Kredyt frankowy: Sąd Apelacyjny w Białymstoku oddalił apelację banku i potwierdził nieważność umowy

Powodowie B. Z. (1) i B. Z. (2) wnieśli o zasądzenie od pozwanego (...) Bank (...) S.A. z siedzibą w W. łącznie na ich rzecz kwoty 237.924,55 zł oraz kwoty 36.663,08 CHF wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od 9 sierpnia 2022 r. do dnia zapłaty. Powodowie zgłosili również roszczenie ewentualne oraz wnieśli o zasądzenie na ich rzecz od pozwanego kosztów procesu.

W odpowiedzi pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości na koszt powodów.

Wyrokiem z 5 lipca 2023 r. Sąd Okręgowy w Białymstoku zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwotę 237.924,55 zł oraz kwotę 36.663,08 CHF wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty (pkt I), oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt II) i zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwotę 11.834 zł tytułem zwrotu kosztów procesu, w tym kwotę 10.834 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty (pkt III).

Orzeczenie to oparto o następujące ustalenia faktyczne i ocenę prawną.

W dniu 29 października 2007 r. pomiędzy powodami a (...) BANKIEM (...) S.A. z siedzibą w W. (poprzednikiem prawnym pozwanego (...) Bank S.A. z siedzibą w W.) zawarta została umowa kredytu hipotecznego nr (...)/(...)/ (...). Na podstawie tej umowy, Bank zobowiązał się oddać do dyspozycji kredytobiorców kwotę w wysokości 178.832,34 CHF z obowiązkiem spłaty przez okres 300 miesięcy. Jako cel umowy oznaczono sfinansowanie kosztów zakupu spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego nr (...), położonego w W. ul. (...).

Uruchomienie kredytu miało nastąpić w jednorazowo w wysokości określonej w akcie notarialnym ostatecznej umowy kupna-sprzedaży kredytowanej nieruchomości na rachunek zbywcy nieruchomości. Spłata kredytu następować miała w ratach równych. Liczba miesięcznych rat kapitałowych kredytu wynosiła 299. Raty kapitałowe i odsetkowe wymagalne są co miesiąc w piątym dniu miesiąca, a jeśli piąty dzień miesiąca nie jest dniem roboczym, w najbliższym poprzedzającym go dniu roboczym. (pkt 8.1 i 8.2 umowy ).

Zgodnie z pkt 8.8 umowy spłata należności z tytułu kredytu następuje z rachunku nr (...). Rachunek ten prowadzony jest w CHF i zasilany jest wyłącznie środkami w walucie, w której jest prowadzony. Kredytobiorca zobowiązany jest zapewnić na rachunku wystarczającą kwotę środków do pokrycia wymagalnych należności Banku z tytułu kredytu.

W sprawach nieuregulowanych w umowie zastosowanie miały postanowienia Regulaminu, stanowiącego integralną część umowy. Do pojęć niezdefiniowanych w umowie zastosowanie mają definicje zawarte w Regulaminie. W przypadku rozbieżności pomiędzy postanowieniami umowy a Regulaminu pierwszeństwo mają postanowienia umowy.

Zgodnie z § 9 ust. 4 regulaminu, jeżeli kredytobiorca nie posiada na rachunku wystarczających na spłatę kwot wpływów zabezpieczających jego spłatę kwot produktu kredytowego oraz zapłaty odsetek i innych należności, Bank może dokonać obciążenia innego prowadzonego przez siebie na rzecz kredytobiorcy rachunku. Obciążenie rachunku następuje na podstawie pełnomocnictwa udzielonego w umowie i dotyczy jedynie zadłużenia przeterminowanego. W przypadku, gdy obciążony rachunek prowadzony jest w innej walucie niż waluta produktu kredytowego, obciążenie następuje po przewalutowaniu.

Zgodnie z definicjami zawartymi w § 2 części ogólnej Regulaminu, przez kurs krzyżowy (pkt 12) rozmieć należy stosowany przez Bank kurs wymiany jednej waluty obcej na inną walutę obcą; wymiana dokonywana jest w ten sposób, iż Bank dokonuje wymiany po stosowanym przez siebie kursie kupna na złote bazowej waluty obcej, a uzyskane środki wymienia po stosowanym przez siebie kursie sprzedaży, na docelową walutę obcą. Przez LIBOR (pkt 16) rozumieć należy stopę oprocentowania międzybankowych depozytów w różnych walutach na rynku w L., publikowana na stronie R. Monitor M. R. o nazwie LIBOR01 o godzinie 11 czasu lokalnego. Przez przewalutowanie (pkt 20) rozmieć należy wymianę waluty dokonywaną przez Bank i za jego zgodą, po obowiązującym w Banku w dniu dokonania wymiany kursie kupna/sprzedaży walut lub w przypadku wymiany waluty obcej na inną walutę obcą, po kursie krzyżowym; obowiązujące w Banku kursy wymiany walut dostępne są w jednostkach Banku, na stronie internetowej, w centrum telefonicznym lub udostępniane przez Bank w inny sposób; przewalutowanie może być dokonywane na wniosek kredytobiorcy albo z inicjatywy Banku.

W myśl § 4 ust. 1 pkt 3 Regulaminu, Bank zobowiązał się do uruchomienia produktu kredytowego, po złożeniu przez kredytobiorcę prawidłowo wypełnionej dyspozycji uruchomienia produktu kredytowego, jeżeli jest ona wymagalna. Jeżeli zgodnie z dyspozycją kredytobiorców wypłata środków uruchomionego produktu kredytowego miała nastąpić w innej walucie niż waluta produktu kredytowego określona w umowie, to następowało to po przewalutowaniu. Przewalutowanie następowało po kursie obowiązującym w momencie zaksięgowania dyspozycji uruchomienia produktu kredytowego (§ 4 ust. 5 Regulamin Produktów Kredytowych dla Klientów Indywidualnych).

Kwota kredytu została wypłacona powodom w walucie PLN w dniu 15 listopada 2007 r. i wyniosła łącznie ze składką ubezpieczeniową 381.866,73 zł, tj. równowartość 176.401,39 CHF po przeliczeniu po kursie CHF w przypadku składki ubezpieczeniowej 2,2523, zaś w przypadku wypłaty kredytu 2,1639.

W dniu 25 listopada 2020 r. powodowie spłacili kredyt w całości. Łącznie powodowie świadczyli na rzecz Banku z tytułu spłaty kredytu kwotę 619.791,28 zł i 36.663,08 CHF.

Przez pierwszych pięć lat powodowie spłacali kredyt w PLN, zaś następnie spłacali kredyt bezpośrednio w CHF. Tym samym zastosowanie znajdował mechanizm przeliczania rat kredytu na PLN. Kredytobiorcy dokonywali spłaty zadłużenia (rat kapitałowo-odsetkowych) za pośrednictwem rachunku bankowego wyrażonego w złotych polskich, zasilając tenże rachunek kwotami wyrażonymi w złotych polskich.

Powodowie posiadali wystarczającą zdolność kredytową, pozwalającą na zawarcie kredytu w PLN. Pośrednik, z którego usług korzystali zachęcał powodów do zawarcia kredytu frankowego, wskazując, iż jest to najkorzystniejszy kredyt ze względu na oprocentowanie, zaś kurs CHF jest stabilny, przy czym powodom nie przedstawiono wykresów obrazujących zmiany kursu CHF na przestrzeni lat ani żadnych symulacji zmiany wysokości rat kredytowych w zależności od wahań kursów CHF. W celu spłaty kredytu powodowie otworzyli konta w CHF i PLN. Postanowienia umowy kredytowej nie podlegały negocjacjom i sporządzone zostały według standardowego wzorca wykorzystywanego przez pozwany Bank.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd zważył, że umowa stron nie jest nieważna na podstawie art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 353

1 k.c. Umowa kredytu indeksowanego w walucie CHF mieści się w konstrukcji ogólnej umowy kredytu bankowego i stanowi jej możliwy wariant. Zawarte w tej umowie postanowienia dotyczące waloryzacji mają jednak niedozwolony charakter (art. 385

1 k.c.).

Wątpliwości Sądu nie budziło, że powodowie posiadają status konsumentów (art. 22

1 k.c.) i że nie mieli oni wpływu na kształt postanowień umownych dotyczących waloryzacji. Zawarcie umowy miało miejsce w oparciu o treść sporządzonego przez Bank wzorca umowy, a powodowie nie byli informowani o sposobie ustalania kursów walut i o sposobie wyliczania rat kapitałowo-odsetkowych. Niniejsze klauzule nie zostały więc indywidualnie uzgodnione. Powodom nie przedstawiono nadto żadnej symulacji długookresowej zmiany warunków spłaty w warunkach wzrostu kursu CHF do PLN dwu lub trzykrotnie. W takim stanie rzeczy, zróżnicowanie pomiędzy kursem kupna i sprzedaży stosowanym dla określenia wysokości kapitału kredytu, a następnie wysokości spłaty w powiązaniu z narzuconym spreadem walutowym, który powodował dodatkowe opłaty wynikające z różnic kursów sprzedaży i kupna waluty, dla potrzeb ustalenia kwoty spłacanej raty i pozostającej do spłaty raty kredytu, Sąd uznał za sprzeczne z dobrymi obyczajami, a równocześnie rażąco naruszające interesy konsumenta. Stwierdził zarazem, że w sprawie doszło do nierównomiernego rozłożenia praw i obowiązków wynikających z umowy między Bankiem a powodami, jako konsumentami. Bank przyznał sobie prawo do arbitralnego decydowania o wysokości rat, które strona powodowa miała spłacać.

