Sąd ustalił nieistnienie kredytu we frankach. Bank ma zwrócić małżonkom 431 tys. zł

Zaskarżonym wyrokiem w sprawie z powództwa J. B. i P. B. przeciwko (...) Spółce Akcyjnej z siedzibą w W. o zapłatę kwoty 431.806,50 zł i ustalenie nieważności umowy, ewentualnie o zapłatę kwoty 148.415,01 zł, Sąd Okręgowy w Łodzi oddalił powództwo główne (pkt 1); z powództwa ewentualnego zasądził od pozwanego na rzecz powodów łącznie 15.483,85 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 25 lipca 2019 r. do dnia zapłaty (pkt 2); oddalił powództwo ewentualne w pozostałej części (pkt 3); zniósł pomiędzy stronami koszty zastępstwa procesowego (pkt 4) oraz nakazał ściągnąć na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Łodzi od pozwanego 3.748,05 zł tytułem zwrotu wydatków poniesionych tymczasowo przez Skarb Państwa (pkt 5).

Powyższe rozstrzygnięcie Sąd I instancji oparł na ustaleniach faktycznych, które Sąd Apelacyjny aprobuje bez potrzeby ich powtarzania na podstawie art. 387 § 2

1 pkt 1 k.p.c.

Dokonując oceny prawnej Sąd Okręgowy uznał, że powództwo główne o ustalenie nieważności umowy i zapłatę 431.806,50 zł, jest nieuzasadnione, a na uwzględnienie zasługuje tylko - i to w niewielkiej części - roszczenie ewentualne o zapłatę w zakresie 15.483,85 zł, oparte na art. 405 w zw. z art. 410 § 1 k.c. Sąd

a quo przyjął, że w sprawie zostało wykazane, iż powodowie spełnili (w pewnej części) świadczenie nienależne w wykonaniu umowy, w której zamieszczone zostały niedozwolone klauzule indeksacyjne. Analizując zawarte w umowie postanowienia przewidujące mechanizm indeksacji Sąd I instancji doszedł do wniosku, że kształtowały one prawa i obowiązki kredytobiorców w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając ich interesy, z uwagi na to, że powodów obciążono nieograniczonym ryzykiem walutowym, podczas gdy bank wykorzystał istniejące na rynku walutowym instrumenty zabezpieczające jego interesy w tym zakresie. Sumując, Sąd I instancji uznał za abuzywne postanowienia umowy oparte o klauzulę waloryzacyjną.

Przy tych ustaleniach Sąd Okręgowy doszedł jednak do wniosku, że umowa łącząca strony może być nadal kontynuowana, po wyeliminowaniu niedozwolonych postanowień umowy - stąd rozstrzygnięcie o oddaleniu powództwa głównego o zapłatę i ustalenie nieważności umowy.

Odnosząc się do kwestii zasadności roszczenia ewentualnego o zapłatę Sąd I instancji wskazał, że w wykonaniu łączącej strony umowy kredytu powodowie zapłacili 421.990,24 zł, a gdyby udzielony im kredyt był typowym kredytem złotowym, oprocentowanym wg stawki WIBOR, to w ww. okresie zapłaciłby 406.506,39 zł, co oznacza, iż po ich stronie powstała nadpłata w kwocie 15.483,85 zł, która stanowi świadczenie nienależne, podlegające zwrotowi na podstawie art. 410 k.c.

W pozostałym zakresie powództwo ewentualne Sąd również oddalił, znosząc wzajemnie między stronami koszty procesu.

Powyższy wyrok zaskarżyły obie strony.

Powodowie zaskarżyli wyrok w części, tj. w zakresie pkt. 1, 3 i 4. Zarzucili:

I. naruszenie przepisów prawa materialnego, a to:

1/ art. 385

1 § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 oraz art. 5 dyrektywy 93/13 poprzez ich niezastosowanie i w konsekwencji dokonanie nieuprawnionej oceny, że postanowienia regulujące sposób przeliczenia kapitału i rat kredytu, są sformułowane w umowie stron w sposób precyzyjny; w sytuacji gdy:

a.

postanowienia te odsyłają do bliżej nieokreślonej tabeli kursowej ustalanej jednostronnie przez bank pozostawiając pole do jego arbitralnego działania i w ten sposób obarczając powodów nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszając równorzędność stron,

b.

postanowienia te są na tyle nietransparentne, że nie umożliwiają kredytobiorcy wyliczenie wysokości ciążącego na nim świadczenia - umowa kredytowa nie przedstawia w sposób przejrzysty działania zastosowanego mechanizmu przeliczeniowego;

2/ art. 385

1 § 1 w zw. z art. 385

2 k.c. poprzez nieuprawnione uznanie, że kwestionowane przez powodów postanowienia umowy dotyczące zastosowanego mechanizmu indeksacyjnego oraz ubezpieczenia niskiego wkładu własnego, nie kształtują ich praw i obowiązków w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami jak i nie naruszają w sposób rażący ich interesów - w sytuacji gdy dostrzegalna w umowie nierównowaga stron umowy polega na uzależnieniu wysokości kredytu oraz wysokości świadczenia powodów od swobodnej decyzji pozwanego, a dokonywanie obu przeliczeń służy określeniu wysokości świadczenia powodów; zastosowany w narzuconych postanowieniach umownych mechanizm, uprawnia bank do jednostronnego kursów walut, co pozostawia pole do arbitralnego działania banku; taka konstrukcja umowy obarcza powodów nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron; tym samym te uregulowania umowne należy uznać za niedopuszczalne i nieuczciwe;

3/ art. 385

1 § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 oraz art. 5 dyrektywy 93/13 poprzez jego niezastosowanie wskutek uznania, że to na powodach jako konsumentach ciąży obowiązek zrozumienia skomplikowanego i nietransparentnego mechanizmu przeliczeniowego, w sytuacji gdy to bank jako przedsiębiorca i twórca wzorca powinien był tak sformułować treść tych postanowień, aby ta była przejrzysta oraz poinformować powodów w sposób odpowiedni dla wzorca świadomości przeciętnego konsumenta, na czym zastosowany mechanizm polega i jakie związane z nim ryzyka mogą wystąpić w przyszłości;

4/ art. 385

1 § 1 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 poprzez błędną wykładnię, wobec uznania, że skoro w dacie zawarcia umowy nie istniały przepisy dyspozytywne regulujące problematykę kredytów powiązanych z kursem waluty obcej, to w domyśle - brak jest wzorca normatywnego, na podstawie którego można by było porównać, czy klauzula indeksacyjna stanowi niedozwolony warunek umowny w sytuacji, gdy dokonanie oceny abuzywności postanowienia umownego, nie jest i nie może być warunkowane istnieniem uprzedniej matrycy ustawowej, która subsydiarnie i kazuistycznie regulowałaby taką kwestię;

