Bank musi zwrócić kredytobiorcom składki na ubezpieczenia, po 8167,09 zł dla każdego

Zaskarżonym wyrokiem z 28 marca 2024 r. Sąd Okręgowy w Łodzi,

w sprawie z powództwa O. L. i T. L. przeciwko Bankowi (...) Spółce Akcyjnej z siedzibą w L. o ustalenie i zapłatę, ustalił, że nieważna jest umowa kredytu (...) zawarta przez strony w dniu 18 czerwca 2008 r. (pkt 1), zasądził od pozwanego banku

na rzecz każdego z powodów kwotę 28.319,37 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 23 lutego 2023 r. do dnia zapłaty (pkt 2), oddalił powództwo

w pozostałej części (pkt 3), a także zasądził od pozwanego banku na rzecz każdego z powodów tytułem zwrotu kosztów procesu kwotę 7.267 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty (pkt 4).

(wyrok – k. 375)

Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w oparciu o poczynione przez Sąd pierwszej instancji ustalenia, które Sąd Apelacyjny w całości podzielił i przyjął za własne bez konieczności ich przytoczenia (art. 387 § 2

1 pkt 1 k.p.c.).

Sąd Okręgowy uznał powództwo za zasadne w dominującej części, nie mając wątpliwości co do tego, że zakwestionowane przez powodów postanowienia umowy w zakresie przewidującym mechanizm indeksacji spełniały wymogi abuzywności w rozumieniu art. 385

1 § 1 k.c. Przede wszystkim w ślad za domniemaniem z art. 385

1 § 3 zd. 2 k.c. (nieobalonym przez pozwanego) jako postanowienia wynikające z wzorca umownego, którym posłużył się bank, nie zostały one indywidualnie uzgodnione z powodami, jako konsumentami, pozbawiając powodów wpływu na jej treść. Po drugie zaś postanowienia te kształtowały prawa i obowiązki powodów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając ich interesy.

Bank, wprowadzając klauzule waloryzacyjne oparte o kursy walut wskazane w sporządzanych przez siebie tabelach, przyznał sobie bowiem prawo do jednostronnego regulowania wysokości rat kredytu i wysokości całej wierzytelności poprzez wyznaczanie w tabelach kursowych kursu sprzedaży franka szwajcarskiego oraz wartości spreadu walutowego, czym zachwiał równorzędność stron umowy. Nie przedstawił przy tym powodom rzetelnych informacji, które pozwoliłyby im na racjonalne rozważenie ryzyka zmiany kursu (...) na przestrzeni wieloletniego okresu związania się umową kredytu i wpływu zmiany kursu na wysokość rat kredytowych. Bank nie poinformował też i nie uświadomił powodów o nieograniczonym ryzyku związanym z wahaniami kursu waluty, jak również nie przedstawił rzetelnej kalkulacji w wypadku scenariusza niekorzystnego dla klienta. Pozwany bank wykorzystał tym samym swoją przewagę informacyjną.

Doszło zatem do nierównomiernego rozkładu praw i obowiązków stron

przy uprzywilejowaniu podmiotu profesjonalnego, mającego pozycję ewidentnie silniejszą w nawiązanym stosunku.

Okoliczności rozpatrywanej sprawy, w ocenie Sądu Okręgowego, nie pozwalały stwierdzić możliwości obowiązywania przedmiotowej umowy bez postanowień uznanych za abuzywne. Postanowienia te, określając oparty na ryzyku kursowym mechanizm indeksacji, determinowały charakter umowy oraz fakt jej zawarcia, stanowiły jej

essentialia negotii, bez których umowa nie mogłaby być wykonywana.