Sąd wskazał następnie, że klauzule waloryzacyjne stanowią świadczenie główne, a stwierdzenie abuzywności konkretnych postanowień umownych rodzi taki skutek, że postanowienia te nie wiążą konsumenta ex tunc i ex lege (art. 385

1 § 2 k.c.). Sporne klauzule nie mogły zostać przy tym zastąpione innymi normami, co pozbawiało umowę jej koniecznych składników (essentialia negotii). W takiej sytuacji, zważywszy na stanowisko powodów, zaistniały podstawy do uznania, że na skutek abuzywności umowa jest nieważna. W konsekwencji świadczenia spełnione w jej wykonaniu przez powodów na rzecz Banku są świadczeniami nienależnymi i podlegają zwrotowi na podstawie art. 410 § 1 k.c. w zw. z art. 405 k.c. Żądanie zapłaty kwot: 237.924,55 zł i 36,663,08 CHF, jako części świadczenia wykonanego przez powodów na podstawie nieważnej umowy, zasługiwało więc na uwzględnienie. Niezasadny był bowiem zarzut nadużycia przez powodów prawa (art. 5 k.c.), gdyż nie sposób uznać, że konsument wywodzący swoje roszczenia z niedozwolonych postanowień umownych, które do umowy wprowadził przedsiębiorca, nadużywa swoich praw podmiotowych.

Odsetki od powyższych kwot Sąd zasądził od dnia uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty (art. 481 k.c.). Wskazał, że roszczenie restytucyjne nie jest „czystym” zobowiązaniem pieniężnym i odsetki nie wchodzą tu w grę. Zobowiązania zwrotu świadczeń obu stron powstają i stają się wymagalne dopiero z momentem orzeczenia o nieważności umowy.

Rozstrzygnięcie o kosztach procesu zapadło na podstawie art. 98 k.p.c.

Apelację od tego wyroku złożył pozwany. Zaskarżył go w zakresie pkt I i III, zarzucając:

1. naruszenie art. 385

1 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 poprzez stwierdzenie nieważności umowy kredytu z uwagi na zawarcie w niej postanowień abuzywnych, podczas gdy:

a.

kredyt powodów został już w całości spłacony (w dniu 25 listopada 2020 r.), a umowa wygasła;

b.

art. 385

1 § 1 k.c. w ogóle nie znajduje zastosowania do zobowiązań, które wygasły;

c.

powodowie w okresie obowiązywania umowy nie kwestionowali żadnych postanowień umowy jako niedozwolonych w rozumieniu art. 385

1 § 1 k.c., a to oznacza, że umowa kredytowa wygasła w wyniku jej wykonania jeszcze zanim pojawiła się jakakolwiek próba zastosowania wobec jej postanowień sankcji z art. 385

1 § 1 k.c.; skoro zaś umowa już wygasła, to nie można do niej następczo zastosować sankcji z art. 385

1 § 1 k.c.;

d.

sankcja z art. 385

1 § 1 k.c. znajduje zastosowanie jedynie do wciąż trwających stosunków umownych – nie można przywrócić równowagi w ramach stosunku, który już wygasł;

e.

możliwość zastosowania art. 385

1 § 1 k.c. jest ograniczona w czasie w ten sposób, że zostaje wyłączona wraz z wygaśnięciem umowy w wyniku jej wykonania;

2. naruszenie art. 65 § 1 § 2 k.c. poprzez błędną wykładnię oświadczeń woli stron ujętych w zawartej przez strony umowie i stanowiącym jej integralną część Regulaminie a mianowicie błędną wykładnię:

a.

postanowień zawartych w § 4 ust. 5, § 9 ust. 4, § 2 pkt 20 Regulaminu oraz pkt 1 umowy kredytu przez uznanie, że:

0

postanowienia umowne dawały Bankowi całkowitą, niczym nieograniczoną swobodę w sposobie kształtowania wysokości kursów, przez co Bank przyznał sobie prawo do arbitralnego decydowania o wysokości rat, które powodowie mieli spłacać;

1

zmiany kursów walut miały wpływ na wysokość zobowiązania powodów;

2

Bank miał wyłączną i niczym nieograniczoną możliwość kształtowania kursów walut, podczas gdy:

⚫0

wysokość zobowiązania powodów jest stała i została określona w walucie obcej;

⚫1

w Regulaminie ustalono formę świadczenia opartą o przeliczenia, które nie miały wpływu na wysokość zadłużenia powodów/wysokość ich zobowiązania względem Banku;

⚫2

zgodnym zamiarem i celem stron umowy było stosowanie przez Bank kursów rynkowych, uzależnionych od ekonomicznej wartości waluty i takie też kursy były przez pozwanego stosowane;

⚫3

kursy walut nie wpływają na wysokość zadłużenia kredytobiorców objętego umową, które to zadłużenie określone jest w walucie CHF (podobnie jak saldo kredytu);

⚫4

kwota w walucie CHF wskazana w pkt 1 umowy, wynosząca 178.832,34 CHF, stanowiła odzwierciedlenie faktycznej kwoty kredytu udzielanej powodom na podstawie umowy i stanowiła wartość zaciągniętego przez nich zobowiązania, które zostało w całości spłacone w 2020 r.;

b.

postanowień zawartych w pkt 1 umowy, § 4 ust. 5 Regulaminu i pkt 5 umowy polegającą na przyjęciu, że w ramach umowy „Bank zobowiązał się wydać powodom, jako kredytobiorcom określoną sumę kredytową w złotych, jako wartość waloryzowaną według kursu kupna CHF w dniu wypłaty”, podczas gdy:

0

powodowie na podstawie § 4 ust. 5 Regulaminu mieli faktyczną możliwość wyboru waluty, w jakiej następowała wypłata środków w ramach łączącej strony umowy i z takiej też możliwości skorzystali, składając dyspozycję wypłaty kredytu w walucie PLN;

1

waluta wypłaty kredytu nie zależała od jednostronnych decyzji Banku, a była uzależniona od oczekiwań i wyboru kredytobiorców;

2

postanowienie zawarte w § 4 pkt 5 Regulaminu należy rozumieć w ten sposób, że uruchomienie kredytu we frankach szwajcarskich jest zasadą, która może jednak zostać przełamana w razie złożenia przez kredytobiorcę wyraźnej dyspozycji uruchomienia środków na rachunek prowadzony w PLN, co zostało w niniejszej sprawie uczynione przez powodów;

c.

postanowień zawartych w pkt 1 umowy, pkt 8.8. umowy, § 4 ust. 5 Regulaminu i pkt 5 umowy poprzez przyjęcie, że: ryzyko kursowe obciąża w ramach umowy bez żadnych ograniczeń konsumentów, a także że zobowiązanie kredytobiorcy uzależnione jest od kursu waluty obcej, a kurs franka szwajcarskiego przekłada się na wysokość comiesięcznych rat, podczas gdy:

0

zgodny zamiar stron i literalna treść postanowień umownych wskazują, że powodowie zobowiązani zostali do spłaty należności z tytułu kredytu z rachunku walutowego w CHF i obowiązek taki mieli od dnia zawarcia umowy kredytu, co potwierdza treść postanowienia umownego zawartego w pkt 8.8. umowy, w którym wprost przewidziano, że spłata rat kapitałowo-odsetkowych kredytu następuje w walucie CHF na rachunek walutowy we frankach szwajcarskich zasilany wyłącznie środkami w tej walucie;

1

zgodny zamiar stron i literalna treść postanowień umownych i sposób wykonania umowy wskazuje, że spłata kredytu w złotych z zastosowaniem przeliczeń według kursów wynikających z Tabeli kursowej Banku stanowiła dla kredytobiorców posiłkowy sposób spłaty kredytu, mający zastosowanie tylko z woli kredytobiorców i tylko w razie niewykonania obowiązku spłaty kredytu bezpośrednio w walucie CHF (braku zasilenia rachunku wskazanego w pkt 8.8. umowy środkami w walucie CHF);

2

powodowie na podstawie § 4 ust. 5 Regulaminu mieli faktyczną możliwość wyboru waluty, w jakiej następowała wypłata środków w ramach łączącej strony umowy i z takiej możliwości skorzystali składając dyspozycję wypłaty kredytu w walucie PLN;

3

postanowienia umowne wskazują, że kurs franka szwajcarskiego nie miał przełożenia na wysokość zadłużenia i wysokość comiesięcznych rat, albowiem saldo kredytu do spłaty i wysokość poszczególnych rat kapitałowo odsetkowych ustalana była w walucie CHF i w walucie CHF zastrzeżone zostało w umowie zobowiązanie do zwrotu kredytu;

d.

postanowień zawartych w pkt 1 umowy, pkt 5 umowy, pkt 8.8 umowy oraz § 2 pkt 20 Regulaminu, § 9 ust. 4 Regulaminu oraz w § 4 ust. 5 Regulaminu poprzez przyjęcie, że klauzule przeliczeniowe składały się na główny przedmiot umowy kredytu, a zatem obligatoryjnie wiążący powodów, bez którego nie byłoby możliwe dalsze obowiązywanie umowy, podczas gdy prawidłowa wykładnia wskazanych postanowień umownych, uwzględniająca nie tylko treść tych postanowień ale i uwzględniająca okoliczności wykonania umowy, w tym faktyczną spłatę kredytu w walucie CHF, prowadzi do jednoznacznego wniosku, że:

0

postanowienia umowne przewidujące przewalutowanie (klauzule przeliczeniowe), wprowadzające do umowy ryzyko kursowe, w przypadku kredytu powodów nie są bezwzględnie wiążącym kredytobiorców elementem treści stosunku prawnego;