5/ art. 385

1 § 1 k.c. w zw. z art. 385

2 k.c. poprzez nieprawidłową wykładnię, skutkującą uznaniem, że ocena, czy zawarte w umowie klauzule sprzeczne z dobrymi obyczajami naruszają w sposób rażący interes konsumentów nie jest ograniczona stanem z chwili zawarcia umowy w sytuacji, gdy w uchwale (7) SN z 20 czerwca 2018 r. III CZP 29/17 wskazano, że ocenę, czy postanowienie umowne jest niedozwolone dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy;

6/ art. 385

1 § 1 k.c. poprzez jego błędną wykładnię, skutkującą uznaniem, że skoro w sierpniu 2011 r. weszła w życie ustawa o zmianie ustawy Prawo Bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz.U nr. 165, poz. 984), to w ocenie Sądu z dniem wejścia w życie ww. ustawy zniknęła przesłanka pozwalająca na uznanie, iż odwołanie się do (...) określonych w tabeli kursowej jest sprzeczne z dobrymi obyczajami, gdyż z tą chwilą powodowie jako kredytobiorcy mogli jednostronnie podjąć decyzję o wyeliminowaniu z łączącej strony umowy kwestionowanego obecnie zapisu, a tym samym usunąć z umowy wywodzoną z tego zapisu nierównowagę stron w sytuacji, gdy abuzywności tych postanowień nie wyeliminowało wejście w życie tzw. ustawy antyspreadowej;

7/ art. 385

1 § 1 k.c. poprzez uznanie, że ewentualne konsekwencje uznania za abuzywne postanowień umów kredytowych waloryzowanych kursem waluty obcej, mają jakiekolwiek znaczenie dla oceny postanowień tej umowy kredytu;

8/ art. 385

1 § 1 k.c. - poprzez uznanie za relewantne dla oceny sprawy sposobu wykonywania umowy kredytu, pomimo jednoznacznej wykładni orzecznictwa w tym przedmiocie - uchwała (7) SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17;

9/ art. 385

1 § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 oraz art. 5 dyrektywy 93/13 poprzez jego niezastosowanie i uznanie, że istnienie oświadczenia kredytobiorcy o poinformowaniu go o tym ryzyku, jest wystarczającą przesłanką do uznania, że powodowie zostali w prawidłowy sposób poinformowani o ryzyku kursowym, w sytuacji, gdy dokument ten ma jedynie li tylko charakter blankietowy i nie stanowi dowodu na wypełnienie obowiązku informacyjnego przez bank, a nadto na podstawie jego treści nie można obiektywnie oszacować tego ryzyka;

10/ art. 385

1 § 1 k.c. poprzez jego niewłaściwą interpretację i uznanie, że brak określenia zasad funkcjonowania ubezpieczenia niskiego wkładu, nie stanowi o abuzywności klauzuli § 3 ust. 3 umowy kredytowej, podczas gdy klauzula już z ww. względów godzi w dobre obyczaje i rażąco naruszania interesy powodów;

11/ art. 58 1-2 k.c. w zw. z art. 385

1 § 1 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, poprzez nieprawidłową wykładnię, że przedmiotowa umowa kredytu nie jest nieważna w sytuacji, gdy według obecnej linii orzeczniczej SN, umowy takie należy uznać za nieważne;

12/ art. 385

1 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przez jego niezastosowanie i dokonanie niedopuszczalnej ingerencji w treść stosunku umownego - poprzez zastosowanie odniesienia do stawki referencyjnej WIBOR oraz uczciwej marży w sytuacji, gdy zgodnie z wiążącą wykładnią dokonaną przez (...) w wyrokach: z 14 czerwca 2012 r., B. E. de C., C-618/10 oraz z 26 marca 2019 r., A. B. i B., C-70/17 i C-179/17 - takie działanie sądu krajowego jest nieuprawnione;

13/ art. 29 ust. 1 (...) w zw. z jej motywem 27 poprzez zastosowanie i uznanie jako podstawy ingerencji w treść umowy kredytowej i implementowania do niej wskaźnika referencyjnego oraz uczciwej marży w sytuacji, gdy przepis ten nie ma charakteru przepisu dyspozytywnego - bowiem nie istnieją w ogólności normy przewidziane na wypadek braku unormowania kwestii odniesień dla dokonywania indeksacji do waluty obcej, na wypadek gdyby tego nie unormowały strony stosunku umowy kredytowej;

14/ art. 5 k.c. poprzez jego zastosowanie i uznanie roszczeń i praw powodów ponad zasądzoną kwotę jako naruszających zasady współżycia społecznego w sytuacji, gdy prekursorem tego stanu rzeczy jest bank, który postępując w sposób wadliwy, wadliwie też narzucił stronie powodowej umowę sporządzoną w oparciu o wadliwy wzorzec, a to bank wobec zasady „czystych rąk” oraz zasady

ex iniuria non oritur ius nie może podlegać ochronie na podstawie odwołania się do zasad współżycia społecznego;

15/ art. 5 k.c. poprzez jego zastosowanie i niewskazanie zasady współżycia społecznego, jaka powinna podlegać ochronie;

16/ art. 5 k.c. poprzez jego zastosowanie i uznanie roszczeń powodów co do żądania wydania orzeczenia o nieważności umowy jako naruszających zasady współżycia społecznego w sytuacji, gdy stwierdzenie nieważności umowy mieści się w zakresie sankcji, jakie dyrektywa 93/13 przewiduje w związku z wykorzystywaniem przez przedsiębiorcę nieuczciwych umownych;

17/ art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 poprzez jego błędną wykładnię i dokonanie oceny, że pozbawienie banku roszczenia o zwrot wartości spełnionej usługi (wynagrodzenia za korzystanie z kapitału) nie miałaby już dalszego skutku zniechęcającego, lecz byłby to już skutek represyjny, którego nie usprawiedliwia dyrektywa 93/13 w sytuacji, gdy przyznawanie tego typu „wynagrodzenia” dla przedsiębiorcy, godziłoby w cel prewencyjny tej dyrektywy i zachęcałoby go do narzucania tego typu umów konsumentom w przyszłości, bo to co straciłby w jednym procesie, odzyskałby w drugim;

18/ art. 385

1 § 1 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 poprzez błędną wykładnię i uznanie, że znaczenie dla oceny sprawy mają motywacje, jakie po stronie powodowej dla oceny abuzywności klauzuli indeksacyjnej, w tym w szczególności nagły wzrost kursu franka szwajcarskiego w sytuacji, gdy kwestie te są bez znaczenia dla zastosowania przedmiotowych norm prawnych;

19/ art. 385

1 § 1 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 poprzez niezastosowanie i uznanie, eliminacja klauzuli indeksacyjnej powoduje, iż umowa kredytowa przekształca się w kredyt złotowy z oprocentowaniem wg stawki WiBOR w sytuacji, gdy skutkiem eliminacji tych postanowień może co najwyżej być pozostawienie tej umowy do wykonywania na zasadzie kapitału kredytu w PLN + oprocentowanego stawką LIBOR/ (...) + umownej marży;

