Banki będące członkami upadłego banku odpowiedzą za straty do wysokości udziałów

Syndyk masy upadłości Banku (...) we E. domagał się zasądzenia od pozwanego (...) w S. (...).000 zł z ustawowymi odsetkami od 27 maja 2002, zaś od pozwanego (...) Banku w J. 90.000 zł z ustawowymi odsetkami od 27 maja 2002 r. oraz kosztami procesu tytułem udziałów członkowskich w oparciu o przepisy art.19 i 28 prawa spółdzielczego.

Pozwane wnosiły o oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów procesu zarzucając przedawnienie roszczenia, brak podstaw do stosowania art. 28 pr. spółdz., gdy upadłość banku regulowana jest treścią art. 160 i następ. prawa bankowego, brak wiedzy o grożącej Bankowi we E. upadłości, brak zamiaru organów w/w Banku pokrycia straty udziałami członkowskimi. Nadto Bank (...) w S. zarzucił, iż nie mógł być w świetle postanowień statutu upadłego Banku jego członkiem, gdy ma siedzibę poza terenem działania tego Banku.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w Częstochowie oddalił powództwo zasądzając od powoda na rzecz pozwanych po 3.615 zł tytułem kosztów procesu.

Rozstrzygnięcie zostało oparte na następujących ustaleniach i wnioskach:

W związku z przepisami, które nakładały na banki spółdzielcze obowiązek posiadania funduszów o równowartości 300.000 Euro do dnia 31 grudnia 2000 r. osiem banków, w tym strony niniejszego procesu, przystępowało do siebie nawzajem, tak aby osiągnąć wymaganą kwotę funduszu.

Decyzje o przyjęciu banków w poczet członków podejmowały zarządy banków. Przystępując w charakterze członków, banki wzajemnie złożyły sobie deklaracje, że nie będą sobie wypłacać dywidendy.

Bank (...) w S. uchwałą zarządu z dnia 27 grudnia 2000 r. wypowiedział członkostwo w Banku (...) we E. wnosząc o zwrot wpłaconych udziałów wartości 87.000 zł.

Podobnie uczynił Z. Bank (...) w J.. Również i Bank (...) we E. wystąpił z członkostwa w pozwanych Bankach.

W dniu 2 kwietnia 2001 r. (...) we E. zwrócił (...)w (...) 87.000 zł, zaś w dniu 3 kwietnia 2001 r. (...) w (...).000 zł.

Uchwałą nr 57/(...) Komisji Nadzoru Bankowego z 4 lipca 2001 r. działalność (...) we E. została zawieszona. Zobowiązania Banku przewyższały aktywa o 3.195.360 zł.

Postanowieniem z 31 sierpnia 2001 r. Sąd Okręgowy w Częstochowie ogłosił upadłość (...) we E.. Pismami z 24 maja 2002 r. syndyk zwrócił się do pozwanych o zwrot wypłaconych tytułem udziałów kwot.

Przystąpienie do upadłego Banku odbyło się z naruszeniem art. 38 § 1 pkt 6 pr. spółdzielczego oraz § 19 ust. 5 pkt 6 statutu, gdy decyzje w tym przedmiocie podjęły zarządy pozwanych banków, a nie walne zgromadzenie.

Czynność prawna podjęta bez wymaganej uchwały walnego zgromadzenia jest nieważna.

Ponadto przystąpienie to dotknięte jest wadą oświadczenia woli w postaci pozorności, co skutkuje nieważność złożonych oświadczeń woli (83 § 1 k.c.).

Zamiarem stron, w tym przypadku, nie było bycie członkiem ze wszystkimi płynącymi stąd uprawnieniami, a tylko powiększenie w ten sposób funduszy pozwalające na kontynuowanie działalności. Przejawem tego były oświadczenia o rezygnacji z dywidendy, braku realizacji uprawnień członkowskich. O pozorności świadczy również i to, że w tym samym czasie strony podjęły decyzję o wystąpieniu i wypłacie udziałów, co nastąpiło z naruszeniem art. 26

pr. spółdz. bez uwzględnienia regulacji art. 19 i 28 pr. spółdz., gdy strata upadłego Banku za rok 2000 wynosiła 3.195.364,38 zł.

Pozorność dokonanych czynności powoduje, że nie wywołują one skutków prawnych, a co za tym idzie brak podstaw do uwzględnienia powództwa.

Nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy zarzut, że pozwane Banki nie mogły być członkami (...) w E.. W sytuacji bowiem, gdy przyjęto na członka spółdzielni osobę, która nie odpowiada wymaganiom, przyjęcie takie jest ważne, a brak kwalifikacji członka może być podstawą do wykluczenia lub wykreślenia go ze spółdzielni. Teren działania (...) w E., jak i przystępujących do niego członków nie wpływa na ważność ich członkostwa.