1

klauzula przeliczeniowa wprowadzająca do umowy ryzyko kursowe w przypadku kredytu powodów ma charakter całkowicie fakultatywny dla kredytobiorców, a jej zastosowanie zależne jest tylko od woli kredytobiorców;

2

powodowie nie miał obowiązku korzystania z tabeli kursowej Banku i nie mieli obowiązku stosowania się do kursów Banku, a zatem klauzula ryzyka walutowego wynikająca ze stosowania kursów Banku nie wiązała obligatoryjnie powodów;

e.

w zw. z art. 69 ust. 1 Prawa bankowego poprzez uznanie (na skutek błędnej wykładni postanowień umownych), że zawarta przez strony umowa stanowiła umowę kredytu indeksowanego, a jej postanowienia przewidują waloryzację zarówno przy wypłacie kredytu, jak i przy spłacie rat, podczas gdy:

0

literalna treść poszczególnych postanowień umownych (pkt 1 umowy, pkt 8.8 umowy oraz § 4 ust. 5 Regulaminu) oraz sposób wykonania umowy (spłata rat kapitałowo-odsetkowych bezpośrednio w walucie CHF), prowadzi do wniosku, że strony zawarły umowę kredytu walutowego, w której walutą kredytu (i zasadniczą walutą wykonania umowy) był frank szwajcarski;

1

kredytobiorcy na podstawie umowy mieli roszczenie o udostępnienie kredytu (w tym wypłatę) w CHF i kwota kredytu w walucie CHF wprost została określona w umowie, co w zasadniczy sposób odróżnia ten kredyt od kredytu indeksowanego, w którym kwota kredytu jest w walucie PLN;

2

kredytobiorcy korzystali z kredytu walutowego oprocentowanego według właściwego dla tej waluty wskaźnika referencyjnego LIBOR (pkt 6 umowy), nie zaś WIBOR, jak przy kredytach złotowych;

3

umowa kredytu wyrażonego w walucie CHF, w której zastrzeżono na rzecz kredytobiorców możliwość wypłaty i spłaty kredytu w walucie kredytowania (CHF) z jednoczesnym umożliwieniem fakultatywnej dla kredytobiorców wypłaty i spłaty kredytu w innej walucie niż waluta produktu kredytowego, jest umową kredytu czysto walutowego, niezależnie od tego, czy kredytobiorcy skorzystają z opcji wypłaty i spłaty kredytu w walucie rodzimej;

4

łącząca strony umowa jest typową umową o kredyt walutowy, zaś zawarte w niej postanowienia w pełni odpowiadają konstrukcji tego typu umów, a powodowie realnie i faktycznie dysponowali kwotą kredytu we frankach szwajcarskich, mogli żądać wypłaty środków pochodzących z kredytu w walucie jego udzielenia i w walucie CHF powinna także następować spłata rat kapitałowo-odsetkowych;

5

zgodnym zamiarem stron i celem umowy było zawarcie przez strony umowy kredytu walutowego, w której kwotą kredytu była kwota określona w walucie CHF, spłata rat kapitałowo-odsetkowych również zastrzeżona została we frankach szwajcarskich, hipoteka zabezpieczająca umowę kredytu walutowego wyrażona jest również w walucie wierzytelności Banku (CHF), a Bank na podstawie tej umowy udzielił powodom kredytu w walucie CHF;

6

umowa nie jest umową kredytu indeksowanego, nie zawiera mechanizmu indeksacyjnego i nie przewiduje waloryzacji kwoty kredytu i rat kapitałowo- odsetkowych;

3. naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie dowolnej oceny dowodów i sprzeczne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego wyprowadzenie ze zgromadzonego materiału dowodowego wniosków z nich niewynikających (a dodatkowo pominięcie dokonania oceny okoliczności istotnych sprawy), polegające na:

a.

przyjęciu, że Bank miał swobodę w kształtowaniu wysokości kursu i na podstawie postanowień umowy mógł swobodnie i dowolnie ustalać kurs waluty CHF, po którym następowało przewalutowanie, czym mógł wpływać jednostronnie i dowolnie na wysokość zobowiązań objętych umową, a także przyznał sobie prawo do jednostronnego kształtowania wysokości świadczenia zwrotnego powodów, podczas gdy:

0

kwota kredytu udzielonego powodom i oddanego im do dyspozycji została jasno i jednoznacznie określona w pkt 1 umowy na kwotę 178.832,34 CHF, a w Regulaminie ustalono formę świadczenia opartą o przeliczenia, które nie miały wpływu na wysokość zobowiązania powodów;

1

kwota zobowiązania Banku i wysokość zobowiązania powodów były znane w dniu zawarcia umowy i określone w walucie CHF;

2

Bank nie ustalał zobowiązań stron objętych umową w sposób jednostronny, dowolny i arbitralny (umowa nie dawała Bankowi uprawnień do ustalania kursów w ten sposób);

3

kursy walut nie wpływają na wysokość świadczeń kredytobiorców objętych umową;

4

Bank nigdy nie ustalał kursów w sposób jednostronny i arbitralny, zaś stosowane przez Bank kursy wynikały z czynników obiektywnych i były sprawiedliwe i rynkowe, uzależnione od ekonomicznej wartości waluty franka szwajcarskiego, co odpowiadało zgodnemu zamiarowi stron i celowi umowy;

b.

przyjęciu, że „nie ma znaczenia dla dokonywanej oceny, w jaki sposób Bank rzeczywiście ustalał kurs w trakcie wykonywania umowy i jaka była relacja kursu Banku do kursu rynkowego” i w konsekwencji pominięcie ustalenia jak Bank ustalał kurs i jaka była relacja kursu Banku do kursu rynkowego i pominięcie faktu, że kursy Banku ogłaszane w Tabeli kursowej były i są rynkowe oraz konkurencyjne i jako takie nie naruszają interesów powodów, podczas gdy okoliczności związane z wykonaniem umowy mają istotne znaczenie dla dokonania prawidłowej wykładni postanowień umownych, a w konsekwencji dla oceny, czy umowa narusza interesy konsumentów i pozostaje w sprzeczności z dobrymi obyczajami;

c.

przyjęciu, że powodowie nie zostali należycie poinformowani o ryzyku walutowym, podczas gdy oświadczenie zawarte w pkt 11.5 umowy i też podpisany przez powodów dokument pn. „Informacje dla wnioskodawców ubiegających się o kredyt hipoteczny/ budowlano-hipoteczny/ kredyt gotówkowy „dowolny cel” w sposób jasny i jednoznaczny potwierdzają fakt rzeczywistego i wystarczającego poinformowania powodów o ryzyku kursowym oraz fakt świadomego podjęcia przez powodów decyzji o zawarciu umowy kredytu w walucie obcej;

d.

pominięciu dokonania oceny okoliczności istotnych dla sprawy i mających znaczenie dla oceny ryzyka podejmowanego przez powodów przy zawieraniu umowy i świadomości tego ryzyka po stronie kredytobiorców, a mianowicie okoliczności dotyczących faktu posiadania przez powódkę w dacie zawarcia umowy wykształcenia wyższego prawniczego i faktu zatrudnienia powódki w sądzie na stanowisku sędziego, podczas gdy:

0

zakres obowiązków informacyjnych Banku nie może być przy tym oderwany od poziomu wiedzy, doświadczenia i wykształcenia kredytobiorcy, który wie, jakiego produktu oczekuje;

1

wykształcenie prawnicze i doświadczenie kredytobiorcy związane z zatrudnieniem w sądzie ma bez wątpienia znaczenie dla oceny stopnia zrozumienia postanowień umowy kredytu i istoty ryzyka walutowego;

2

powódka posiadając wykształcenie prawnicze i doświadczenie w zawodzie prawniczym w dacie zawarcia umowy kredytu miała bez wątpienia możliwość dokonania dogłębnej oceny poszczególnych postanowień umownych i ich analizy pod kątem prawnym, a zawierając umowę w pełni świadomie zaakceptowała treść jej postanowień z pełną świadomością mogących wyniknąć z niej konsekwencji prawnych i ekonomicznych;

4. naruszenie art. 235

2 § 1 pkt 2 i 5 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. poprzez pominięcie wniosku pozwanego o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego sądowego i uznanie, że fakty na które dowód ten miałby zostać przeprowadzony nie były istotne dla rozstrzygnięcia, podczas gdy dowód ten zmierzał do wykazania rynkowości stosowanych przez strony kursów wymiany walut i odparcia zarzutów strony powodowej, jakoby pozwany ustalał kurs wedle swego uznania, jednostronnie i z zachowaniem całkowitej swobody, a jego przeprowadzenie pozwoliłoby na ustalenie, że kursy Banku były sprawiedliwe i rynkowe, Bank nie dopuścił się naruszenia interesów konsumentów, a umowa nie pozostaje w sprzeczności z dobrymi obyczajami;

5. naruszenie art. 227 k.p.c. w zw. art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 6 k.c. w zw. z art. 299 k.p.c. poprzez sprzeczną z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, błędną ocenę zeznań powodów polegającą na przyjęciu, że zeznania te są wiarygodne, podczas gdy zeznania te są gołosłowne i nieprecyzyjne, stanowią powszechnie przyjmowaną linię procesową przez kredytobiorców kredytu we frankach szwajcarskich w warunkach obiektywnego i niezależnego od stron wzrostu wartości tej waluty w stosunku do waluty rodzimej, a nadto są sprzeczne z treścią umowy kredytu (pkt 11.5 umowy), w której zawarto oświadczenia wiedzy powodów, potwierdzające świadomość kredytobiorców co do ryzyka walutowego i realizację obowiązku informacyjnego przez Bank i z treścią złożonych przez powodów oświadczeń zawartych w dokumencie pn. „Informacje dla wnioskodawców ubiegających się o kredyt hipoteczny/ budowlano-hipoteczny”;

6. błędne ustalenie stanu faktycznego i nieprawidłowe przyjęcie, że:

a.