20/ art. 410 § 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c. poprzez zasądzenie na rzecz powodów jedynie kwoty 15.483,85 zł i oddalenie powództwa ponad tę kwotę, uznając je jako nieuzasadnione w sytuacji, gdy oddalona kwota dalszych żądań, była zasadna, czy to w przypadku dokonania oceny, że umowa może być wykonywana na zasadzie kapitału kredytu w PLN + oprocentowanego stawką LIBOR/ (...) + umownej marży, czy też w przypadku uznania umowy za nieważną w całości;

21/ art. 353

1 k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c. oraz art. 58 § 2 k.c. poprzez ich błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, iż przedmiotowa umowa kredytowa była zgodna z naturą umowy kredytowej, zasadami swobody umów oraz współżycia społecznego, co w konsekwencji spowodowało nieuwzględnienie roszczenia ewentualnego opartego o nieważność umowy kredytowej;

22/ art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, iż kwestionowana umowa kredytowa zawierała wszystkie obligatoryjne elementy wymagane przez wskazane przepisy prawa bankowego, podczas gdy umowa ta nie określała wysokości zaciąganego przez powodów zobowiązania oraz zasad jego spłaty w sposób logicznie możliwy do zaakceptowania dla umowy konsensualnej, nadto zastosowany w niej sposób waloryzacji powodował, że powodowie mogli być - i w okolicznościach sprawy byli - zobowiązani do zwrócenia bankowi kwoty innej niż kwota przekazanego im wcześniej kredytu, co doprowadziło do nieprawidłowego stwierdzenia, że umowa ta jest ważna;

II. naruszenie przepisów prawa procesowego, mające istotne wpływ na wynik sprawy, tj.:

1/ art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie dowolnej a nie swobodnej oceny materiału dowodowego sprawy i pominięcie okoliczności, że powodowie nie zostali poinformowani przez bank o ryzyku związanym z nagłą aprecjacją waluty indeksacji względem złotego;

2/ art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie oceny materiału dowodowego sprawy w sposób dowolny i wybiórczy i uznanie, że nikt powodów nie zapewniał, że kurs franka szwajcarskiego nie wzrośnie w górę znacznie w sytuacji, gdy z zeznań powoda P. B. wynika wprost, iż pracownik banku zapewniał o stabilności waluty;

3/ art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie oceny materiału dowodowego sprawy w sposób dowolny i wybiórczy i uznanie, że pozwany bank wywiązał się z obowiązku informacyjnego w zakresie ryzyka kursowego w sytuacji, gdy z zeznań powódki J. B. wynika okoliczność całkiem przeciwna;

4/ art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie dowolnej a nie swobodnej oceny materiału dowodowego sprawy i przyjęcie wniosków niewynikających z materiału dowodowego ujawnionego w sprawie oraz sprzecznych z zasadami logiki formalnej, a polegających na stwierdzeniu, że brak jest podstaw do uznania, że gdyby powodowie w drodze indywidualnych negocjacji mieli możliwość wyeliminowana kwestionowanych obecnie postanowień umownych, to nie zdecydowaliby się na zawarcie umowy w jej obecnym brzmieniu, gdyż o zawarciu tej konkretnej umowy zadecydował stan faktyczny istniejący w tym czasie; w sytuacji, w której powodowie byliby należycie poinformowani i uświadomieni o ryzyku walutowym oraz o tym, że bank wykreował sobie uprawnienie do dowolnego kształtowania spreadu, a przy tym mogliby zażądać usunięcia tych postanowień z umowy, to gdyby mieli do tego prawo, to jak każdy o zdroworozsądkowym podejściu człowiek - chcieliby (gdyby oczywiście mogli), aby ta umowa nie zawierała odesłań do waluty obcej, ale kapitał kredytu był oprocentowany według reguły LIBOR + marża;

5/ art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 235 § 1 k.p.c. w zw. z art. 243

2 k.p.c. poprzez dokonanie dowolnej a nie swobodnej oceny materiału dowodowego sprawy, na wskutek oceny, że powodowie nie udowodnili oraz nie przedstawili żadnej okoliczności, która wskazywałaby na abuzywność kwestionowanych postanowień, w sytuacji, gdy wystarczającym dla dokonanie takiej oceny jest zapoznanie się z treścią umowy kredytu, zaoferowanej do dokonania oceny w formie wniosku dowodowego, kłów został dopuszczony w sprawie;

6/ art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 245 k.p.c. poprzez dokonanie oceny materiału dowodowego w sposób sprzeczny z doświadczeniem życiowym i zasadami logiki i uznanie, że istnienie oświadczenia kredytobiorcy poinformowaniu go o tym ryzyku, jest wystarczającą przesłanką do uznania, że powodowie zostali w prawidłowy sposób poinformowani o ryzyku kursowym w sytuacji, gdy - jak wynika z przesłuchania powódki J. B. - takie ryzyka nie były w sposób werbalny powodom zakomunikowane;

7/ art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 245 k.p.c. poprzez dowolną a nie swobodną ocenę dowodów w sprawie przejawiającą się tym, że umowa kredytu zawierała w swej treści odwołanie do ściśle zdefiniowanej tabeli kursowej, oraz że sprecyzowaną w niej datę oraz godzinę przeliczeń w sytuacji, gdy w treści tej umowy nie sprecyzowano tych parametrów;

8/ art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie dowolnej a nie swobodnej oceny materiału dowodowego, skutkującą dokonaniem błędnych ustaleń faktycznych, a ponadto poprzez przeprowadzenie weryfikacji materiału dowodowego z przekroczeniem zasady swobodnej jego oceny i w sposób kolidujący z zasadami doświadczenia życiowego oraz logicznego rozumowania - w zakresie dokumentacji kredytowej zgromadzonej w sprawie, co w konsekwencji doprowadziło do nieuzasadnionego przyjęcia, że postanowienia w zakresie (...) nie kształtowało praw i obowiązków powodów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz było instrumentem „poprawiającym” ich sytuację podczas gdy na jego podstawie jedyny podmiotem zabezpieczonym pozostawał bank, a to powodowie musieli ponosić niemożliwe do oszacowania koszty;

9/ art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dowolną a nie swobodną ocenę materiału dowodowego sprawy i arbitralne zrównanie tabeli kursowej banku z tabelą kursów walut NBP, w sytuacji, gdy z żadnych informacji przekazanych przez bank ani też z umowy kredytu nie wynika, że kursy były ustalane proporcji 1:1 w oparciu o tabelę instytucji publicznej;

10/ art. 233 § 1 k.p.c. z art. 228 § 1 k.p.c. poprzez brak dokonania swobodnej oceny sprawy i uznanie, że sąd cywilny jest związany stanowiskami prezesa NBP i (...), w sytuacji, gdy:

a.

przeczy to dyrektywie dokonywania oceny sprawy przez sąd według własnego przekonania,

b.

instytucje te przedstawiają swoje subiektywne stanowisko, mające przede wszystkim na celu podejmowanie działań na rzecz stabilności krajowego systemu finansowego w tym sektora bankowego,

c.