Stwierdzenie niedozwolonego charakteru powyższych postanowień musiało w tej sytuacji poskutkować nieważnością zawierającej je umowy (powodowie zdaniem Sądu Okręgowego mieli niezbędny w tym zakresie interes prawny

w znaczeniu art. 189 k.p.c.), a co za tym idzie odpadnięciem podstawy prawnej świadczenia na rzecz pozwanego banku, które podlegało zwrotowi jako świadczenie nienależne w rozumieniu art. 410 § 1 k.c. w zw. z art. 405 k.c. wraz z należnymi odsetkami, liczonymi od dnia następującego po doręczeniu pozwanemu odpisu pozwu.

Sąd Okręgowy uwzględnił fakt złożenia przez powodów w grudniu

2023 r. materialnoprawnego oświadczenia o wzajemnym potrąceniu roszczeń pieniężnych stron, tj. roszczenia powodów o zwrot łącznej sumy 306.638,73 zł (304.160,73 zł z tytułu rat kredytu i 2.478 zł z tytułu kosztów ubezpieczenia „pomostowego”) oraz roszczenia pozwanego o zwrot kwoty 250.000 zł wypłaconej powodom tytułem kapitału kredytu, które uznał za prawnie skuteczne. Sąd przyjął, że roszczenie powodów w chwili złożenia tego oświadczenia było wymagalne (pozwany bank został bowiem wezwany do zapłaty przez doręczenie mu odpisu pozwu, co miało miejsce w lutym 2023 r.), podzielając zarazem pogląd, zgodnie z którym dla skuteczności potrącenia wystarczająca jest wymagalność roszczenia strony, która składa oświadczenie o potrąceniu. Następnie doszedł

do wniosku, że wierzytelność pieniężna pozwanego o zwrot kapitału uległa umorzeniu w całości, a wierzytelność powodów uległa umorzeniu do kwoty 56.638,73 zł (306.638,73 zł – 250.000 zł). Powodom przysługuje wobec tego na datę zamknięcia rozprawy wierzytelność o zapłatę przez pozwanego wyżej wskazanej kwoty, a zważywszy na to, że jest to zobowiązanie ze świadczeniem podzielnym, każdemu z powodów należy się połowa tej kwoty, tj. 28.319,37 zł.

Sąd Okręgowy nie uwzględnił w tych kalkulacjach roszczenia powodów

o zwrot kosztów ubezpieczenia na życie oraz ubezpieczenia nieruchomości objętej kredytowaniem, przyjmując, że nie były one immanentnie związane z umową kredytu; nie został wykazany związek między nimi a umową kredytu, który skutkowałby tym, że następstwem nieważności umowy kredytu byłby także brak związania powodów opisanymi umowami ubezpieczenia. Sąd zwrócił uwagę na

to, że powodowie nie złożyli do akt sprawy żadnych dokumentów pozwalających na ustalenie treści obu tych stosunków ubezpieczeniowych, jak również nie sformułowali w pozwie żadnej argumentacji dotyczącej tego zagadnienia. Co więcej, powodowie w zamian za opłacanie składek ubezpieczeniowych uzyskiwali konkretną korzyść w postaci ubezpieczenia ryzyk dotyczących ich życia i zdrowia oraz stanu ich nieruchomości. Tym samym nie było podstaw do przyjęcia, że składki ubezpieczenia na życie i ubezpieczenia nieruchomości stanowiły nienależne świadczenia podlegające zwrotowi.

W konsekwencji dalej idące roszczenie pieniężne powodów podlegało oddaleniu.

Jednocześnie zdaniem Sądu Okręgowego w sprawie nie zachodziły podstawy do uwzględnienia podniesionego przez pozwanego zarzutu przedawnienia.

Podstawą rozstrzygnięcia o kosztach procesu był art. 100 k.p.c.