Bank nie sprostał obowiązkowi informacyjnemu;

b.

brak było możliwości negocjacji postanowień umownych, a sama umowa nie była w żaden sposób negocjowana;

c.

powodowie nie znali zasad, według których Bank ustalał kursy walut;

7. naruszenie art. 385

1 § 1 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 2 Dyrektywy Rady 93/13 poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie oraz przyjęcie, że:

a.

postanowienia zakwestionowane przez powodów naruszają dobre obyczaje oraz w sposób rażący naruszają interesy konsumenta, podczas gdy konsument podjął samodzielną i niezależną decyzję, aby w odniesieniu do niektórych świadczeń klauzule przeliczeniowe znajdowały do niego zastosowanie, zaś w odniesieniu do innych nie;

b.

zawarte w umowie „klauzule waloryzacyjne”, które „kreują ryzyko walutowe”, są abuzywne, podczas gdy:

0

umowa stron stanowi umowę kredytu walutowego, w której zastosowanie przeliczeń walutowych jest dla powodów fakultatywne;

1

powodowie nie byli obligatoryjnie związani postanowieniami składającymi się na rzekomy „mechanizm waloryzacyjny” – mogli spłacać i wypłacać kredyt bezpośrednio w walucie CHF bez zastosowania mechanizmów przewalutowania (przeliczenia);

c.

postanowienia zakwestionowane przez powodów stanowią niedozwolone postanowienia umowne, podczas gdy:

0

umowa stron została wykonana w całości, a zobowiązania stron z niej wynikające wygasły wskutek ich spełnienia;

1

wobec zakończenia wykonywania umowy i wygaśnięcia zobowiązań w niej zawartych, powodowie nie mogą skutecznie podważyć jej ważności z powołaniem na zamieszczenie w niej niedozwolonych postanowień;

2

na niedozwolony charakter postanowień umowy nie można skutecznie powołać się po jej całkowitym wykonaniu i wygaśnięciu zobowiązań w niej zawartych;

3

postanowienia umowne były niejednoznaczne i nie zostały uzgodnione indywidualnie, podczas gdy postanowienia uznane za abuzywne zostały zgodnie uzgodnione przez strony i zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, prostym i zrozumiałym językiem;

4

zakwestionowane klauzule naruszają dobre obyczaje i interes konsumentów, podczas gdy konsument miał od początku wybór co do stosowania do niego klauzul składających się na ryzyko kursowe;

5

postanowienia zakwestionowane przez powodów stanowią niedozwolone postanowienia umowne, z uwagi na brak realizacji obowiązku informacyjnego przez Bank, podczas gdy:

⚫0

wykonanie lub niewykonanie obowiązków przedkontraktowych (informacyjnych) nie może wpływać na ocenę klauzuli umownej pod kątem jej abuzywności;

⚫1

Bank wypełnił obciążające go obowiązki informacyjne i przekazał powodom również pełną informację o ryzyku kursowym;

8. naruszenie art. 385

1 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13 poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie oraz uznanie, że na skutek wyeliminowania zakwestionowanych postanowień z umowy i Regulaminu nie jest możliwe dalsze obowiązywanie umowy, a umowa powinna zostać uznana za nieważną, podczas gdy w przypadku umowy stron, będącej umową kredytu walutowego, skutkiem abuzywności postanowień umownych, powinna być ich bezskuteczność, a umowa powinna być dalej wykonywana bez zakwestionowanych postanowień;

9. naruszenie art. 358 k.c. w zw. z art. 385

1 § 1 i 2 k.c. poprzez niezastosowanie przepisu art. 358 k.c. i nieuzupełnienie luki powstałej w umowie na skutek stwierdzenia abuzywności zakwestionowanych klauzul, podczas gdy przepis ten, określa generalną regułę wskazującą kurs znajdujący zastosowanie w braku odmiennych ustaleń między stronami, która może znaleźć zastosowanie na zasadzie art. L p.w.k.c. także do umów kredytu zawartych przed dniem 24 stycznia 2009 r., które w tej dacie nie zostały jeszcze spłacone;

10. naruszenie art. 385

1 § 2 k.c. w zw. z art. 5 k.c., art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 w zw. z art. 2 Konstytucji RP oraz z art. 2 i art. 3 Traktatu o Unii Europejskiej poprzez orzeczenie sankcji rażąco surowej wobec stopnia naruszenia oraz prowadzącej do rażącej dysproporcji praw i obowiązków stron na niekorzyść Banku, podczas gdy, przy ocenie możliwości dalszego obowiązywania umowy Sąd uwzględniając zasadę równości i proporcjonalności oraz mając na uwadze kontradyktoryjność postępowania, powinien uwzględniać interesy każdej ze stron, a wywodzone przez kredytobiorcę żądanie ustalenia nieważności umowy powinno zostać zakwalifikowane jako nadużycie prawa, w sytuacji gdy (tak jak w niniejszej sprawie) zastosowanie łagodniejszej sankcji byłoby wystarczające i proporcjonalne;

11. naruszenie art. 1 ust. 2 w zw. z art. 3 ust 1 Dyrektywy Rady 93/13 w zw. z art. 385

1 § 1 k.c. poprzez uznanie, że zakwestionowane przez powodów postanowienia należy uznać za nieuczciwe z tej przyczyny, że w umowie brak jest stosownych regulacji dotyczących zasad ustalania kursów CHF, co miało dawać Bankowi całkowitą dowolność w zakresie wyboru kryteriów ustalania kursu CHF w Tabelach kursowych i w ustalaniu wysokości zobowiązania powodów, podczas gdy w dacie zawarcia umowy brak było przepisu nakładającego na Banki obowiązek zamieszczania w umowach zasad odnoszących się ustalania kursów wymiany walut, a zatem łącząca strony umowa, jako odpowiadająca obowiązującym w dacie jej zawarcia przepisom ustawowym, zgodnie z art. 1 ust. 2 Dyrektywy Rady 93/13, nie powinna podlegać przepisom Dyrektywy;

12. naruszenie art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 1 k.c. poprzez uznanie, że świadczenia spełnione przez powodów w wykonaniu umowy kredytu, są świadczeniami nienależnymi, które powinny zostać zwrócone powodom z uwagi na odpadnięcie podstawy prawnej świadczenia, podczas gdy zawarta przez strony umowa jest ważna i wiąże strony w całości, powodowie nie są zubożeni, a pozwany nie jest wzbogacony kosztem powodów;

13. naruszenie art. 5 k.c. poprzez niezastosowanie tego przepisu i uwzględnienie powództwa niemal w całości, podczas gdy:

a.

powodowie żądając stwierdzenia nieważności umowy kredytu i zasądzenia na ich rzecz kwot uiszczonych uprzednio na rzecz Banku w wykonaniu tej umowy nadużywają przysługujących im praw podmiotowych, a wywodzone przez nich żądania naruszają zasady współżycia społecznego, w tym zasadę zaufania w obrocie gospodarczym, zasadę równości i zasadę sprawiedliwości społecznej;

b.

stanowisko zajęte przez Sąd prowadzi w istocie do sytuacji, w której powodowie otrzymują darmowy kredyt hipoteczny, co jest sprzeczne z zasadą sprawiedliwości, szczególnie w porównaniu z kredytobiorcami złotówkowymi, którzy nie chcąc podejmować ryzyka walutowego, zdecydowali się w analogicznym okresie na kredyt mniej korzystny.

Pozwany wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powodów na jego rzecz kosztów postępowania za obie instancje, ewentualnie wniósł o uchylenie tego wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Domagał się nadto zmiany postanowienia Sądu I Instancji o pominięciu dowodu z opinii biegłego sądowego poprzez dopuszczenia ww. dowodu przez Sąd Odwoławczy.

W piśmie procesowym z 7 sierpnia 2023 r. pozwany podniósł zarzut zatrzymania spełnionego przez powodów świadczenia, obejmującego łącznie kwotę 237.924 zł oraz kwotę 36.663,08 CHF wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie – do czasu zaoferowania przez powodów zwrotu świadczenia wzajemnego w postaci kwoty 381.866,73 zł tytułem środków wypłaconych powodom przez Bank na podstawie umowy kredytu albo zabezpieczenia roszczenia o jej zwrot.

W odpowiedzi powodowie wnieśli o oddalenie apelacji pozwanego na jego koszt.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja nie zasługiwała na uwzględnienie.

Sąd Apelacyjny podziela i przyjmuje za własne ustalenia faktyczne Sądu I instancji, ponieważ znajdują one należyte oparcie w zebranym w sprawie materiale dowodowym (art. 387 § 2

1 pkt 1 k.p.c.). Zaznaczyć przy tym trzeba, że choć pozwany Bank kwestionował poczynione w sprawie ustalenia, tym niemniej z treści apelacji wynika, iż w istocie zmierzał do podważenia dokonanej przez Sąd Okręgowy oceny prawnej ustalonych okoliczności, a zwłaszcza podważenia wniosku o sprzeczności postanowień umowy kredytu oraz Regulaminu z prawem i zasadami współżycia społecznego, jak też, że umowa stron nie stanowiła umowy kredytu walutowego, co winno być zwalczane przede wszystkim zarzutami naruszenia prawa materialnego.