takich opinii do sprawy SN 11/21, wydano jeszcze 3 w tym sporządzone przez Rzecznika Praw Obywatelskich z 25 czerwca 2021 r., Rzecznika (...) z 29 czerwca 2021 r. oraz Rzecznika Praw Dziecka z 28 czerwca 2021 r., które prezentują odmienny pogląd niż powoływane opinie w wyroku;

11/ art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 228 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie dowolnej a nie swobodnej oceny materiału faktycznego sprawy i wskazanie, że do 2011 r. nie nałożono na banki żadnych obowiązków w zakresie informowania o sposobie ustalania kursów, czy wręcz przedstawienia metodologii ich ustalania, wedle której konsument mógłby dokonać matematycznego obliczenia przyszłego kursu waluty czy kursu aktualnego w sytuacji, gdy faktem notoryjnym jest, że pośrednio ten wymóg był sformułowany w treści Rekomendacji S (2006) (...), rekomendacja 19 - pkt. 5.1.7.;

12/ art. 235

2 § 2 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. poprzez pominięcie wniosku powodów o przeprowadzenie dowodów z opinii biegłego na fakty wskazane w pkt. 6 f) pozwu bez wydania postanowienia, w którym wskazałby podstawę prawną tego rozstrzygnięcia, podczas gdy przeprowadzenie przedmiotowego dowodu miało służyć wykazaniu faktów istotnych dla wyniku niniejszej sprawy,

13/ art. 235

2 § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. w zw. z art. 240 § 1 k.p.c. oraz w zw. z art. 286 k.p.c. poprzez pominięcie wniosku powodów o przeprowadzenie dowodów z opinii biegłego na fakty wskazane w pkt. 5 e) pisma z modyfikacją powództwa z 30 grudnia 2021 r. i w piśmie z 10 stycznia 2022 r. postanowieniem na rozprawie z 28 lipca 2022 r., wobec którego pełnomocnik powodów złożył zastrzeżenie do protokołu w trybie art. 162 k.p.c., podczas gdy przeprowadzenie przedmiotowego dowodu miało służyć wykazaniu faktów istotnych dla wyniku niniejszej sprawy.

W granicach powyższych zarzutów powodowie wnieśli o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa w całości, tj.:

1. zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów łącznie kwoty żądania głównego w wysokości 431.806,50 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi:

- co do kwoty 427.767,50 zł od 25 lipca 2019 r. do dnia zapłaty,

- co do kwoty 4.039 zł od następnego dnia po dniu doręczenia pisma z 30 grudnia 2021 r. stronie pozwanej do dnia zapłaty;

2. ustalenie nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z umowy kredytu nr (...) z 26 kwietnia 2007 r.;

ewentualnie w razie uznania przez Sąd umowy zawartej przez strony za mogącą dalej obowiązywać w kształcie pozbawionym postanowień abuzywnych - o zasądzenie od pozwanego na racz powodów kwoty 148.415,01 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od 25 lipca 2019 r. do dnia zapłaty;

oraz zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów zwrotu kosztów postępowania za I i II instancję według norm prawem przepisanych, w tym kosztów zastępstwa pomeczowego, uiszczonych opłat skarbowych od pełnomocnictw oraz uiszczonych opłat sądowych od pozwu i apelacji;

Alternatywnie wniesiono o wydanie wyroku kasatoryjnego w zaskarżonym zakresie.

Ponadto, w granicach zaskarżenia apelujący powodowie wnieśli o rozpoznanie sprawy na rozprawie oraz rozpoznanie przez Sąd II instancji wniosku powodów o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego na okoliczności wskazane w pkt. 5 e) pisma z modyfikacją powództwa z 30 grudnia 2021 r.

Pozwany zaskarżył wyrok w części, tj. w zakresie pkt. 2, 4 i 5 wyroku, zarzucając naruszenie prawa materialnego, a to:

1/ art. 385

1 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego przez ich błędną wykładnię i uznanie, że rażącym naruszeniem interesów konsumenta było niezastrzeżenie na rzecz konsumenta zabezpieczenia przed wahaniem kursu waluty, podczas gdy brak jest takiego prawnego wymogu, zaś z oferowanym produktem kredytowym wiąże się ryzyko, które konsument świadomie decydował się ponosić uzyskując w zamian ekwiwalentne korzyści ekonomiczne w postaci niższej raty i preferencyjnego oprocentowania;

2/ art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 2 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i błędne uznanie przez Sąd, że bank bezpodstawnie wzbogacił się kosztem powodów, na skutek czego zasądził na ich rzecz kwotę wskazaną w zaskarżonym rozstrzygnięciu, podczas gdy świadczenie powodów na rzecz pozwanego znajdowało podstawę w łączącym strony stosunku prawnym.

Z uwagi na powyższe, apelujący pozwany wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości. Nadto, zawnioskowano o zasądzenie od powodów na rzecz pozwanego kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego za postepowanie przed Sądem I i II instancji według norm przepisanych oraz o rozpoznanie sprawy na rozprawie.

Powodowie w odpowiedzi wnieśli o oddalenie apelacji strony pozwanej w całości oraz zasądzenie od pozwanego na swoją rzecz łączne kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z odsetkami.

Na rozprawie apelacyjnej z 22 marca 2024 r. pełnomocnik powodów poparł własną apelację, wniósł o oddalenie apelacji strony pozwanej oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych. Z kolei pełnomocnik strony pozwanej poparł własną apelację, wniósł o oddalenie apelacji powodów oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja powodów zasługiwała na uwzględnienie w przeważającej części, apelacja pozwanego okazała się natomiast w całości nieuzasadniona.

Prawidłowo Sąd I instancji uznał jedynie, że umowa łącząca strony zawiera postanowienia o charakterze abuzywnym (klauzula waloryzacyjna).

Strony łączyła umowa kredytu hipotecznego waloryzowanego kursem (...). Powodowie zakwestionowali te postanowienia umowne, które określały kryteria waloryzacji. Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 385

1 § 1-4 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Uregulowanie zawarte w art. 385

1 i n. k.c. przewiduje zatem w szerokim zakresie kontrolę treści umowy. Przepisy te, jak o tym była wyżej mowa, implementują do prawa polskiego postanowienia dyrektywy 93/13. Ich wykładnia zatem powinna być zgodna z dyrektywą i orzecznictwem (...), które niżej będą przywoływane.

Z art. 385

1 § 1 k.c. wynika, że niedozwolonymi postanowieniami umownymi są klauzule umowne, które spełniają łącznie trzy przesłanki pozytywne, tj.: zawarte zostały w umowach z konsumentami, kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszają jego interesy. Kontrola abuzywności postanowień umowy wyłączona jest zaś jedynie w przypadku spełnienia jednej z dwóch przesłanek negatywnych, to jest gdy: postanowienie umowne zostało indywidualnie uzgodnione z konsumentem oraz postanowienie umowne określa główne świadczenia stron i jest sformułowane w sposób jednoznaczny.