Za bezzasadny natomiast należało uznać zarzut pozwanych co do przedawnienia roszczenia gdy termin przedawnienia wynosi 3 lata, a powód z pozwem wystąpił 27 marca 200 4 r.

W apelacji powód wniósł o zmianę wyroku i zasądzenie od pozwanych kwot i odsetek zgodnie z żądaniem pozwu oraz zasądzenie kosztów procesu ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Rozstrzygnięciu zarzucił naruszenie prawa materialnego – art. 48 §1, 38 § 1 pkt 6 i 17 § 4 ustawy z 16.09.1982 r. Prawo Spółdzielcze, art. 83 § 1 k.c. art. 6 ustawy z 24.06.1994 r. o restrukturyzacji banków spółdzielczych i Banku (...); naruszenie przepisów prawa procesowego -art. 233 § 1 k.p.c.

Sąd Apelacyjny zważył co następuje:

Apelacja jest uzasadniona aczkolwiek nie wszystkie podniesione w niej zarzuty uznać należy za trafne. W szczególności stwierdzenie to odnosi się do postawionego w niej zarzutu naruszenia wskazanych przepisów prawa procesowego łączonego z nieuwzględnieniem twierdzeń powoda i niepodaniem w uzasadnieniu przyczyn odmówienia im wiarygodności. Zwrócić należy uwagę, że na gruncie regulacji art. 233 k.p.c. przedmiotem sądowej oceny

wiarygodności są dowody, nie zaś twierdzenia stron, jak zdaje się uważać skarżąca, na co wskazuje treść postawionego w tej mierze zarzutu. Takowej zaś oceny dowodów Sąd dokonał, dając temu dostateczny wyraz w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. wymaga wskazania konkretnych dowodów, które zostały przez sąd ocenione wadliwie i podanie w czym skarżący upatruje tę wadliwość, a czemu apelacja nie czyni zadość.

Za zasadny natomiast należało uznać zarzut naruszenia prawa materialnego i związanych z nim ustaleń faktycznych co do pozorności dokonywanych czynności jako pozornych. W konsekwencji zaskarżony wyrok nie mógł się ostać, gdy zasadzał się głównie na przyjęciu pozorności w rozumieniu art. 83 § 1 k.c. czynności przystąpienia przez pozwane Banki do (...) w E..

Przed przystąpieniem do oceny zagadnienia pozorności czynności przystąpienia i przyjęcia w charakterze członka pozwanych Banków do (...) w E. stwierdzić należy, że pozorność jako wada oświadczenia woli skutkująca nieważnością w świetle art. 83 k.c. w grę wchodzi wtedy, gdy z góry powziętym i zgodnym zamiarem stron jest brak woli wywołania skutków prawnych. Jest to niezgodność pomiędzy aktem woli, a jej przejawem na zewnątrz, przy czym strony są zgodne co do tego, aby oświadczenie nie wywołało skutków prawnych ( tak SN w wyroku z 23 czerwca 1986 r. I Cr 45/86 – nie publ. ). Pozorność danej czynności prawnej jest okolicznością faktyczną (por. wyrok SN z dnia 23.I.1997 r. CKN 51/96 O SNC 1997 r. nr 6-7 poz. 79), zatem jako kwestia faktu w zakresie twierdzenia i dowodzenia w sprawie gospodarczej podlega regulacji bądź art. 479

(

12) § 1 bądź 479

(

14) § 2 k.p.c. w zależności od tego, która ze stron procesowych z faktu tego wywodzi skutki prawne.

Sąd zaś uwzględnia z urzędu nieważność czynności prawnej, jednak tylko na podstawie materiału niesprekludowanego zebranego zgodnie z regułami wskazanymi w art. 479

12 § 1 479

14 § 2, 381 k.p.c. (por. uchwałę SN z 17.06.2005 r. III CZP 26/05 – Biul. SN 2005/6/8). W przedmiotowej sprawie