W związku jednak z tak skonstruowaną apelacją, przypomnieć trzeba, że zarzut obrazy prawa procesowego, polegający na dokonaniu przez Sąd błędnych ustaleń faktycznych, niezgodnych z treścią materiału dowodowego, nie może polegać na przedstawieniu przez stronę stanu faktycznego, jaki uważa ona za prawidłowy, lecz na podważeniu przesłanek tej oceny z wykazaniem, że jest ona rażąco wadliwa lub oczywiście błędna. Tymczasem dokonana w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku ocena materiału dowodowego nie jest dotknięta zarzucaną jej wadliwością i mieści się w granicach uznania sędziowskiego, wyznaczonych art. 233 § 1 k.p.c.

W celu uporządkowania dalszych rozważań, należy również zauważyć, że na obecnym etapie postępowania w zasadzie niesporne były okoliczności zawarcia w dniu 31 października 2007 r. przez powodów i poprzednika prawnego pozwanego umowy kredytu budowlano-hipotecznego nr (...)/(...)/ (...) (sporządzonej w dniu 29 października 2007 r.), jak i jej treść (k. 21-24v) oraz treść znajdującego do niej zastosowanie Regulaminu Produktów Kredytowych dla Klientów Indywidualnych w (...) Bank (...) S.A. (k. 25-30), zaś pojedyncze zagadnienia w tym zakresie w apelacji pozwanego zakwestionowane (tj. istnienie indywidualnego uzgodnienia warunków umowy, świadomości powodów co do istnienia ryzyka walutowego, zakresu i kompletność udzielonych powodom informacji co do obciążającego ryzyka, w tym w kontekście złożonego przez nich oświadczenia dotyczącego ryzyka kursowego, jak też braku dowolności ze strony Banku w zakresie wyznaczania kursów walut) zostaną omówione łącznie ze stanowiskiem Sądu Apelacyjnego co do oceny prawnej żądania pozwu.

W tym miejscu zaznaczyć należy, że Sąd Apelacyjny nie podziela stanowiska reprezentowanego przez pozwany Bank, jakoby zawarta przez strony umowa, była umową kredytu walutowego. Wprawdzie konstrukcja i literalne brzmienie umowy kredytu budowlano-hipotecznego nr (...)/(...)/ (...) na pierwszy rzut oka mogą sugerować, że mamy do czynienia z czystym kredytem walutowym, jednakże przy bliższej analizie treści umowy, okoliczności towarzyszących jej zawarciu, a także jej wykonywaniu, Sąd Apelacyjny doszedł do przekonania, że wolą stron było zawarcie umowy kredytu waloryzowanego (denominowanego) w walucie szwajcarskiej (CHF).

Wskazać bowiem należy, że zawarte w art. 65 § 2 k.c. reguły interpretacji oświadczeń woli nakazują w umowach raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się na jej dosłownym brzmieniu. Przepis ten daje prymat zgodnemu zamiarowi stron i celowi umowy, stawiając dopiero na drugim miejscu jej literalne brzmienie. W odniesieniu do oświadczeń woli składanych w formie pisemnej sens tych oświadczeń ustala się przede wszystkim przyjmując za podstawę wykładni tekst dokumentu, a zatem w pierwszej kolejności odwoływać się należy do językowych reguł znaczeniowych przy uwzględnieniu kontekstu i związków treściowych w tym dokumencie występujących, przy czym uwzględniać należy także okoliczności, w jakich oświadczenie zostało złożone, o ile dokument obejmuje takie informacje oraz cel oświadczenia wskazany w tekście dokumentu lub zrekonstruowany na podstawie zawartych w nim postanowień.

Z treści art. 65 § 1 k.c. wynika również, że wykładnia oświadczenia woli powinna uwzględniać całość tego oświadczenia woli oraz okoliczności towarzyszące jego złożeniu. Należą do nich w szczególności oświadczenia wiążące się z interpretowanym oświadczeniem woli, składane innym podmiotom. Takie uporządkowanie tych reguł nie oznacza też zupełnego pozbawienia znaczenia, dla przeprowadzenia prawidłowej wykładni umowy, argumentów natury językowej. Pełna i wszechstronna wykładnia umowy nie może pomijać treści zwerbalizowanej na piśmie. Wyartykułowane w ten sposób sformułowania i pojęcia, a także sama systematyka i struktura aktu umowy, stanowią istotne elementy wyjaśniające wolę stron, pozwalają ją poznać i ocenić. Wykładnia umowy nie może niewątpliwie prowadzić do stwierdzeń w sposób oczywisty sprzecznych z jej zapisaną treścią (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 9 maja 2001 r., II CKN 444/00, niepubl. i z 19 lipca 2000 r., II CKN 313/00, niepubl.).

Oceniając zatem, według tak uporządkowanych reguł, wynik wykładni umowy wskazać należy, że z okoliczności niniejszej sprawy oraz treści umowy kredytu jednoznacznie wynika, iż celem stron umowy było udzielenie powodom przez Bank kredytu z przeznaczeniem na sfinansowanie kosztów zakupu spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego nr (...), położonego w W. przy ul. (...) (pkt 3 i 4 umowy). Taki też był cel kredytobiorców, którzy potrzebowali środków w walucie polskiej na zakup mieszkania na terenie Polski. Nie potrzebowali więc środków w walucie obcej, w szczególności szwajcarskiej, świadomość powyższego miał także Bank. Nie ma też wątpliwości, że całość środków z kredytu została wypłacona w walucie polskiej, podobnie jak to, że wyłącznie w tej walucie do 12 czerwca 2012 r. odbywała się spłata kredytu (k. 31-40).

Okoliczności te mają o tyle istotne znacznie, że kredytem walutowym określany jest kredyt udzielany w walucie innej niż krajowa (np. euro lub franku szwajcarskim), w którym kredytobiorca dokonuje spłaty rat kapitałowo-odsetkowych również w walucie obcej, zwracając bankowi sumę nominalną udzielonego kredytu (kapitał) wraz z odsetkami oraz ewentualnie innymi opłatami i prowizjami. Tymczasem z opisanych wyżej okoliczności sprawy wynika, że z uwagi na przeznaczenie kredytu (nabycie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego, położonego w W. za kwotę określoną w złotych polskich), Bank miał uruchomić (wypłacić) kredyt w walucie polskiej, ale po uprzednim „przewalutowaniu” środków po obowiązującym w Banku w dniu dokonania wymiany kursie kupna/sprzedaży walut (§ 4 pkt 5 w zw. z § 2 pkt 20 Regulaminu). Podobna operacja „przewalutowania” (przeliczenie raty ustalonej w walucie po kursie kupna/sprzedaży obowiązującym w Banku w dniu dokonania wymiany) następowała również w celu określenia wysokości rat kredytowych, do których spłaty kredytobiorcy byli zobowiązani w okresie trwania stosunku kredytowego (§ 9 pkt 3 i 4 w zw. z § 2 pkt 20 Regulaminu). Wprawdzie z umowy wynikało, że spłata należności będzie następowała bezpośrednio z rachunku powodów prowadzonego w CHF (a zatem domyślnie w tej walucie), niemniej w dniu zawarcia umowy, strony podpisały także umowę prowadzenia rachunku w walucie polskiej (k. 152) i to właśnie na ten rachunek przelewane były przez powodów środki na spłatę kredytu, które następnie były zgodnie z opisaną wyżej zasadą, przeliczane i pobierane przez Bank.

W tym miejscu zgodzić się należało z Sądem I instancji oraz pozwanym, że przynajmniej co do zasady, tak skonstruowana umowa kredytu mieściła się w konstrukcji ogólnej umowy kredytu bankowego. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, należało ją jednak kwalifikować jako umowę kredytu denominowanego w walucie obcej (lub produktu bardzo do niej zbliżonego). W świetle przytoczonych powyżej argumentów przyjąć bowiem należy, że wolą stron stosunku prawnego (na który składała się tak umowa kredytu, jak i umowa o prowadzenie obu rachunków bankowych) było, by w umowie wartość kredytu wyrażona została w walucie szwajcarskiej, ale został on uruchomiony w walucie polskiej, a kredytobiorcy dokonywali spłaty rat kapitałowo-odsetkowych również w walucie polskiej, po przeliczeniu według kursu wymiany walut na dany dzień.

Podkreślenia także wymaga, że w orzecznictwie za utrwalony uważa się pogląd, iż zarówno kredyty denominowane, jak i indeksowane do kursu waluty obcej, są kredytami w walucie polskiej. Taki też charakter miała umowa stron, w której zarówno wypłata kredytu, jak i jego spłata były dokonywane w walucie polskiej (a jedynie po „przewalutowaniu” przy zastosowaniu kursu kupna/sprzedaży Banku). Potwierdzają to także dowody zebrane w sprawie, z których wynika, że faktycznie bezpośrednio po zawarciu umowy nie dochodziło do transferu wartości dewizowych. Odniesienie do waluty CHF stanowiło jedynie mechanizm waloryzacyjny – co do zasady dopuszczalny (zob. np. wyrok Sądu Najwyższego z 7 lipca 2005 r., V CK 859/04 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 19 października 2018 r., IV CSK 200/18).