Powodowie zawarli umowę kredytową jako konsumenci (art. 22

1 k.c.). W chwili zawarcia umowy zarówno powódka, jak i powód legitymowali się wykształceniem średnim. W 2007 r. powodowie nie prowadzili działalności gospodarczej. Powódka pracowała w (...) Sp. z.o.o. w P. na stanowisku dyrektora regionalnego, zaś powód był osobą bezrobotną. Kredyt został przez nich zaciągnięty w celu zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych, co nie było w sprawie sporne.

Strona pozwana jest natomiast profesjonalistą na rynku usług bankowych. W związku z tym powodowie powinni uzyskać od banku rzetelną wiedzę o ryzyku związanym z zaciągnięciem kredytu złotówkowego waloryzowanego do waluty obcej, aby móc w sposób obiektywny ocenić ryzyko finansowe w całym okresie kredytowania. Z faktu bowiem zaciągnięcia przez powodów kredytu „tańszego”, z niższym oprocentowaniem i niższą ratą, nie można wyprowadzać niekorzystnych dla nich wniosków.

Pozwany bank, wbrew zapatrywaniu Sądu I instancji, nie dopełnił także ciążących na nim obowiązków informacyjnych. Nie przedstawił żadnego dowodu na to, że powodowie uzyskali rzetelną i pełną wiedzę na temat ryzyka kursowego. Tego rodzaju informacji nie można bowiem utożsamiać z ogólną wiedzą konsumenta, że kursy walut obcych ulegają wahaniom, tj. mogą wzrosnąć lub spaść, a hipotetyczny wzrost kursu będzie skutkował wzrostem obciążeń po stronie konsumenta. W orzecznictwie podkreśla się, że dla wypełnienia przez bank obowiązków informacyjnych w zakresie obarczenia konsumenta ryzykiem kontraktowym nie jest wystarczające odebranie od niego oświadczenia, zawartego we wniosku o udzielenie kredytu, czy w umowie o standardowej treści, że został poinformowany o ponoszeniu ryzyka wynikającego ze zmiany kursu waluty oraz że przyjął to do wiadomości i akceptuje to ryzyko (w umowie łączącej strony § 29 ust. 1- k. 41). Podobnie w sytuacji, gdy kredytobiorcy podpisują odrębne oświadczenie blankietowe o przyjęciu do wiadomości ryzyka walutowego związanego z zaciąganym kredytem, sporządzone przez kredytodawcę.

Tymczasem, wprowadzenie do umowy kredytowej zawieranej na wiele lat, mechanizmu działania ryzyka kursowego, wymagało szczególnej staranności banku w zakresie wyraźnego wskazania zagrożeń wiążących się z oferowanym kredytem, tak by konsument miał pełne rozeznanie konsekwencji ekonomicznych zawieranej umowy. W takim stanie rzeczy, przedkontraktowy obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka kursowego powinien zostać wykonany w sposób jednoznacznie i zrozumiale unaoczniający konsumentowi, który z reguły posiada elementarną jedynie znajomość rynku finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne, a efektem może być obowiązek zwrotu kwoty wielokrotnie wyższej od pożyczonej, mimo dokonywania regularnych spłat (por. wyrok SA w Gdańsku z 19 stycznia 2021 r., I ACa 505/20). Chodziło zatem o przedstawienie powodom relacji między złotym a frankiem szwajcarskim w przeszłości, w wieloletniej perspektywie czasowej oraz obiektywnych prognoz co do ich kursów na przyszłość – również w szerokiej perspektywie czasowej. Tylko wówczas kredytobiorca mógłby faktycznie ocenić poziom ryzyka towarzyszący kilkudziesięcioletniemu związaniu kontraktem. Warto zwrócić uwagę, że w dacie zawierania spornej umowy znana była Rekomendacja S (...) z 2006 r. dotycząca dobrych praktyk w zakresie ekspozycji kredytowych zabezpieczonych hipotecznie, która w rozdziale V w analogiczny sposób definiowała obowiązki informacyjne banków przy przedstawieniu klientom oferty kredytu, pożyczki lub innego produktu w walucie obcej lub indeksowanego do waluty obcej. Jak wskazywał Sąd Najwyższy w wyroku z 27 lutego 2019 r. w sprawie II CSK 19/18, w tej sytuacji z deklaracji kredytobiorcy o świadomości ryzyka walutowego nie można wyciągać zbyt daleko idących wniosków. Taka konkluzja jest tym bardziej uzasadniona, jeśli oświadczenie kredytobiorcy jest elementem opracowanego przez bank wzorca umowy. Ogólna informacja o ryzyku kursowym z pewnością nie stanowi pełnego i rzetelnego poinformowania konsumenta o ryzyku walutowym.

W ocenie Sądu II instancji, pozwany nie mógł oczekiwać, że zarabiający w krajowej walucie konsument zaakceptowałby nieograniczone ryzyko kursowe w wieloletniej umowie kredytu, gdyby bank, przestrzegając wymogu przejrzystości, uczciwie przedstawił mu zagrożenia, jakie wiążą się z uzależnieniem wysokości zadłużenia od kursu (...). Odnosi się to w pełni do sytuacji powodów. Nie powinno budzić wątpliwości, że obciążenie powodów nieograniczonym ryzykiem kursowym godziło w ich interesy. Nie było ono przy tym uzasadnione usprawiedliwionymi, słusznymi interesami banku. Pozwany podjął samodzielną swobodną biznesową decyzję o oferowaniu kredytów indeksowanych konsumentom. Ta decyzja nie zwalniała go z obowiązku rzetelnego, uczciwego traktowania konsumentów (por. wyrok SA w Warszawie z 21 lutego 2022 r., I ACa 103/21).

Wbrew przekonaniu Sądu I instancji, przedstawione w niniejszej sprawie dowody nie dają podstaw do ustalenia, że bank wykonał obowiązek informacyjny w postulowany, właściwy sposób, dający stronie powodowej pełne rozeznanie co do istoty transakcji.

Z ustaleń Sądu

a quo wynika, że powodowie zawarli analizowaną umowę korzystając z pośrednictwa kredytowego, w ramach którego przedstawiono im ofertę poprzednika prawnego pozwanego banku jako najkorzystniejszą na rynku. Doradca kredytowy zaproponował powodom kredyt we frankach szwajcarskich jako bezpieczny i bardzo korzystny. Powodowie nie próbowali ustalić, na czym według doradcy opierała się korzystna ocena kredytu, poprzestając na złożonym przez doradcę zapewnieniu, iż oferta jest bezpieczna i korzystna. Dla małżonków B. w chwili zawierania umowy istotnym było, aby rata miesięczna nie przekraczała 3.000 zł miesięcznie. Powodowie nie sądzili, że z umową związane jest ryzyko walutowe, choć mieli świadomość, że kursy walut ulegają wahaniom, co może wpłynąć na wysokość raty natomiast nie brali pod uwagę, że wpłynie to także na wysokość salda. Małżonkowie B. uważali, że ich raty kredytowe mogą wzrosnąć nie więcej niż o 100-200 zł. Powodowie zapoznali się z treścią umowy przed jej podpisaniem i uważali, że wszystkie zawarte w niej postanowienia są konieczne i nie podlegają negocjacjom, także postanowienia w przedmiocie ubezpieczenia niskiego wkładu własnego.