(uzasadnienie zaskarżonego wyroku – k. 393 – 412)

Powodowie zaskarżyli opisany wyrok w części oddalającej powództwo

o zapłatę kwot po 8.167,09 zł z ustawowymi odsetkami od 23 lutego 2023 r. do dnia zapłaty apelacją, w której:

1. wskazali brak ustalenia przez Sąd I instancji istotnych faktów, tj.:

a) że powodowie ponieśli łącznie koszt 16.334,18 zł (10.054,18 zł - składki na ubezpieczenie na życie oraz 2.478 zł - ubezpieczenie nieruchomości) z tytułu poniesionych opłat w związku z zawartą umową kredytu,

b) że przystąpienie do ubezpieczenia na życie oraz ubezpieczenia nieruchomości było obligatoryjne i wynikało z umowy,

2. zarzucili naruszenie przepisów prawa procesowego, tj.:

a) art. 233 § 1 k.p.c. poprzez brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego w postaci zaświadczenia z banku z 9 czerwca 2021 r. obejmującego zestawienie poniesionych kosztów za okres od zawarcia umowy do 8 czerwca

2021 r., z którego treści wprost wynika poniesienie przez powodów kwoty 10.054,18 zł z tytułu składki na ubezpieczenie na życie oraz 2.478 zł z tytułu ubezpieczenia nieruchomości (poza spłatą rat kredytu); treści umowy kredytu,

w której nałożono na powodów obowiązek ubezpieczenia na życie (§ 3 ust. 3 umowy) i składek ubezpieczenia nieruchomości od ognia i innych zdarzeń losowych (§ 3 ust. 3 umowy), z których wynika, że przystąpienie do ubezpieczeń było warunkiem banku, aby powódka wraz z mężem otrzymała kredyt, zaś kredytobiorcy nigdy nie skorzystali z dobrodziejstwa umów ubezpieczenia,

3. zarzucili naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

a) art. 6 k.c. poprzez przyjęcie, że strona powodowa nie udowodniła

treści stosunku prawnego obejmującego ochronę ubezpieczeniową, podczas gdy powodowie przedstawili zaświadczenie wystawione przez pozwanego wskazujące wysokość zapłaconych składek ubezpieczeniowych; umowę, z której wynikał wprost obowiązek przystąpienia do „grupowego” ubezpieczenia na życie oraz ubezpieczenia nieruchomości, zaś treść tych stosunków prawnych nie jest znana powodom, a nadto nie byli oni beneficjentami tych ubezpieczeń,

b) art. 385

1 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i w konsekwencji błędne przyjęcie, że postanowienia dotyczące ubezpieczenia na życie

i ubezpieczenia nieruchomości od ognia i innych zdarzeń losowych nie są abuzywne,

c) art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 1 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i w konsekwencji błędne przyjęcie, że powodom nie należy się zwrot nienależnego świadczenia w postaci zapłaconych składek ubezpieczenia na życie i ubezpieczenia nieruchomości, podczas gdy na skutek ustalenia nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z zawartej umowy kredytu odpadła również podstawa prawna pobrania przez bank pozostałych opłat - w tym składek ubezpieczenia na życie i ubezpieczenia nieruchomości od ognia i innych zdarzeń losowych.

W konkluzji skarżący wnieśli o zmianę zaskarżonego wyroku przez zasądzenie na rzecz każdego z nich dalszych kwot po 8.167,09 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 23 lutego 2023 r. do dnia zapłaty oraz kosztów postępowania apelacyjnego.

(apelacja – k. 414 – 419)

Pozwany bank w odpowiedzi na apelację wniósł o jej oddalenie oraz zwrot kosztów, które poniósł na tym etapie sporu.

(odpowiedź na apelację – k. 433 – 434 verte)

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje.

Zaskarżony wyrok podlegał zmianie w sposób wyznaczony postulatem apelacji.

Nie ulega wątpliwości, że stwierdzenie przez sąd nieważności umowy kredytu ma ten skutek, że taka umowa traktowana jest jak nigdy nie zawarta,

tak jakby nigdy nie istniała, a zatem pomiędzy stronami takiej nieważnej umowy powstaje obowiązek wzajemnego zwrotu świadczeń otrzymanych na jej podstawie. Kredytobiorca powinien zwrócić równowartość otrzymanego kredytu, lecz bez odsetek, natomiast bank powinien zwrócić wszystkie pobrane wraz z odsetkami raty kredytu, prowizję za udzielenie kredytu, składki z tytułu ubezpieczeń oraz wszystkie inne opłaty pobrane i związane z wykonywaniem umowy kredytowej.