Powyższych wniosków odnośnie złotowego charakteru spornej umowy nie przekreśla fakt ustanowienia na kredytowanej nieruchomości hipoteki zwykłej do kwoty 178.832,34 CHF oraz hipoteki kaucyjnej do kwoty 21.915,90 CHF, celem zabezpieczenia spłaty kredytu (pkt 9 umowy). Hipoteka jest prawem akcesoryjnym wobec zobowiązania głównego i choćby z tego względu nie może decydować o charakterze bądź rozmiarze tego zobowiązania. Przeciwnie, to zobowiązanie główne oddziałuje na kształt zobowiązania hipotecznego. Jak trafnie zauważył Sąd Najwyższy na tle art. 68 zd. 2 ustawy o księgach wieczystych i hipotece w brzmieniu obowiązującym przed dniem 20 lutego 2011 r. (tj. do chwili wejścia w życie ustawy z 26 czerwca 2009 r. o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz niektórych innych ustaw - Dz. U. Nr 131, poz. 1075) – jeżeli kredyt jest wyrażony w walucie obcej, to hipoteka zabezpieczająca jego spłatę powinna być wyrażona również w tej samej walucie obcej, co wynika ze wspominanej zasady akcesoryjności hipoteki. Nie zmienia tej zasady przyjęcie w umowie kredytu, że jego wypłata i spłata nastąpi w walucie polskiej (zob. wyrok z 29 kwietnia 2015 r., V CSK 445/14). Innymi słowy, przy wskazaniu w umowie kredytu, że opiewa ona na kwotę w walucie obcej, w dacie zawarcia spornej umowy nie istniała prawna możliwość do ustanowienia hipoteki w walucie innej niż waluta obca. Oznacza to, że argumentacja pozwanego odwracająca kierunek dedukcji (waluta zabezpieczenia hipotecznego ma świadczyć o walutowym charakterze zobowiązania głównego) jest z gruntu błędna.

Zaznaczyć jednocześnie należy, że w § 2 pkt 20 Regulaminu Produktów Kredytowych dla Klientów Indywidualnych w (...) Bank (...) S.A. zdefiniowano operację „przewalutowania”, jako wymiana waluty dokonywana przez Bank i za jego zgodą, po obowiązującym w Banku w dniu dokonania wymiany kursie kupna/sprzedaży walut lub w przypadku wymiany waluty obcej na inną walutę obcą, po kursie krzyżowym; obowiązujące w Banku kursy wymiany walut dostępne są w jednostkach Banku, na stronie internetowej, w centrum telefonicznym lub udostępniane przez Bank w inny sposób; przewalutowanie może być dokonywane na wniosek kredytobiorcy albo z inicjatywy Banku.

Ani jednak sama umowa kredytu, stanowiący jej integralną część Regulamin, ani żaden z innych dokumentów udostępnionych powodom, nie precyzował jaki z kursów (kupna czy sprzedaży) znajdować będzie zastosowanie przy „przewalutowaniu” na potrzeby uruchomienia kredytu, a jaki przy ustaleniu wysokości rat, a przede wszystkim nie określały sposobu (metodyki) ustalania kursów walut, ani nie zawierał odesłania do jakichkolwiek formalnych, czy też obiektywnych wskaźników, pozwalających na zweryfikowanie ustalanych i wykorzystywanych przez Bank kursów. Nie dawały one także kredytobiorcom żadnego instrumentu, który umożliwiłyby obronę przed decyzjami Banku. Ten zaś, na mocy spornych postanowień, był wyłącznie uprawniony do wiążącego powodów kształtowania kursu, według którego obliczana była wysokość ich zobowiązania.

Wobec tego zgodzić się więc należało z Sądem I instancji, że zawarte w spornej umowie klauzule waloryzacyjne są nietransparentne i spełniają obie przesłanki abuzywności z art. 385

1 k.c. (sprzeczność z dobrymi obyczajami i rażące naruszenie interesów konsumenta). Taki sposób opisania klauzul sprawia, że nie jest wiadomym w jaki konkretnie sposób Bank ustala swoje kursy kupna i sprzedaży walut, co stanowi pole do potencjalnych nadużyć z jego strony.

Z uwagi na ukształtowane już orzecznictwo sądów powszechnych, Sądu Najwyższego oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) nie ma potrzeby szerszego ustosunkowywania się do kwestii samej abuzywności klauzul waloryzacyjnych w tzw. kredytach denominowanych czy indeksowanych, zawierających blankietowe odesłanie do kursów waluty z tabel banków czy też „obowiązujących w banku”. W orzecznictwie, ukształtowanym na gruncie art. 385

(

1) i nast. k.c., nie budzi już wątpliwości abuzywny charakter klauzul waloryzacyjnych zawartych w umowach kredytu denominowanego czy kredytu indeksowanego do waluty szwajcarskiej. Powszechnie przyjmuje się, że tego typu klauzule – odsyłające do kursów jednostronnie ustalanych przez Bank – powinny być traktowane jako kształtujące sytuację konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszające jego interesy (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego: z 3 lutego 2022 r., II CSKP 975/22; z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22; z 23 marca 2022 r., II CSKP 532/22; z 18 maja 2022 r., II CSKP 1030/22 oraz wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 24 czerwca 2021 r., I ACa 35/21). Postanowienia takie są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania Banku. W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron, co uprawnia ocenę, iż są one niedozwolone w rozumieniu art. 385

(

1) § 1 k.c. (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 30 sierpnia 2022 r., I CSK 2984/22 i z 30 sierpnia 2022 r., I CSK 3177/22 oraz wyroki z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18 i z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18).

Gwoli porządku nadmienić również trzeba, że wyłączeniu spod kontroli wprowadzonej przepisem art. 385

1 k.c. podlegają postanowienia umowne określające główne świadczenie stron (w tym cenę lub wynagrodzenie), jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. W aktualnym orzecznictwie nie ma jednak wątpliwości, że skoro klauzula waloryzacyjna wpływa na wysokość zobowiązań obu stron, zatem wchodzi w zakres pojęcia świadczenia głównego w rozumieniu art. 385

1 § 1 k.c. (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego: z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18 i z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; tak też wyrok TSUE z 20 września 2017 r., C-186/16). W takim zaś wypadku wyłączyć możliwość kontroli treści umowy może tylko warunek w postaci transparentności spornych zapisów.

W okolicznościach niniejszej sprawy nie sposób jest jednak mówić o transparentności postanowień zawierających klauzule waloryzacyjne, skoro – jak już akcentowano – ich treść nie pozwala na ustalenie w sposób przejrzysty mechanizmu wymiany walut obcych. Mając na względzie aktualne poglądy judykatury stwierdzić należy, że sposób ukształtowania klauzul waloryzacyjnych w taki sposób, jak ma to miejsce w umowie stron, tj. z odwołaniem do „obowiązującego w Banku w dniu dokonania wymiany kursu kupna/sprzedaży walut” (§ 2 ust. 20 w zw. z § 4 pkt 5 oraz § 9 pkt 3 i 4 Regulaminu) jest wystarczającym argumentem za uznaniem ich za niejasne i niejednoznaczne. Jakkolwiek są one czytelne i zrozumiałe w warstwie gramatycznej, to jednak nawet wyjątkowo szczegółowa analiza ich treści, nie daje odpowiedzi na podstawowe pytanie, tj. jaki kurs (kupna czy sprzedaży) ma zastosowanie przy „przewalutowaniu”, ani też w jaki konkretnie sposób pozwany Bank ustalać będzie swoje kursy kupna/sprzedaży walut.

Pozwany nie może obecnie bronić się argumentem, że stosowane przez niego (i jego poprzednika prawnego) kursy CHF były rynkowe i oparte na obiektywnych czynnikach, gdyż tego typu zagadnienia dotyczą sfery wykonywania umowy, która jest indyferentna dla oceny abuzywności klauzul. Tej ostatniej należy bowiem dokonywać na datę zawarcia umowy, co potwierdził Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17. Abuzywność postanowienia umownego ocenia się przez pryzmat uprawnień, jakie przyznał sobie przedsiębiorca w kwestionowanym postanowieniu, a nie przez analizę, czy i jak następnie wykorzystywał przyznane sobie uprawnienie (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 25 sierpnia 2022 r., V ACa 41/22). A skoro tak, wbrew temu co zarzuca skarżący, w sprawie zbędnym było także sięganie po postulowany przez niego, dowód z opinii biegłego sądowego, przy pomocy którego pozwany zmierzał do wykazania m.in. rynkowego charakteru wykorzystywanych przez siebie kursów.

