotu świadczenia nienależnego (kondykcji) może być sprzeczne z zasadami współżycia społecznego ze względu na okoliczności, które powstały już po spełnieniu tego świadczenia (wyrok SN z 6.12.2024 r. II CSKP 446/23; wyrok SA w Białymstoku z 14.09.2023 r. I ACa 717/22). Kolejno nie zasługiwał na uwzględnienie zarzut apelantów niedopuszczalności powoływania się na normę art. 5 k.c. przez podmiot, który sam naruszał zasady współżycia społecznego – czyli w realiach sprawy bank stosujący klauzule abuzywne w umowach z konsumentami. Kwestia ewentualnego naruszenia art. 5 k.c. przez daną stronę procesu jest zagadnieniem zastosowania w sprawie prawa materialnego i w judykaturze przyjmuje się jednolicie, że badanie podstaw zastosowania art. 5 k.c. należy do sądów rozpoznających daną sprawę, które odpowiedniej oceny powinny dokonywać z urzędu (wyrok SN z 8.12.2022 r. II CSKP 668/22, postanowienie SN zx 19.11.2025 r. I CSK 3530/24; wyroki SA w Lublinie: z 16.03.2021 r. I ACa 51/20, z 5.12.2012 r. I ACa 381/12; wyrok SA w Warszawie z 14.01.2022 r. V ACa 252/21). W opisanym powyżej stanie faktycznym konieczność oceny roszczenia pieniężnego powodów w kontekście normy art. 5 k.c. była nie tylko możliwa, ale wręcz konieczna i irrelewantny w tym zakresie był ewentualny wniosek (zarzut) drugiej strony procesu.

Sąd Okręgowy prawidłowo zastosował w sprawie art. 5 k.c., a jego ocena prawna cechuje się nakazywanymi w takich przypadkach umiarem, ostrożnością i wnikliwym rozważeniem wszystkich okoliczności sprawy (por. postanowienie SN z 16.04.2026 r. I CSK 744/25).

W judykaturze wskazuje się zasadnie, że art. 5 k.c. może znaleźć zastosowanie tylko wówczas, gdy łącznie spełnione są trzy przesłanki (postanowienie SN z 25.06.2025 r. I CSK 1085/25):

⚫

uprawnionemu podmiotowi przysługuje prawo, którego dotyczy nadużycie,

⚫

uprawniony podmiot wykonuje to prawo,

⚫

wykonywanie tego prawa pozostaje w sprzeczności z jednym kryteriów wymienionych w art. 5 k.c.

Inaczej mówiąc, przepis art. 5 k.c. może znaleźć zastosowanie, gdy osobie uprawnionej formalnie przysługuje określone prawo podmiotowe, lecz w danym stanie faktycznym i przy uwzględnieniu treści konkretnej normy prawnej korzystanie przez tę osobę z tego właśnie prawa stoi w sprzeczności z zasadami z art. 5 k.c.

Sąd I instancji w sposób kategoryczny stwierdził formalne przysługiwanie powodom roszczenia kondykcyjnego z art. 410 § 1 k.c. w związku z nieważnością umowy stron z 2005 r., ale z uwagi na całkowitą spłatę umowy już po 3 latach jej obowiązywania, przy kursie waluty „na korzyść” kredytobiorców (praktycznie najniższym w historii), wysunięcie stosownych pretensji pieniężnych po kilkunastu latach wyłącznie z uwagi na gargantuiczny wzrost kursu CHF do PLN, przy powoływaniu się na ochronę praw konsumentów uznał za sprzeczne z poczuciem sprawiedliwości i za nadużycie instytucji prawnej z art. 385

1 k.c., gdyż celem strony powodowej nie była wcale ochrona ich interesu, jako konsumentów ale uzyskanie po wielu latach nieplanowanej wcześniej gratyfikacji pieniężnej, nienależnej w takim przypadku.

Wskazane rozumowanie Sądu

meriti wypełnia przesłanki wynikające z przywołanego orzecznictwa (por. także wyrok SA w Warszawie z 4.11.2022 r. VI ACa 554/21) i w realiach sprawy zasługuje na pełną aprobatę Sądu

aquem. Przypomnieć, bowiem należy, że prawo unijne, implementowane do polskiego statutu cywilnego np. w art. 385