brak zaś takowego. Przepis art. 479

14 § 2 k.p.c. adresowany do strony pozwanej w postępowaniu w sprawach gospodarczych, nakłada obowiązek podania w odpowiedzi na pozew wszystkich twierdzeń, zarzutów oraz dowodów na ich poparcie pod rygorem utraty prawa powoływania ich w toku postępowania. Jego treść wskazuje, że ustanawia on tzw. prekluzję procesową, ściśle określając tę tezę procesu, w której pozwany może podjąć skuteczną obronę, chyba że wykaże, iż powołanie w odpowiedzi na pozew nie było możliwe, albo że potrzeba materiału procesowego wynikła później. Przepis ten dotyczy wszystkich twierdzeń, zarzutów i dowodów, bez względu na ich znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy (uchwała SN z 17.II.2004 r., III CZ 9115/03 – OSNC 2005 nr 5 poz. 77), jednocześnie określa powinność sądu egzekwowania obowiązków nałożonych na pozwanego, co oznacza, że obowiązkiem sądu jest pominięcie spóźnionych twierdzeń pozwanego, oddalenie spóźnionych zarzutów i wniosków dowodowych. W niniejszym sporze żaden z pozwanych w odpowiedzi na pozew nie podnosił twierdzenia o pozorności dokonanych czynności, nie przedstawiał materiału dowodowego w tym przedmiocie wskazującego, że zgodnym zamiarem stron było niewywoływanie skutków prawnych przez dokonane czynności. Niezależnie od tego, wniosku takiego nie uzasadnia materiał procesowy sprawy. Trafnie skarżący podnosi, iż z samego brzmienia przepisu art. 83 k.c. wynika, iż adresat oświadczenia woli nie wyraził zgody na złożenie pozornego oświadczenia woli. Pozorność oświadczenia woli potraktowana została przez ustawodawcę jako wada oświadczenia woli złożonego świadomie i swobodnie dla pozoru – bez zamiaru wywołania skutków prawnych – drugiej stronie, która o takim charakterze oświadczenia wie i na to się zgadza. Pozorność przejawia się w istnieniu dwóch oświadczeń woli z tym, że jedno jest przeznaczone „na zewnątrz”, a drugie zostaje ujawnione tylko między stronami danej czynności prawnej. Po drugie oświadczenie woli musi być nie tylko ujawnione, ale nawet komunikowane i akceptowane prze drugą stronę. Nie zostało zaś wykazane, w tym procesie ani też pozwani nie podjęli takiej próby, aby upadły Bank działał ze świadomością

pozorności, wyrażał na to zgodę, aby złożone przez pozwane oświadczenia woli o przystąpienie do (...) we E. (deklaracje członkowskie) miały charakter pozorny, nie wywoływały związanych z nimi skutków prawnych, czemu przeczy z kolei dokonane przez uprawniony organ upadłego przyjęcie pozwanych w poczet członków, w trybie art. 16 i 17 ustawy pr. spółdz., a następnie dokonane wpłaty na udziały będące realizację obowiązku wynikającego z art. 19 § 1 pr. spółdz.

W konsekwencji wskazanych wyżej zdarzeń prawnych doszło do powstania członkostwa w upadłym Banku (...) ( por. wyrok SN z 28 lutego 1996 r. I CKN 222/95 – OSNC 1996 nr 6 poz. 87).

Zgodzić należy się ze skarżącym, że materiał dowodowy sprawy, jak i przywołane w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku okoliczności nie dają podstaw do zakwalifikowania oświadczeń woli - którejkolwiek ze stron - związanych z przystąpieniem pozwanych do (...) w E. jako mających charakter czynności pozornych, przyjęcia, że nie towarzyszył im zamiar wywołania wynikających stąd skutków prawnych, a tym samym nieważnych na podstawie art. 83 k.c. Strony dokonały niezbędnych do przystąpienia czynności, złożonym w formie deklaracji oświadczeniom pozwanych odpowiadały czynności zarządu powodowego Banku – uchwały o przyjęciu w poczet członków, taki charakter Banki miały we wzajemnych stosunkach, tak się traktowały. Konsekwencją powyższego było zwiększenie funduszu udziałowego upadłego, co znalazło odzwierciedlenie w bilansie, jak i zrealizowany został przez pozwanych podstawowy obowiązek związany z członkostwem – wpłata zadeklarowanych udziałów.

W działaniach pozwanych był zamierzony cel, dokonane wpłaty zadeklarowanych udziałów nie miały charakteru li tylko „księgowej operacji”, a były konsekwencją realizacji obowiązku wynikającego z art. 19 ust. 1 Prawa spółdzielczego, zwłaszcza, że po wystąpieniu z powodowej Spółdzielni pozwani realizowali uprawnienia z tym związane. Stanowisko jakoby cel działania – podwyższenie funduszy własnych, funduszu udziałowego, to, że

jednocześnie wpłat dokonał powodowy Bank przystępując do pozwanych Banków, nie przemawia za pozornością wskazanej wyżej czynności prawnej, jak i akcentowany przez Sąd Okręgowy cel zwiększenia w ten sposób sumy funduszy własnych do poziomu wynikającego z uchwały Komisji Nadzoru Bankowego nr 9/98 z dnia 3 sierpnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad wyposażenia banków spółdzielczych w kapitał założycielski, a następnie art. 172 ustawy Prawo Bankowe z 29 sierpnia 1997 r. (Dz. U. nr 140 poz. 939 ze zm.), który od wprowadzenia zmian ustawą z 9 kwietnia 1999 r. o zmianie ustawy o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym oraz niektórych innych ustaw Dz. U. 99.40.399) tj. od 21 maja 1999 r. nakładał na banki spółdzielcze obowiązek zwiększenia funduszy własnych do poziomu równowartości 300.000 EURO do dnia 31 października 2000 r. Fundusze te wpływają m.in. na rozmiar i strukturę bieżącej działalności banku, kształtują jego politykę ekonomiczną, kredytową i lokacyjna, bezpieczeństwo ekonomiczne banku, pokrywanie strat. Zasadniczym elementem podstawowych funduszy własnych banku spółdzielczego stanowią fundusz udziałowy oraz fundusze zasobowy i rezerwowy (art. 127 ust .2 pkt 1 c Prawa spółdzielczego). Uzupełnienie i powiększenie funduszy własnych może nastąpić w różnoraki sposób, tak przez