Zdaniem Sądu II instancji, w analizowanej sprawie nie zostało również wykazane, że kwestionowane postanowienia umowne były indywidualnie uzgodnione z powodami. Okoliczność bowiem, że konsument znał i rozumiał treść postanowienia oraz zgodził się na wprowadzenie go do umowy nie stoi na przeszkodzie uznaniu, iż nie zostało ono indywidualnie uzgodnione. Przepis art. 385

1 § 3 k.c. stanowi, że nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Znajomość przez powodów warunków ujętych we wzorcu umowy i ich oświadczenie woli skutkujące zawarciem umowy w żadnym razie nie przesądzają, że analizowane postanowienia umowy należy uznać za uzgodnione indywidualnie. Przez „rzeczywisty wpływ” należy bowiem rozumieć realną możliwość oddziaływania na treść postanowień umownych. Innymi słowy, należy badać, czy konsument miał realny wpływ na ewentualną zmianę klauzul proponowanych przez przedsiębiorcę i czy z możliwości tej zdawał sobie sprawę. Zatem do tego, by skutecznie wykazać fakt, że klauzula była uzgodniona z konsumentem, nie wystarcza opatrzenie kontrolowanego postanowienia wzmiankami typu: „wyrażam zgodę”, „przyjmuję własnoręcznym podpisem” (por. wyrok SA w Warszawie z 6 marca 2013 r., VI ACa 1241/12).

Ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje. Stosownie zaś do treści art. 385

2 k.c. oceny zgodności postanowienia umowy z dobrymi obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, biorąc pod uwagę jej treść, okoliczności jej zawarcia oraz uwzględniając umowy pozostające w związku z umową obejmującą postanowienie będące przedmiotem oceny.

Ze zgromadzonego materiału dowodowego nie wynika, by strony negocjowały przywołane wyżej postanowienia umowy i by powodowie posiadali faktyczny wpływ na ich brzmienie, w szczególności zaś tych regulujących kwestię przeliczania samego kredytu, jak i wartości poszczególnych rat kredytowych. Warunki te zostały jednostronnie narzucone przez pozwany bank, posługujący się wzorcem umownym w tym sensie, że przedłożona powodom do podpisu umowa zawarta na blankietowym wzorcu umownym stosowanym przez pozwaną powszechnie dla celu zawierania umów o kredyt hipoteczny, nie podlegała negocjacjom, czy zmianom. Konsumenci mogli zaakceptować postanowienia i podpisać umowę w brzmieniu zaproponowanym przez stronę pozwaną, bądź też umowy nie podpisać.

W tych warunkach należało stwierdzić, że strona pozwana w żaden sposób nie wykazała, aby sporne postanowienia umowne były uzgadniane indywidualnie.

Kryterium uznania postanowień umownych za abuzywne wymaga także ich zakwalifikowania albo jako postanowienia, które nie określają głównych świadczeń stron, albo jako postanowienia określające główne świadczenia stron (w tym cenę lub wynagrodzenie), które nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.

Sąd odwoławczy podziela przy tym pogląd wyrażony w wyroku (...) z 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18, zgodnie z którym, klauzule dotyczące ryzyka wymiany określają główny przedmiot umowy kredytu. Postanowienia dotyczące indeksacji nie ograniczają się bowiem do samego sposobu przeliczenia kwoty i określenia sposobu zmiany wysokości świadczenia kredytobiorcy w przyszłości, ale wprost świadczenie to określają. Bez przeprowadzenia przeliczeń wynikających z indeksacji nie doszłoby do ustalenia wysokości kapitału podlegającego spłacie, wyrażonego w walucie obcej, a także nie doszłoby do ustalenia wysokości odsetek, które zobowiązany jest zapłacić kredytobiorca. Sporne klauzule nie kształtują zatem jakiegoś marginalnego i dodatkowego mechanizmu indeksacyjnego głównych świadczeń stron stosunku kredytowego - przeciwnie określają rynkową wartość wydanej i wykorzystywanej sumy kredytu w złotych w relacji do waluty franka szwajcarskiego, co z kolei przekłada się na wysokość zarówno przyszłych rat, jak i wypłaconej powodom wysokości kapitału przy uruchomieniu kredytu.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, zastosowanie zastrzeżonego w umowie mechanizmu określenia wysokości rat kapitałowo-odsetkowych, opartego literalnie na zmienności kursu (...) uznać zatem należy za kluczowe dla oceny ważności przedmiotowej umowy.

W dalszej kolejności podkreślić należy, że wbrew odmiennemu uznaniu pozwanego oraz Sądu I instancji, postanowienia klauzul waloryzacyjnych kreowały po stronie banku pełną dowolność w ustalaniu kursów waluty (...), przy jednoczesnym pozbawieniu powodów możliwości dokonania weryfikacji prawidłowości zastosowanego sposobu ustalenia tych kursów. Pozwany bank i w tym zakresie w żaden sposób nie wyjaśnił powodom mechanizmu i zasad określania kursów wymiany, na podstawie których mogliby obliczyć swoją należność wobec pozwanego.

Oczywistym jest przy tym, że konsument, zawierając umowę kredytu indeksowanego, liczy się i akceptuje ryzyko, jakie się z tym wiąże, a więc wynikające ze zmienności kursów walut obcych, ale powyższe nie ma nic wspólnego z ryzykiem całkowicie dowolnego kształtowania kursu wymiany przez kredytodawcę i narażenia konsumenta na nieprzewidywalne koszty. Bank poprzez arbitralne wyznaczanie kursu waluty waloryzacji uzyskał prawo do niczym nieskrępowanego decydowania o wysokości zadłużenia kredytobiorcy. Postanowienia umowy w tym zakresie są przy tym nieprzejrzyste i trudne do zrozumienia.

Wyrażenie warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem, należy rozumieć w ten sposób, że umowa przedstawia w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu, do którego odnosi się ów warunek, a także, w zależności od przypadku, związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne.

Powodowie nie mieli wiedzy, na jakiej podstawie i w jaki sposób ustalane były i są kursy walut zawarte w tych tabelach. Klauzule te nie odwołują się do żadnych obiektywnych wskaźników, na które żadna ze stron nie miała wpływu, lecz pozwalają wyłącznie pozwanemu na określenie kursów jednostronnie. Pozwany mógł jednostronnie i arbitralnie, a przy tym w sposób wiążący, modyfikować wskaźnik, według którego obliczana była wysokość zobowiązania powodów, a tym samym mógł wpływać na wysokość ich świadczenia. Umowa nie określała szczegółowego sposobu ustalania kursu (...), przez co powodowie byli zdani na arbitralne decyzje pozwanego w tej kwestii.