Wbrew ocenie Sądu Okręgowego kwestionowane w pozwie składki z tytułu grupowych ubezpieczeń na życie oraz nieruchomości pozostawały w związku

z zawartą między stronami umową kredytu. Wyraźnie stanowi o tym treść § 3

ust. 3 umowy, z którego wynika, że powodowie mieli obowiązek dostarczyć bankowi potwierdzenie przystąpienia do ubezpieczenia grupowego w (...) S.A. nieruchomości stanowiącej przedmiot zabezpieczenia od ognia i zdarzeń losowych na minimalną sumę ubezpieczenia 530.000 zł oraz potwierdzenie przystąpienia przez powódkę do ubezpieczenia grupowego na życie w (...) S.A. na sumę ubezpieczenia nie niższą niż 250.000 zł, by uruchomić wypłatę kredytu. Innymi słowy przystąpienie przez powodów do tych umów warunkowało otrzymanie kwoty kredytu i było konsekwencją podpisania przez nich umowy kredytowej.

Co za tym idzie wraz z upadkiem umowy kredytu uiszczone przez powodów składki na ww. ubezpieczenia, będące elementem świadczenia związanego

z zaciągniętym kredytem, do którego pobierania upoważnili bank i których wysokość wykazali zaświadczeniem pozwanego, zostały pozbawione ważnej podstawy prawnej i przez to stały się świadczeniami nienależnymi w sposób uprawniający powodów do dochodzenia ich zwrotu, a odmienne stanowisko Sądu I instancji w tym zakresie nie znajdowało racjonalnego uzasadnienia.

Widoczne zarazem jest to, że powodowie nie mieli żadnego wpływu na postanowienia umowy kredytu dotyczące obu rodzajów ubezpieczenia. Nie mieli możliwości ich negocjowania, czy choćby dokonania wyboru podmiotu ubezpieczającego. Przede wszystkim jednak nie mieli możliwości zawarcia

z pozwanym umowy kredytu bez spornego ubezpieczenia. Powodowie zasadniczo mogli zatem albo podpisać przedmiotową umowę kredytu w kształcie przedstawionym przez bank, albo jej nie podpisywać, ewentualnie mogli wybrać inny bank. Zdaniem Sądu Apelacyjnego takie podejście banku (jako przedsiębiorcy) do powodów (jako konsumentów) przemawia za uznaniem, że bank wykorzystał wobec nich swoją dominującą pozycję, wymuszając uzyskanie zabezpieczenia dla osiągnięcia własnych korzyści.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Apelacyjny na podstawie art. 386

§ 1 k.p.c. dokonał zmiany objętego apelacją wyroku polegającej na dodatkowym uwzględnieniu w kalkulacji opartej na zgłoszonym przez powodów zarzucie potrącenia ich roszczenia o zwrot należności z tytułu ubezpieczenia na życie

oraz ubezpieczenia nieruchomości od ognia i innych zdarzeń losowych, których wysokość została udokumentowana zaświadczeniem banku. W konsekwencji, przyjmując podzielność zasądzonego świadczenia, przyznał każdemu z powodów dalszą kwotę 8.167,09 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 23 lutego 2023 r. do dnia zapłaty oraz oddalił powództwo w pozostałym zakresie.

W tym stanie rzeczy powodom należał się zwrot kosztów za postępowanie apelacyjne, o czym Sąd Apelacyjny orzekł w ślad za art. 98 k.p.c. w zw. z § 2

pkt 5 oraz § 10 ust. 1 pkt 2

in principio rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U.2023.1964 t.j.) przy uwzględnieniu opłaty od apelacji.

Zastrzeżenie o odsetkach od zasądzonej z tego tytułu kwoty zostało poczynione w oparciu o art. 98 § 1

1 k.p.c.