Jakkolwiek w dacie zawierania spornej umowy obowiązujące przepisy prawa nie nakładały na banki wprost obowiązku przedstawiania przejrzystego (zrozumiałego dla konsumenta) mechanizmu ustalania kursów walut, to nie ulega wątpliwości, że wymóg taki wynikał z faktu związywania się długotrwałym węzłem prawnym z konsumentem, a zatem co do zasady słabszą stroną stosunku prawnego, która winna być w pełni świadoma ryzyka z tym związanego i mieć zagwarantowaną możliwość samodzielnego zweryfikowania prawdziwości i prawidłowości dokonywanych przez pozwany Bank wyliczeń. Podkreślenia wymaga, że art. 385

1 § 1 k.c. za niedozwolone klauzule umowne uznaje te, które kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszając jego interesy. To zatem te wyznaczniki obligowały kredytujący Bank do takiej konstrukcji klauzul waloryzacyjnych, które nie budziłyby wątpliwości co do ich obiektywnego i niesprzecznego z dobrem konsumenta charakteru. Zaznaczenia wymaga, że przepisy Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, których implementację stanowią przepisy art. 385

1 i nast. k.c., mają zastosowanie w obecnie rozpatrywanej sprawie, jako że przepisy te wiążą wszystkie państwa członkowskie Unii Europejskiej i obowiązują w Polsce od 1 maja 2004 r., a zatem weszły w życie na kilka lat przed zawarciem spornej umowy.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, materiał dowodowy przedmiotowej sprawy nie pozwala na ustalenie okoliczności wskazujących na to, aby powodowie (konsumenci w rozumieniu art. 22

(

1) k.c.) zostali właściwie poinformowani o specyfice kredytu denominowanego oraz wypływającym z niej ryzyku kursowym. Samo tylko lakoniczne stwierdzenie o pouczeniu o takim ryzyku – w świetle ugruntowanego orzecznictwa Sądu Najwyższego – jest niewystarczające. Sąd Najwyższy wielokrotnie wyjaśniał, jakie standardy powinny być spełnione by uznać, że konsument został należycie poinformowany o specyfice kredytu powiązanego z walutą obcą oraz wynikającym z niego ryzyku kursowym. Prawidłowa informacja powinna uświadamiać konsumentowi, że ryzyko silnej deprecjacji złotego jest trudne do oszacowania w perspektywie długoterminowej i pozostaje realne. Konsument winien zdawać sobie sprawę z tego, że rozmiar deprecjacji waluty denominacji może spowodować utratę jego zdolności do spłaty kredytu, z czym może się wiązać poważne ryzyko utraty nieruchomości obciążonej hipoteką zabezpieczającą zobowiązanie. Niezbędne jest zatem przedstawienie mu danych nie tylko z okresu, kiedy nie miały miejsca zdarzenia powodujące istotne wahania kursu waluty, ale także przedstawienie zagrożeń będących wynikiem zdarzeń nadzwyczajnych mogących spowodować 100 - 200% wzrost kursu. W świetle standardu wynikającego z prawa unijnego za niewystarczające w tym względzie należy uznać nawet dane, których konieczność przekazania konsumentowi wynika z rekomendacji S Komisji Nadzoru Finansowego dotyczącej dobrych praktyk w zakresie ekspozycji kredytowych zabezpieczonych hipotecznie (zob. m.in. ww. postanowienie Sądu Najwyższego z 29 września 2023 r., I CSK 6994/22 i powołane tam orzecznictwo: wyroki Sądu Najwyższego z: 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22; z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22; z 28 lutego 2023 r., II CSKP 763/22; z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22; a także postanowienia Sądu Najwyższego z 29 września 2023 r. wydane w sprawach I CSK 171/23 i 190/23). Winno być to bowiem klarowne przedstawienie symulacji i założeń, które w sposób przystępny i czytelny wskazywałyby konsumentowi, w jaki sposób będzie się kształtowało jego zadłużenie i wysokość rat w sytuacji ewentualnego wzrostu kursu CHF, zwłaszcza znacznego, kilkukrotnego wzrostu tego kursu, którego Bank, poprzednik prawny pozwanego, jako profesjonalista, nie mógł wykluczać.

Mając na względzie treść zebranego w sprawie materiału dowodowego trudno przyjąć, by Bank wykazał (zgodnie z rozkładem ciężaru dowodu), iż przedstawił powodom tego typu informacje. Jakkolwiek pozwany przedłożył do akt niniejszej sprawy podpisany przez powodów dokument: „Informacje dla wnioskodawców ubiegających się o kredyt hipoteczny/ budowalno-hipoteczny/ kredyt gotówkowy „dowolny cel” (k. 173), to jednak – w ocenie Sądu Apelacyjnego – nie sposób z treści tego dokumentu wywodzić, że powodowie faktycznie otrzymali niezbędne i rzetelne informacje. Jakkolwiek wskazano w nim, że zaciąganie kredytów walutowych wiąże się dla kredytobiorcy z ponoszeniem ryzyka kursowego, co oznacza, że zarówno rata kredytu, jak i wysokość zadłużenia tytułem zaciągniętego kredytu – przeliczona na PLN na dany dzień – podlega ciągłym wahaniom, w zależności od aktualnego kursu waluty, to jednak niniejsze (skądinąd bardzo ogólnikowe) informacje nie zostały poparte konkretnymi wyliczeniami, obrazującymi w szczególności wpływ zwyżki kursu o kilkadziesiąt bądź nawet kilkaset procent, na wysokość raty kredytu oraz ogólnej kwoty zadłużenia.

Z rzetelności i staranności informacyjnej wobec kredytobiorców nie zwalniało zaś Banku to, że powódka, w dacie zawarcia podważanej umowy kredytowej, posiadała wykształcenie prawnicze i pełniła funkcję sędziego. Brak bowiem dowodów na to, że w momencie zawarcia umowy kredytu powódka była zaznajomiona z tematyką kredytów waloryzowanych i wiążącym się z nimi ryzykiem kursowym. Nawet gdyby przyjąć tezę przeciwną, to nie miałoby to znaczenia w sprawie. Jak bowiem wskazuje się w orzecznictwie TSUE, pojęcie konsumenta ma charakter obiektywny, a tym samym nie zależy od zasobu wiedzy, jaką posiada konkretna osoba dokonująca czynności konsumenckiej (zob. wyroki TSUE: z 21 września 2023 r., C-139/22 pkt 61 i z 21 marca 2019 r., C-590/17, pkt 24). Podmiot taki, także gdy prezentuje wysoki poziom fachowości i jest zaznajomiony z istotą i potencjalnymi skutkami zawieranej czynności prawnej, musi być uznany za słabszą i gorzej poinformowaną stronę w stosunku obligacyjnym z profesjonalistą (zob. wyroki TSUE: z 21 września 2023 r., C-139/22 i z 3 września 2015 r., C -110/14, pkt 18, 27). W konsekwencji przedsiębiorca, nawet kiedy ma do czynienia z powyższymi, wykształconymi i z reguły dobrze poinformowanymi osobami, nie jest zwolniony z powinności przekazania im takich informacji na temat ryzyka umownego, które powinny być udzielone każdemu innemu, dostatecznie uważnemu i rozsądnemu, przeciętnemu konsumentowi (zob. wyrok TSUE z 21 września 2023 r., C-139/22).

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, skarżący nie zdołał również udowodnić (stosownie do wymogu z art. 385

1 § 3 i 4 k.c.), by powodowie mieli rzeczywisty wpływ na treść spornych klauzul waloryzacyjnych. Żaden z przedstawionych przez Bank dowodów tego nie potwierdza. W tych okolicznościach nie było żadnych racjonalnych podstaw, by przyjąć, że do zawarcia umowy doszło w okolicznościach innych, od tych podawanych przez powodów. Samo tylko dyskredytowanie przez Bank twierdzeń strony przeciwnej (zarzucanie im nieprecyzyjności czy też tendencyjności) nie mogło przynieść pozytywnych rezultatów, skoro – jak już wspomniano – ciężar dowodu spoczywał na pozwanym. Nie zdołał on też wykazać, by ocena Sądu Okręgowego była w tym względzie rażąco wadliwa bądź w sposób oczywisty błędna, a zatem dokonana z przekroczeniem granic swobodnego przekonania sędziowskiego wyznaczonych w art. 233 § 1 k.p.c. (zob. np. wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 7 września 2022 r., I ACa 68/22 i wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 2 czerwca 2022 r., I ACa 805/21).

W kontekście powyższego podkreślenia również wymaga, że dokonanie przez konsumenta wyboru pomiędzy różnego rodzaju wzorcami umów lub alternatywnymi postanowieniami umownymi oferowanymi przez Bank nie stanowi formy indywidualnego uzgodnienia w rozumieniu art. 385

1 § 3 w zw. z § 1 art. 385

1 k.c. (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 19 grudnia 2023 r., I CSK 2042/23 i I CSK 2277/23). Do uznania postanowienia za indywidualnie uzgodnione nie wystarcza też samo ustalenie, że cała umowa była przedmiotem negocjacji, ale istotnym jest ustalenie, że przedmiotem negocjacji było konkretne jej postanowienie, które potencjalnie może zostać uznane za niedozwolone (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 10 grudnia 2019 r., IV CSK 443/18). Mając to na względzie stwierdzić należy, że rolą Banku nie było wykazanie jakiegokolwiek wpływu konsumentów na treść umowy (poprzez wybór kwoty kredytu, opcji i waluty waloryzacji oraz akceptację warunków umownych) ale udowodnienie ich „rzeczywistego wpływu” na treść klauzul indeksacyjnych, zawartych w poszczególnych zapisach umownych, czego niewątpliwie Bank nie zdołał uczynić.

Postanowieniem indywidulanie uzgodnionym jest takie, na którego treść konsument miał rzeczywisty wpływ a nie takie, na które hipotetycznie (przy wykazaniu się odpowiednią inicjatywą własną) mógł mieć wpływ.