Mechanizm budowania tabeli kursów został opracowany na podstawie wewnętrznej procedury przyjętej w pozwanym banku, trudno zatem stwierdzić, że istniało obiektywne, zewnętrzne kryterium, wedle którego pozwany określał wysokość kursów walut.

Dla oceny abuzywności postanowień umowy oraz jej ważności nie ma również znaczenia, o czym będzie dalej mowa, czy przedsiębiorca rzeczywiście korzystał z możliwości, jakie wynikają dla niego z określonego brzmienia postanowień umownych. Istotne jest jedynie, że nie było żadnych przeszkód, aby z takich uprawnień, mogących naruszać interesy konsumenta, skorzystał.

Reasumując, w przedmiotowej sprawie to wyłącznie pozwanemu przyznano uprawnienie do jednostronnego określania wysokości wskaźnika wpływającego na wysokość świadczeń stron. Przyjęty w umowie sposób ustalenia salda zadłużenia powodów, jak i sposób wyliczania rat kredytowych w istocie opierał się na jednostronnych, a przede wszystkim całkowicie dowolnych decyzjach pozwanego. Taka sytuacja została już wielokrotnie, zarówno w orzecznictwie sądowym, jak i przez doktrynę, uznana jako sprzeczna z naturą stosunku zobowiązaniowego, skutkująca nieważnością całej umowy. Źródło owych nieograniczonych uprawnień banku tkwi w zastrzeżeniu, że kursy waluty obcej, o których mowa w umowie kredytu indeksowanego są ustalane w sposób jednostronny i dowolny przez bank. Taki w istocie wniosek płynie z klauzul objętych § 1 ust. 3 i 3A, § 11 ust. 5, § 13 ust. 5 i § 16 ust. 3 umowy oraz § 1 ust. 2 i 4, § 24 ust. 2 i 3, § 27 ust. 2 i § 32 ust. 3 regulaminu (stanowiącego integralną część umowy).

To pozwany bowiem autonomicznie określa zasady ustalania kursów walut i decyduje, jaką wysokość ma mieć kurs (kupna i sprzedaży) danego dnia. Zarówno w dacie zawarcia umowy, jak i przez cały okres jej obowiązywania nie istniały żadne przepisy, które regulowałyby i ustalałyby kryteria, jakimi banki muszą się kierować przy ustalaniu kursów walut.

Tym samym, analiza treści zebranego w sprawie materiału dowodowego i wniosków wywiedzionych z niego przez Sąd Okręgowy pozwala na podzielenie zarzutu strony powodowej sprowadzającego się do naruszenia przez Sąd art. 233 § 1 k.p.c., który wadliwie ocenił dostarczony przez strony materiał dowody. Jak już zaakcentowano, brak było podstaw do wnioskowania, iż pozwany w sposób należyty wypełnił względem powodów przedkontraktowy obowiązek poinformowania kredytobiorcy o ryzyku walutowym dotyczącym kredytów waloryzowanych do (...). Z zeznań powodów złożonych w postępowaniu pierwszoinstancyjnym, których pozwany nie zdołał skutecznie podważyć, jednoznacznie wynika, że przy zawieraniu umowy otrzymali oni jedynie wybiórcze informacje, koncentrujące się na zaletach kredytu indeksowanego do (...). Pozwany bank nie uświadomił im jednak rzeczywistej skali ryzyka wiążącego się z zaciągnięciem takiego kredytu.

Słusznie wywiodła strona powodowa w apelacji, że zgodnie z art. 385

2 k.c. oceny zgodności postanowienia umowy z dobrymi obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, biorąc pod uwagę jej treść, okoliczności zawarcia oraz uwzględniając umowy pozostające w związku z umową obejmującą postanowienie będące przedmiotem oceny. Zagadnienie to było wprawdzie sporne w judykaturze, ale Sąd Najwyższy w uchwale (7) z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17 (L.), wyjaśnił że oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, co wprost wynika z art. 385

2 k.c. Nie ma w tym zakresie znaczenia sam sposób wykonania umowy, w tym ewentualne korzyści, jakie mógł osiągnąć konsument, choćby z racji niższego oprocentowania kredytu, niż to, które było właściwe dla umów kredytowych zawartych w walucie krajowej. To zatem, że wynik przeliczenia uwzględniał kurs rynkowy, czy też odpowiadający warunkom rynkowym, pozostaje bez znaczenia.

Reasumując, pomimo dokonania częściowo nietrafnej oceny dowodów, ostatecznie Sąd I instancji doszedł do prawidłowej konkluzji, że w treści umowy znajdują się postanowienia abuzywne. Należą do nich klauzule waloryzacyjne objęte § 1 ust. 3 i 3A, § 11 ust. 5, § 13 ust. 5 i § 16 ust. 3 umowy oraz § 1 ust. 2 i 4, § 24 ust. 2 i 3, § 27 ust. 2 i § 32 ust. 3 regulaminu. Spełnione zostały zatem przesłanki prowadzące do uznania wskazanych postanowień umownych za niedozwolone, zaś konsekwencją tej konstatacji na gruncie art. 385

1 § 1 k.c. jest przyjęcie, że postanowienia te nie wiążą powodów w niniejszej sprawie.

Trafnie wskazuje się w orzecznictwie, że takie postanowienia umowne są bezskuteczne, przy czym skutek ten następuje

ex tunc i

ex lege (zob. uchwała SN z 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07 oraz wyroki SN: z 30 maja 2014 r., III CSK 204/13 i z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16).

Wbrew jednak odmiennej ocenie Sądu I instancji, umowa łącząca strony nie może nadal obowiązywać.

W wyroku z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, Sąd Najwyższy stwierdził, że w świetle powyższego, a zwłaszcza wyroku (...) z 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18 w razie sporu o ważność umowy kredytu bankowego denominowanego do obcej waluty, w której treści znajduje się niedozwolona klauzula konsumencka dotycząca sposobu tej denominacji, rozważyć należy dwie możliwości rozstrzygnięcia.

Pierwsza - to ustalenie, czy po wyeliminowaniu klauzuli niedozwolonej, zgodnie z przepisami krajowymi, umowa kredytu bankowego może obowiązywać w pozostałym zakresie jako ta właśnie umowa, mająca strony, przedmiot oraz prawa i obowiązki stron.

Druga możliwość rozstrzygnięcia - to uznanie umowy za nieważną lub w zależności od spełnionych przesłanek - unieważnienie zawartej umowy, która bez klauzuli niedozwolonej nie może dalej funkcjonować w obrocie prawnym, zwłaszcza ze względu na brak (odpadnięcie) któregoś z koniecznych składników (

essentialia negotii) umowy nazwanej kredytu bankowego. Wskazanie na niedozwolony charakter klauzuli umownej jest uprawnieniem konsumenta, w którego interesy zachowanie takiej klauzuli może godzić. A. klauzuli ryzyka kursowego oznacza, że klauzula ta jest bezskuteczna wobec konsumenta. To z kolei prowadzi do uznania całej umowy za nieważną (bezskuteczną). Jednakże w określonych okolicznościach konsument (kredytobiorca) może uznać, że jeżeli wyeliminowanie klauzuli niedozwolonej prowadziłoby do unieważnienia umowy, to woli on jej utrzymanie i jednocześnie utrzymanie w mocy całej umowy. Zarazem, z oświadczenia powodów wynika, że mają oni świadomość konsekwencji wynikających z nieważności (k. 227v.).