akumulowanie na ten cel części zysku, jak i poprzez pozyskiwanie dodatkowego kapitału udziałowego, które może nastąpić również poprzez przyjęcie nowych członków i taki sposób został zastosowany przez strony. Nie można zatem okoliczności tej, celu działania stron traktować jako przemawiających za pozornością dokonanych czynności prawnych, gdy cel ten był zgodny z prawem, strony go realizowały w dozwolony prawem sposób dla wywołania rzeczywistych związanych z dokonywanymi czynnościami skutków prawnych, a takowymi było zamierzone członkostwo pozwanych w upadłym Banku ze wszystkimi płynącymi stąd konsekwencjami, których strony miały pełną świadomość.

Nie daje też podstaw do kwalifikacji stosunku członkostwa jako pozornego fakt złożenia przez banki oświadczenia o zrzeczeniu się prawa do dywidendy, gdy

ich zamierzonym celem, co wynika z treści oświadczenia, było wyłącznie wzmocnienie finansowe o kwoty dywidend majątku Banku, w którym przyjęto je na członka. Ewentualne przyszłe dywidendy od udziałów pozwanych miały być przeniesione zgodnie z wolą pozwanych na zwiększenie funduszy Banku. Otrzymanie dywidendy jest prawem członka, z którego zawsze może on zrezygnować, zaś działanie w tym kierunku nie jest przejawem pozorności członkostwa korporacyjnego. Podkreślić należy, że o pozorności czynności prawnej nie mogą świadczyć przyczyny, które skłoniły strony do jej dokonania, wzajemność działań, sposób, jak i realizacja wynikających zeń uprawnień. Decydujące są tylko okoliczności wynikające z art. 83 § 1 k.c., a te nie zostały wykazane, ani też nie były twierdzone przez pozwanych.

W ocenie Sądu Apelacyjnego zasadnym jest też zarzut naruszenia treści art. 48 § 1 i 38 § 1 pkt 1 Prasa spółdzielczego aczkolwiek z innych przyczyn aniżeli wskazywane w apelacji. Jest przy tym oczywiste, że o przyjęciu w poczet członków powodowego Banku rozstrzygały przepisy art. 16 ust. 1 Prawa spółdzielczego oraz postanowienia § 9 ust. 2 Statutu (...) E., a w ich świetle uprawnienie w tym przedmiocie przysługiwało zarządowi. Rzecz jednak w tym, że problem w niniejszej sprawie nie jest związany z uprawnieniami po stronie organu dokonującego przyjęcia w poczet członków, a uprawnieniem organu dokonującego przystąpienia do powodowego Banku, składającego oświadczenie woli formie deklaracji w imieniu pozwanych Banków. Banki (...) są bankami w rozumieniu art. 2 ustawy Prawo Bankowe, podlegającymi przepisom tej ustawy w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej, zaś co do formy, struktury organizacyjnej spółdzielniami podlegającymi przepisom prawa spółdzielczego (por. art. 20 Pr. bankowego z 1997 r., art. 2 ust. 1 ustawy z 24 czerwca 1994 o restrukturyzacji banków spółdzielczych i Banku (...) – Dz. U. 94 nr 80 poz. 369, jak i art. 2 ust. 1 obowiązującej aktualnie ustawy o funkcjonowaniu banków spółdzielczych, ich zrzeszaniu się i bankach zrzeszających z 7.12.2000 r. – Dz. U. 00.119.1254 ze zm.). Zgodnie z art. 6 pr. bankowego obowiązującego

w dacie zdarzeń objętych sporem, banki oprócz czynności bankowych mogły obejmować lub nabywać akcje, udziały innej osoby prawnej nie będącej bankiem. Odnośnie banków spółdzielczych kwestie te regulował art. 6 przytoczonej wyżej ustawy z 24 czerwca 1994 r. o restrukturyzacji banków spółdzielczych .... stanowiący, że banki spółdzielcze mogą za zgodą banku regionalnego, z którym zawarły umowę zrzeszenia, uczestniczyć w podmiotach i przedsięwzięciach, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy – prawo bankowe. Przepisy te nie stanowiły wprost o uczestnictwie banku w innych bankach, ale zgodnie z argumentacją a maiori ad minus, nie budzi wątpliwości możliwość przystąpienia banku do innego banku, nabywanie udziałów, akcji innego banku. Przewidziany w art. 6 ustawy restrukturyzacyjnej wymóg zgody odnosił się do uczestnictwa w podmiotach i przedsięwzięciach wskazanych w art. 6 ust. 1 pkt 1 pr. bankowego, a ten wyraźnie wskazywał, że dotyczy osób prawnych nie będących bankiem, co oznacza, że zgoda banku spółdzielczego na