(

1) i nast. k.c. nie ustanawia bezwzględnej, „ślepej” ochrony praw konsumentów w stosunkach z przedsiębiorcami, ale stanowi podstawę do ochrony konsumentów tylko w tych sytuacjach, gdy ich prawa (interesy) są faktycznie rażąco naruszane w konkretnym stanie faktycznym (por. wyrok TSUE z 13.05.2026 r. C-488/24). W konsekwencji, art. 5 k.c. może (a niekiedy musi) być stosowany dla zwalczania skutków nieaprobowanych w społeczeństwie, ze względu na przyjęte w danej społeczności reguły zachowania, które wyznaczają wartości powszechnie uznawane i których przestrzeganie spotyka się z pozytywną oceną, aprobatą, zaś ich naruszenie jest traktowane jako naganne i spotykające się z dezaprobatą (wyrok SA w Lublinie z 9.01.2023 r. I ACa 207/22; wyrok SA w Szczecinie z 30.03.2023 r. I ACa 334/22). Takim nieaprobowanym skutkiem jest zaś uzyskiwanie określonych korzyści osobistych przez podmioty traktujące instytucje prawne instrumentalnie, czy wręcz w sposób naruszający fundamentalne wartości i założenia, których urzeczywistnieniu ma służyć dane prawo (wyrok SN z 23.05.2023 r. II CSKP 973/22). Zastosowanie art. 5 k.c. polega więc na pewnym „okrojeniu” prawa podmiotowego i uniemożliwieniu korzystania z niego w sposób wprawdzie zgodny z ustawą, ale sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa (tak też SN w wyroku z 23.11.2023 r. II CSKP 1208/22, w postanowieniu z 27.06.2024 r. I CSK 1653/23; por. także postanowienie SN z 4.07.2024 r. II CSKP 314/24; wyrok SN z 6.11.2025 r. II CSKP 297/23).

Wyrokiem z dnia 16.04.2026 r. w sprawie C-753/24 (Rzepacz) TSUE uznał przy tym – wbrew stanowisku powoda forsowanemu w apelacji – że prawo Unii Europejskiej (w tym art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13) dopuszcza uwzględnianie przez sądy przedawnionych roszczeń banków [o zwrot kapitałów kredytów wypłaconych w wykonaniu umów kredytowych uznanych za nieważne z uwagi na zawarcie w ich treści postanowień niedozwolonych naruszających interesy konsumenta i dobre obyczaje], o ile wymagają tego względy słuszności lub zasady współżycia społecznego. Orzeczenie to dezaktualizuje

de facto zarzuty co do „bezwzględnego” zakazu z art. 117 § 2

(

1) k.c., czy nieuwzględnienia przez Sąd Okręgowy zasady „czystych rąk” (

nemo audiatur propriam tupitudinem allegans) w sytuacji, gdy uprzednio bank stosował praktyki uznane za nieuczciwe względem konsumenta.

W przywołanym wyroku TSUE przypomniał przy tym, że celem dyrektywy 93/13 nigdy nie było wzbogacenie konsumenta względem przedsiębiorcy.

Sąd Apelacyjny podziela w stanie faktycznym sprawy przekonanie Sądu Okręgowego, że wyłącznym powodem wysunięcia roszczeń przez powodów była chęć uzyskania przysporzenia pieniężnego w dużych rozmiarach, wywołanego zmianą kursu waluty CHF po kilkunastu latach od zakończenia stosunku zobowiązaniowego, a nie nagle powstała potrzeba ochrony ich interesów i praw, jako konsumentów, które miałyby być naruszone przez pozwanego niemal 20 lat wcześniej. Uwzględnienie ich roszczenia pieniężnego w sposób rażący godziłoby w poczucie sprawiedliwości, naruszałoby zasadę słuszności i uczciwości oraz lojalności wobec partnera, jawnie abstrahując od celu ustanowienia określonych instrumentów prawnych (por. art. 7 dyrektywy 93/13 i postanowienia jej preambuły) formalnie kreujących prawo powodów do domagania się zwrotu kondykcji (por. postanowienie SN z 30.09.2025 r. I CNP 87/24; z 29.05.2025 r. I CSK 2991/24, z 29.01.2026 r. I CSK 336/25; wyrok SA w Warszawie z 8.07.2021 r. I ACa 337/21).

W tym stanie rzeczy, na podstawie powołanych przepisów oraz art. 385 k.p.c., Sąd Apelacyjny orzekł jak w punkcie I sentencji.

W punkcie II sentencji, na podstawie art. 98 § 1, 1

1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c., art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 108 § 1 k.p.c., Sąd Apelacyjny zasądził od powodów na rzecz strony pozwanej zwrot kosztów postępowania apelacyjnego, obejmujących wynagrodzenie jej pełnomocnika w osobie radcy prawnego, ustalone na podstawie § 2 pkt 7 w związku z § 10 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 265).