Zgodnie z art. 385

(

1) § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidulanie nie wiążą go. Jest to bezskuteczność bezwarunkowa,

ex lege, chyba że konsument złoży oświadczenie, że nie chce skorzystać z przysługującej mu ochrony – co w sprawie niniejszej nie miało miejsca. Stosownie zaś do treści art. 385

(

1) § 2 k.c. – strony są związane umową w pozostałym zakresie. W sytuacji jednak, gdy – tak jak w sprawie niniejszej – eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego prowadzi do deformacji umowy w takim stopniu, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, że strony są związane pozostałą częścią umowy (tak też Sąd Najwyższy m.in. w postanowieniach: z 29 września 2023 r., I CSK 6994/22; z 14 grudnia 2023 r., I CSK 6181/22; z 27 czerwca 2024 r., I CSK 290/24 czy też z 27 listopada 2024 r., I CSK 1917/23). Stanowisko takie wyraził również Sąd Najwyższy w uchwale z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, przyjmując, że w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu denominowanego lub indeksowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie. W razie eliminacji klauzuli waloryzacyjnej, zanika bowiem ryzyko kursowe, przez co dochodzi do zmiany charakteru głównego przedmiotu umowy, a finalnie – jej upadku. Innymi słowy, eliminacja z umowy klauzuli waloryzacyjnej, uznanej za niedozwoloną, sprawia, że umowa nie może dalej funkcjonować w obrocie prawnym z uwagi na brak (odpadnięcie) koniecznych składników (

essentialia negotii) umowy nazwanej kredytu bankowego (art. 69 ust. 1 Prawa bankowego). Obiektywna niemożność dalszego wykonywania umowy uzasadnia zaś orzeczenie jej nieważności, przy czym bez znaczenia jest tutaj kwestia tego, czy rozstrzygnięcie o tej treści doprowadzi do zachwiania równowagi kontraktowej stron (równowaga ta nie występowała już

ab initio, skoro stwierdzono abuzywność postanowienia umownego). Wyeliminowanie abuzywnych klauzul przeliczeniowych (i tym samym niemożliwość ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej) nie może także prowadzić do przekształcenia takiej umowy (kredytu denominowanego czy indeksowanego) w kredyt złotówkowy (z oprocentowaniem obliczanym na podstawie wskaźnika LIBOR/SARON czy WIBOR) bądź w kredyt tzw. czysto walutowy. Po wyeliminowaniu ryzyka kursowego utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest już bowiem możliwe, co przemawia za opowiedzeniem się o jej nieważności (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego z: 5 lipca 2023 r., I CSK 5404/22; z 29 września 2023 r., I CSK 6994/22; z 7 grudnia 2023 r., I CSK 6426/22; z 7 grudnia 2023 r., I CSK 3836/23; z 12 grudnia 2023 r., I CSK 5534/22; z 14 grudnia 2023 r., I CSK 5944/22; z 19 grudnia 2023 r., I CSK 82/23; z 21 grudnia 2023 r., I CSK 5895/22 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 3 lutego 2022, II CSKP 459/22 i z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22).

Orzecznictwo jest także zgodne co do tego, że niedopuszczalne jest zastępowanie wyeliminowanego abuzywnego postanowienia umowy innym mechanizmem przeliczeniowym. Żaden bowiem przepis prawa, w tym: art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 56 k.c., art. 354 § 1 k.c. czy też art. 358 § 2 k.c. nie daje ku temu podstaw. Uzupełnienie luk po wyeliminowaniu takiej klauzuli stanowiłoby zbyt daleko idącą modyfikację umowy w celu ratowania sytuacji prawnej przedsiębiorcy stosującego niedozwolone postanowienie umowne, co sprzeciwiałoby się podstawowemu celowi dyrektywy 93/13, jakim jest cel odstraszający (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego z 21 czerwca 2023 r., I CSK 4603/22 i z 27 października 2023 r. - I CSK 1957/23 i I CSK 2063/23 oraz wyrok z 29 marca 2023 r., II CSKP 1837/22).

Jedynie wyjątkowo możliwe jest zastąpienie niedozwolonego postanowienia umownego, odnoszącego się do sposobu określania kursu waluty obcej (w umowie kredytu denominowanego czy indeksowanego), innym sposobem określenia tego kursu, ale wymaga to zgody konsumenta, który ze względu na całkowity upadek umowy zostałby narażony na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, w świetle okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia w czasie sporu, z uwzględnieniem jego rzeczywistych i bieżących interesów. W sytuacji zaś gdy powyższe przesłanki nie są spełnione (tak jak w sprawie niniejszej), umowa w całości upada (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego z: 12 kwietnia 2023 r., II CSKP 1531/22; z 29 sierpnia 2023 r., I CSK 4312/22; z 13 października 2023 r., I CSK 92/23; z 21 grudnia 2023 r., I CSK 5895/22; z 29 grudnia 2023 r., I CSK 6645/22).

Mając na względzie powyższe stwierdzić należy, że Sąd Okręgowy zasadnie ustalił przesłankowo nieważność opisanej w pozwie umowy kredytowej i w efekcie – w oparciu o art. 410 k.c. w zw. z art. 405 k.c. – zasądził na rzecz powodów żądane przez nich (i niekwestionowane w apelacji co do wysokości) kwoty: 237.924,55 zł i 36,663,08 CHF, tytułem nienależnie uiszczonych świadczeń. Na skutek unieważnienia kontraktu odpada bowiem podstawa prawna wzajemnych świadczeń, a to oznacza, że świadczenia obu stron stają się nienależne. Podkreślić przy tym trzeba, że w uchwale składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 – mającej moc zasady prawnej – przesądzona została zasada dwóch kondykcji, czyli dwóch osobno istniejących i dochodzonych roszczeń przez każdą ze stron.

Zasądzeniu roszczenia restytucyjnego na rzecz powodów nie stał na przeszkodzie podniesiony na etapie postępowania odwoławczego zarzut zatrzymania. Wynikało to przede wszystkim ze stanowiska zajętego przez TSUE w wyroku z 14 grudnia 2023 r. (C-28/22). Trybunał jednoznacznie bowiem stwierdził, że przepisy Dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie skorzystaniu przez Bank z prawa zatrzymania w sytuacji, gdyby miało to pozbawić konsumenta możliwości uzyskania odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia. W postanowieniu z 8 maja 2024 r. (C-424/22). Trybunał ponownie wskazał, że skuteczność ochrony przyznanej konsumentom przez Dyrektywę 93/13 byłaby zagrożona, gdyby konsumenci ci, powołując się na prawa, które wywodzą z tej Dyrektywy, byli narażeni na ryzyko nieotrzymania odsetek za opóźnienie od kwot, które powinny im zostać zwrócone ze względu na nieważność takiej umowy od momentu upływu terminu nałożonego na przedsiębiorcę do wykonania świadczenia, po tym jak przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu tych kwot. Dodał nadto, że skoro w przypadku skutecznego powołania się na prawo zatrzymania stan opóźnienia Banku ustałby, w związku z czym konsument utraciłby w całości albo w części prawo do otrzymania odsetek za zwłokę od momentu wezwania do usunięcia uchybienia skierowanego do tej instytucji, to dopuszczenie takiej możliwości zagrażałoby zarówno skuteczności ochrony przyznanej konsumentom przez Dyrektywę 93/13, jak i osiągnięciu zamierzonego przez nią skutku odstraszającego. W związku z tym stwierdził, że artykuł 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że: stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą w kontekście stwierdzenia nieważności zawartej przez instytucję bankową z konsumentem umowy kredytu hipotecznego z uwagi na nieuczciwy charakter niektórych warunków tej umowy powołanie się przez tę instytucję na prawo zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej konsumentowi możliwości uzyskania przez niego zapłaty kwot, które zasądzono od wspomnianej instytucji ze względu na skutki restytucyjne wynikające ze stwierdzenia nieuczciwego charakteru tych warunków, od równoczesnego zaofiarowania przez rzeczonego konsumenta zwrotu albo zabezpieczenia zwrotu całości świadczenia otrzymanego od tej samej instytucji przez konsumenta na podstawie wspomnianej umowy, niezależnie od spłat dokonanych już w wykonaniu tej umowy.

Sąd Apelacyjny nie dostrzega również, wskazywanej w apelacji, sprzeczności roszczeń powodów z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.). Bank, poprzez zawarcie w umowie klauzul abuzywnych, doprowadził do rażącej nierówności w świadczeniach obu stron, naruszając przepisy prawa i zasady współżycia społecznego. Wobec tego, zgodnie z przyjmowaną w orzecznictwie zasadą „czystych rąk”, nie może obecnie żądać odmowy udzielenia ochrony sądowej osobom, którym prawo zostało naruszone (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego: z 11 maja 2016 r., I PK 134/15 i z 12 czerwca 2013 r., II CSK 632/12).

Końcowo wyjaśnić jeszcze należy, że sam fakt wykonania umowy przed wniesieniem pozwu w niniejszej sprawie (całkowita spłata kredytu nastąpiła w listopadzie 2020 r.) nie stał na przeszkodzie uwzględnieniu roszczenia o zapłatę. To, że umowa została zrealizowana nie wyklucza samo przez się ustalenia przesłankowo, że zawarte w niej zapisy były niedozwolone w rozumieniu art. 385

1 k.c. Wykonanie umowy pozbawia konsumenta jedynie możliwości żądania ustalenia jej nieważności w ramach powództwa opartego na art. 189 k.p.c., z uwagi na brak interesu prawnego. Wskutek wykonania umowy nie istnieje już bowiem niepewność co do związania stron skutecznym węzłem prawnym i obowiązywania ustanowionych na jej podstawie zabezpieczeń. Nie oznacza to jednak, że kredytobiorca nie może domagać się zwrotu świadczeń spełnionych w wykonaniu umowy, powołując się na jej nieważność. Podstawą zasądzenia zwrotu jest wówczas przesłankowe stwierdzenie nieważności umowy.

Uznając zatem, że apelacja pozwanego nie zawiera zarzutów, które mogłyby podważyć prawidłowość zaskarżonego orzeczenia, Sąd Apelacyjny apelację tę oddalił w oparciu o art. 385 k.p.c.

Konsekwencją takiego rozstrzygnięcia było obciążenie skarżącego kosztami instancji odwoławczej, zgodnie z art. 98 § 1, 1

1 i 3 k.p.c. oraz art. 108 § 1 k.p.c. w zw. z § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1935).

Andrzej Kordowski