przystąpienie banku spółdzielczego do innego banku nie była ustawowym warunkiem skuteczności przystąpienia ani też takowego nie zawierały statuty banków spółdzielczych również łącząc wymóg tej zgody z uczestnictwem w podmiotach i przedsięwzięciach, o których mowa w prawie bankowym. Taki kierunek wykładni w/w przepisów potwierdza też regulacja art. 8 ustawy z 7.12.2000 r. w sprawie funkcjonowania banków spółdzielczych, która wyraźnie stanowi, że wymóg zgody banku zrzeszającego nie dotyczy obejmowania akcji lub udziałów banków. Wbrew stanowisku strony powodowej szczególne przepisy Prawa bankowego i w/w ustaw nie regulowały kwestii organu uprawnionego w banku spółdzielczym do podejmowania decyzji co do przystąpienia do innego podmiotu, organizacji gospodarczej, a statuowały, jak wyżej wskazano, jedynie dodatkowy obowiązek uzyskania zgody banku regionalnego w sytuacji przystąpienia do innego aniżeli bank podmiotu, a co za tym idzie nie znajduje uzasadnienia stanowisko o wyłączeniu tym zakresie przepisów ustawy Prawo spółdzielcze, a w szczególności art. 38 § 1 pkt 6 stanowiącego, że do wyłącznej właściwości walnego zgromadzenia należy

podejmowanie uchwał w sprawie przystępowania do innych organizacji gospodarczych oraz występowania z nich. Przepis ten ma zastosowanie w niniejszej sprawie, aczkolwiek w ocenie Sądu Apelacyjnego dokonane przez pozwanych czynności prawne przystąpienia do powodowego Banku nie są czynnościami nieważnymi. Zaznaczyć tutaj należy, że również i co do tej okoliczności pozwani w odpowiedzi na pozew nie zgłaszali zarzutów, nie podnosili faktu działania zarządów bez wymaganej treścią art. 38 § 1 pkt 6 pr. Spółdzielczego uchwały Walnego Zgromadzenia, ani też nie przedkładali materiału dowodowego świadczącego o tym. Niesporne jednak aktualnie jest, że deklaracje o przystąpieniu w charakterze członka (...) we E. zostały złożone przez zarządy pozwanych Banków, które podjęły uchwały w tym przedmiocie, a w dacie dokonywania tej czynności nie było, wymaganych treścią art. 38 ust. 1 pkt 6 Prawa spółdzielczego uchwał Walnego Zgromadzenia. Po dokonaniu tych czynności dopiero zostały podjęte uchwały zatwierdzające działania zarządów w tym przedmiocie przez Zebrania Przedstawicieli pozwanych, zastępujące zgodnie ze statutami i art. 37 § 1 Prawa spółdzielczego walne zgromadzenie.

Zgodnie z art. 38 k.c. osoba prawna działa przez swoje organy w sposób przewidziany w ustawie i opartym na niej statucie. W spółdzielni, a taki status prawny mają pozwani, organem reprezentującym ją na zewnątrz jest wyłącznie zarząd, który w myśl art. 48 § 1 Prawa spółdzielczego, reprezentuje spółdzielnię, działa za nią, składa oświadczenia woli w stosunkach cywilnoprawnych. Żaden z innych organów wyszczególnionych w art. 35 § 1 Prawa spółdzielczego nie ma uprawnień w sferze reprezentacji, działania za spółdzielnie na zewnątrz. Same deklaracje zatem zawierające oświadczenie woli o przystąpieniu do powodowego Banku zostały złożone przez uprawniony organ. Przepisu art. 38 § 1 Prawa spółdzielczego nie można odczytywać jako uprawnienia walnego zgromadzenia do działania w sferze reprezentacji, a jedynie jako ograniczającego zarząd w sferze decyzyjnej, kreowaniu oświadczenia woli spółdzielczej, gdy zgodnie z treścią art. 48 § 2 Prawa

spółdzielczego zarząd podejmuje decyzje nie zastrzeżone w ustawie lub statucie innym organom. W tym przypadku, gdy przystąpienie do innej organizacji gospodarczej, a taką niewątpliwie był upadły Bank, jak trafnie przyjął Sąd I instancji dokonując wykładni art. 38 § 1 pkt 6 Prawa spółdzielczego, wymagało uchwały walnego zgromadzenia (zebrania przedstawicieli), decyzje w tym przedmiocie mogło wyłącznie podjąć walne zgromadzenie, nie zaś zarząd, który działał bez wymaganej w ustawie uchwały. Czynność prawna w zakresie objętym art. 38 § 1 pkt 6 Pr. spółek dokonywana jest samodzielnie przez walne zgromadzenie przy podejmowaniu aktu woli, a następnie przez zarząd przy składaniu oświadczenia woli.

Ustawodawca nie określił w prawie spółdzielczym skutków czynności prawnych dokonanych przez zarząd bez wymaganej uchwały walnego zgromadzenia. W orzecznictwie na gruncie spraw dotyczących umów sprzedaży nieruchomości istotnie przyjmowano skutek nieważności takich czynności, dokonanych samodzielnie przez zarząd, jako naruszających art. 38 § 1 pkt 5 prawa spółdzielczego, dokonanych bez wymaganego prawem umocowania (por. uchwałę SN z 6 marca 1991 r. – III CZP 8/91 – OSNC 1991 nr 7, poz. 94 czy wyrok z 15 lutego 2000 r. III CKN 494/99 – nie publ.). Nie ulega też wątpliwości, że bezwzględnie obowiązujące, w świetle reguł wykładni gramatycznej, brzmienie przepisów prawa spółdzielczego, przy wyborze właściwej sankcji ich naruszeniu, zaczęto poddawać ocenie również pod kątem celu zawartego w nich nakazu bądź zakazu, celu determinowanego specyfiką prawa i istotą działania spółdzielni. Postępujące zmiany w formach organizacyjnych, tak życia społecznego, jak i gospodarczego spowodowały jednocześnie to, że ustawodawca przy założeniu jego racjonalnego działania, dla niektórych kategorycznych regulacji iuris cogentis przewidział wprost ustawie sankcje nieważności. Uczynił tak bądź w drodze zmian w obowiązujących regulacjach ustawowych bądź w nowych regulacjach prawnych ( np. art. 17 § 1 k.s.h.) wprowadzając sankcje nieważności czynności prawnej dokonanej bez wymaganej uchwały zgromadzenia wspólników albo uchwały walnego

zgromadzenia bądź rady nadzorczej, wymaganej ustawą, jak i możliwość sanowania tych braków. Prawo spółdzielcze nie zawiera regulacji w tym przedmiocie, aczkolwiek spójność regulacji prawnych w zakresie sposobu działania podmiotów obrotu gospodarczego, rozdzielania kompetencji między organami, skutków uchybień w tym przedmiocie, by tego wymagała.

Podkreślić należy, że pod rządami kodeksu handlowego, który również dla określonych czynności prawnych wymagał uchwały wspólników w spółkach kapitałowych, Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że brak takowej nie skutkuje nieważnością dokonanej czynności prawnej, a tylko skutki wewnątrz korporacyjne (por. wyrok SN z 27 października 1999 r. I CKN 531/99 Wokanda 2000 nr 1 s.4 glosa do tegoż w Pr. Spółdz. 2005 nr 1 s. 49). Podobny pogląd wyraził też Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z 24 marca 2004 r. IV CK 108/03 (OSNC 2005, nr 4 poz. 65) wskazując, że ustanowione w ustawie lub statucie ograniczenia dotyczące podjęcia określonej czynności prawnej przez organ powołany do reprezentacji ograniczają zakres umocowania tego organu, stanowią przesłankę ważności takiej czynności prawnej, jedynie wtedy, gdy wynika to wyraźnie z ustawy. W przeciwnym razie naruszenie omawianego ograniczenia nie ma wpływu na ważność czynności prawnej, lecz może jedynie uzasadniać określone sankcje w stosunku do członków organu, którzy dopuścili się naruszenia. Regulacja prawa spółdzielczego w tym przedmiocie nie wskazuje sankcji naruszenia wynikającego z art. 38 § 1 wymogu. Niezależnie od powyższego wskazać również należy, że podobny problem występuje też w odniesieniu do przedsiębiorstwa państwowego w którym zgodnie z art. 50 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (tekst jedn. Dz. U. 02.112981) organem reprezentującym, działającym w jego imieniu na zewnątrz jest dyrektor, zaś określone uprawnienia decyzyjne przysługują organom samorządowym. Zakres kompetencji stanowiących rady pracowniczej określa art. 24 ustawy z 25 września1981 r. o samorządzie załogi (Dz. U. 81.31.172).

Zastrzeżenie zatem do kompetencji innego niż zarząd organu podejmowania decyzji w niektórych sprawach, będących przedmiotem czynności zewnętrznych korporacji, jest zjawiskiem w prawie korporacyjnym typowym, a zatem przy ocenie charakteru tego zastrzeżenia nie można pomijać unormowań dotyczących innych rodzajów korporacji, jak i wyrażonych na ich gruncie poglądów. W art. 38 § 1 wymagana jest uchwała walnego zgromadzenia bez określenia skutków jej braku, a prawo spółdzielcze nadal przewiduje odpowiedzialność odszkodowawczą członków zarządu ( art. 58), stąd uprawnionym staje się wniosek, że wskazane wyżej poglądy, uwzględniając zasadę spójności prawa, takiego samego traktowania analogicznych rozwiązań prawnych, mają odniesienie również i do działań zarządu spółdzielni podjętych bez wymaganej uchwały walnego zgromadzenia, zwłaszcza, że prawo spółdzielcze nie przewiduje skutku nieważności bezwzględnej, również i dla uchwał najwyższego organu spółdzielni ( por. uzasadn. wyroku SN z 23 października 2002 r. III CKN 964/00 nie publ. ). Wskazać też należy, że takie zastrzeżenia kwalifikowane są w piśmiennictwie jako szczególnego rodzaju upoważnienie, czy nawet w zależności od treści danej uchwały, zobowiązanie do określonego działania, szczególny rodzaj zgody, zezwolenia na dokonanie danej czynności przez organ upoważniony do działania w imieniu osoby prawnej, ograniczony w dokonywaniu określonych czynności prawnych w sferze decyzyjnej, co oznacza możliwość potwierdzenia, sankcjonowania dokonanych bez takiego upoważnienia, zezwolenia czynności prawnych ( jak to dopuszcza przepis art. 17 § 2 k.s.h.), jeżeli przyjąć nawet najsilniejszy skutek prawny takowego braku w postaci nieważności bezwzględnej, a niewątpliwie takie potwierdzenie uchwałami uprawnionego organu, w tym przypadku nastąpiło.

Prawidłowo zaś Sąd Okręgowy przyjął, że przyjęcie w poczet członka powodowego banku, banku mającego siedzibę poza terenem jego działalności nie powoduje skutku nieważności stosunku członkostwa. Dodać przy tym należy, że wywody te odnosić się mogą tylko do pozwanego (...)

(...) w S., gdy (...) Bank (...) w J. miał siedzibę na terenie działalności (...) w E..

Zgodnie z § 9 ust. 1 statutu upadłego Banku jego członkiem może być osoba prawna mająca siedzibę na terenie działania Banku. Teren działania stanowił zaś materię statutową i określał go § 3 ust. 2. Naruszenie postanowień statutu jako aktu wewnętrznego nie powoduje skutków z art. 58 k.c. Zgodnie z § 4 ustawy restrukturyzacyjnej w 1994 r. bank spółdzielczy za zgodą banku regionalnego mógł działać na obszarze regionu lub jego części Bank (...) w E. zrzeszony był w (...) Banku (...) S.A. w O. (§ 4 ust. 3 statutu), który udzielił upadłemu zezwolenia na prowadzenie działalności obsługi bankowej dla klientów z obszaru województwa (...) i (...) z wyjątkiem D. w siedzibie (...), a niewątpliwie pozwany (...) w J. na siedzibę na tym obszarze, a zatem mógł być członkiem upadłego Banku. Rozszerzenie zakresu terytorialnego działalności Banku wymagało zmiany statutu, a to zgodnie z § 4 ust. 2 Prawa bankowego zezwolenia Komisji Nadzoru Bankowego. Brak takowej zmiany nie powoduje nieważności czynności prawnej stosunku prawnego członkostwa w powodowanym Banku, gdy spełnione zostały przesłanki art. 4 ust. 3 restrukturyzacyjnej, a zakres działania nie wykraczał poza obszar regionu.

Stosunek łączący członka ze spółdzielnią jest stosunkiem cywilnoprawnym. Prymat samorządności w spółdzielni sprawia nie tylko, że o przyjęciu nowego członka decydują wyłącznie organy Spółdzielni ( por. wyrok SN z 6.XII.1963 r. II RC 997/62 OSNCP 1965 r. nr 4 poz. 57) ale i to, że nawet uchybienie organów spółdzielni przy przyjmowaniu członków nie zmienia faktu, że członek przyjęty zachowuje ten przymiot, aż do czasu utraty członkostwa (por. wyrok SN z 12.IX.1963 r. II PR 327/63, OSNC 1964 nr 4 poz. 86). W związku z tym nie wpływają na powstanie członkostwa również i uchybienia organu osoby prawnej przystępującej do spółdzielni, nawet gdy tą osobą prawną jest inna spółdzielnia (por. wyrok SN z 22.X.1965r. III CZP 206/65 OSP 1966 poz. 246). Stanowi to prostą konsekwencję faktu, że prawo

spółdzielcze jako regulacja szczególna nie przewiduje ustania członkostwa ex tunc. Przyjęcie w poczet członków sprawia, że ustanie członkostwa powodują wyłącznie zdarzenia określone w art. 22, 24 § 1 i 2, 25 § 1 pr. spółdz.

W sytuacji niepodzielenia stanowiska Sądu Okręgowego w przedmiocie nieważności czynności prawnej, a w konsekwencji przyjęcia związania stron stosunkiem prawnym członkostwa w upadłym banku, który ustał skutkiem dokonanego wypowiedzenia udziałów, zgodnie z § 13 ust. 1 pkt1 i ust. 2 statutu z upływem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia, rozważenia wymagała kwestia odpowiedzialności pozwanych jako byłych członków upadłego (...) i partycypowania w jego stratach do wysokości wniesionych udziałów, gdy te wyznacza ex lege wysokość zadeklarowanych udziałów – art. 19 ust. 2 Prawa spółdzielczego.

Nie budzi przy tym wątpliwości, zdaniem Sądu Apelacyjnego kwestia, że w tym przedmiocie oceny należy dokonywać na gruncie przepisów prawa spółdzielczego, gdy przepisy prawa bankowego, jak i upadłościowego nie zawierają szczególnej regulacji w tym przedmiocie. Stanowisko pozwanych jakoby regulacje Prawa spółdzielczego wyłączały przepisy art. 158-169 prawa bankowego nie jest trafne, gdy przepisy te regulują jedynie przesłanki ogłoszenia upadłości banku, skutki co do zobowiązań banku, umów bankowych, obowiązków syndyka, trybu postępowania, sposób jego przeprowadzenia, zaspokojenia wierzytelności od upadłego banku. Nie reguluje zaś obowiązków korporacyjnych członków upadłego banku. W tym przypadku z uwagi na status upadłego Banku zastosowanie ma przepis art. 28 Prawa spółdz. według którego

w razie wszczęcia postępowania upadłościowego w ciągu roku od dnia w którym członek przestał należeć do spółdzielni, obowiązany jest on wobec spółdzielni w pokrywaniu strat do wysokości zadeklarowanych udziałów. Przepis ten stanowi samodzielną materialnoprawną podstawę roszczeń do byłych członków spółdzielni obowiązanych do partycypowania w stratach spółdzielni. Jest wyjątkiem od reguły wynikającej z art. 19 § 2 Prawa spółdz.., przedłużającym okres uczestnictwa byłego członka w pokrywaniu strat

spółdzielni udziałami. Oznacza to, że ustanie członkostwa, a nawet zwrot udziałów niezależnie od tego, czy nastąpił zgodnie z przepisem art. 26 ust. 1 cyt. prawa (w tym przypadku niewątpliwie z naruszeniem wymogów ustawowych i statutowych § 14 ust. 1) nie ma znaczenia, nie jest momentem decydującym dla całkowitego rozliczenia się członka występującego ze spółdzielni, gdy jego obowiązek uczestniczenia w stratach trwa nadal w sytuacji wskazanej w art. 28 w/w prawa, zwłaszcza, że przepis at. 135 Prawa spółdz. dotyczący byłych członków roszczenia syndyka rozciąga nawet na niewpłaconą jeszcze część udziałów byłych członków. Wcześniejszy zwrot udziałów byłym członkom nie stanowi zatem, jak wyżej stwierdzono, przeszkody do realizacji roszczenia z art. 28 Prawa spółdz. Dokonywane zmiany prawa spółdzielczego ustawą z 7 lipca 1994 r. o zmianie ustawy Prawo spółdz. (Dz. U. nr 90 poz. 419), w tym uchylenie art. 23 który w § 2 stanowił, że występujący ze spółdzielni w drugiej połowie roku obrachunkowego uczestniczy w jej stratach, jak gdyby był nadal jej członkiem nie obejmował art. 28 co dowodzi, że wolą ustawodawcy było utrzymanie odpowiedzialności majątkowej byłych członków na zasadach przewidzianych w art. 19 § 2 i 28 Prawa spółdz. Odmienne stanowisko nie znajduje uzasadnienia w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. uzasadnienie uchwały z 10 czerwca 1998 r. III CZP 118/98 OSNC 1998 nr 12 poz. 200, wyrok z 9 stycznia 1996 r. III CZP 182/95 – OSNC 1996 nr 4 poz. 521).

Prawidłowo Sąd Okręgowy ustalił w świetle dołączonych przez powoda bilansów, a co nie było przedmiotem zarzutów ze strony pozwanych, że upadły w działalności poniósł stratę, która na koniec roku 2000 wyniosła 3.195.364,35 zł przy funduszach własnych 1.536.235,34 zł w tym fundusz udziałowy 1.307.477,41 zł natomiast za okres od 1 stycznia do 30 sierpnia 2001 r. (data ogłoszenia upadłości) strata wyniosła 1.958.525,70 zł przy funduszach własnych 714.601,09 zł co świadczy o istnieniu podstaw do uwzględnienia powództwa co do wysokości zadeklarowanych przez pozwanych udziałów na podstawie art. 28 Prawa spółdzielczego.

W świetle powyższego zaskarżony wyrok oddalający powództwo nie mógł się ostać podlegał zmianie w sposób opisany w sentencji na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. O kosztach orzeczono stosownie do wyniku sporu na podstawie art. 98 § 1 i 3 oraz 108 § 1 k.p.c.