Umowa kredytu waloryzowanego nie może istnieć dalej po usunięciu z niej klauzuli waloryzacyjnej. Należy zgodzić się z tezą, że zasadą zarówno prawa polskiego (art. 385

1 § 2 k.c., a także art. 58 § 2 k.c.), jak i prawa unijnego (art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13) jest utrzymanie w mocy postanowień umownych w części, w której nie mają charakteru abuzywnego. Jak wynika z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, państwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków. Zasada ta dotyczy jednak tylko tych sytuacji, w których umowa, w części wolnej od abuzywności, może nadal w sposób dokładny kształtować prawa i obowiązki stron w ramach założonego przez nie stosunku prawnego.

Przekształciłby się wówczas w zupełnie inny stosunek prawny, aczkolwiek poza dyskusją jest, że mieściłby się w ramach zakreślonych art. 69 Prawa bankowego oraz 353

1 k.c. i mógłby być wykonywany. Kredyt udzielony powodom pozostałby jednak kredytem wyrażonym i podlegającym spłacie w walucie polskiej, z oprocentowaniem zmiennym według stawki LIBOR, z tym że kwota kredytu nie podlegałaby waloryzacji opartej na kursie (...). Doszłoby zatem do procesu określanego jako „odfrankowienie umowy”, w istocie prowadzącego do skonstruowania zupełnie innej umowy. Brak do tego podstaw w świetle art. 385

1 § 2 k.c.

Analogiczne stanowisko, sprowadzające się do uznania całej umowy za nieważną w takich wypadkach, prezentowane jest również w orzecznictwie (zob. wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, L., uchwała SN z 15 września 2020 r., III CZP 87/19, L., wyrok SA w Warszawie z 1 marca 2023 r., V ACa 531/22, L.).

Jednocześnie wskazać należy, że nie jest możliwe podstawienie przepisów dyspozytywnych w miejsce luki powstałej po usunięciu abuzywnego postanowienia.

Wskazana w art. 4 zdanie 2 ustawy antyspreadowej zmiana umowy kredytu mogłaby wywoływać skutek sanujący tylko wtedy, gdyby stanowiła wyraz następczej „świadomej, wyraźnej i wolnej” rezygnacji kredytobiorcy-konsumenta z powoływania się na abuzywność postanowienia (ewentualnie także nieważność umowy) i zgody na jego zastąpienie postanowieniem dozwolonym [por. uchwała (7) SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17]. W braku takich czynności sanujących, wejście w życie ustawy antyspreadowej w żaden sposób nie podważa abuzywności spornych klauzul.

Brak również innych przepisów dyspozytywnych prawa krajowego, które mogłyby zostać zastosowane. W szczególności przepisu takiego nie stanowi art. 69 ust. 2 pkt 4a i ust. 3 Prawa bankowego, albowiem został wprowadzony w życie już po zawarciu przedmiotowej umowy.

Nadto, jak przyjmuje się w orzecznictwie (choć Sąd Apelacyjny w Łodzi w niniejszym składzie ma świadomość, że stanowisko powyższe kształtowało się powoli, wcześniej zaś przyjmowano w tym względzie inne rozwiązania), nie jest dopuszczalne uzupełnienie luki powstałej w umowie kredytu po usunięciu z niej niedozwolonych klauzul indeksacyjnych ustalonym zwyczajem na podstawie art. 56 k.c. lub stosowanym w drodze analogii przepisem art. 41 Prawa wekslowego. Ponadto, hipotezy art. 56 k.c. i art. 41 Prawa wekslowego nie obejmują sytuacji braku równowagi kontraktowej, jaka powstała w wyniku uregulowania praw i obowiązków stron umowy kredytu przy zastosowaniu abuzywnych klauzul umownych. Ich zastosowanie w celu uzupełnienia luki w umowie nie może przywrócić równowagi kontraktowej zaburzonej w wyniku narzucenia konsumentowi przez przedsiębiorcę postanowień kształtujących jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i z rażącym naruszeniem interesów (por. wyrok SA w Warszawie z 9 listopada 2021 r., I ACa 661/19, L. i SA w K. z 22 grudnia 2021 r. I ACa 971/20, L.).

Reasumując, nie istnieją przepisy dyspozytywne, pozwalające na zastąpienie niedozwolonej klauzuli indeksacyjnej wprowadzonej do umowy łączącej strony. Żaden przepis prawa nie pozwala bowiem na określenie kwoty kredytu w walucie obcej, której nie zawiera umowa po usunięciu z niej klauzuli indeksacyjnej. W związku z tym za bezprzedmiotowe należy uznać rozważania dotyczące możliwości zastąpienia klauzuli przeliczeniowej zawartej w umowie przepisem art. 358 § 2 k.c. Ponadto, przepis ten wszedł w życie 24 stycznia 2009 r. i nie obowiązywał w dacie zawarcia umowy.

Nie jest zatem możliwe uzupełnienie luk powstałych na skutek upadku niedozwolonych klauzul umownych, przy założeniu, że umowa kredytu powinna nadal obowiązywać.

W konsekwencji, z uwagi na nierównomierny rozkład praw i obowiązków stron, przy uprzywilejowaniu podmiotu profesjonalnego, mającego pozycję ewidentnie silniejszą w nawiązanym stosunku, okoliczności rozpatrywanej sprawy, zdaniem Sądu II instancji, nie pozwalały stwierdzić możliwości obowiązywania umowy nr (...) z 26 kwietnia 2007 r. bez postanowień uznanych za abuzywne. Postanowienia te, określając oparty na ryzyku kursowym mechanizm indeksacji, determinowały charakter umowy oraz fakt jej zawarcia, stanowiły jej

essentialia negotii, bez których umowa nie mogłaby funkcjonować. Wyeliminowanie ryzyka kursowego w takich warunkach byłoby równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy (z kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej w zwykły, nieindeksowany kredyt złotowy, oprocentowany wg stawki powiązanej ze stawką LIBOR), że należałoby ją uznawać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp, czy wariant umowy kredytu. Oznacza to, że stwierdzenie niedozwolonego charakteru postanowień poskutkowało nieważnością umowy (powodowie mieli niezbędny przy tego rodzaju rozstrzygnięciu interes prawny w świetle art. 189 k.p.c.), a tym samym odpadnięciem podstawy prawnej świadczenia na rzecz pozwanego banku, które podlegało zwrotowi jako świadczenie nienależne w rozumieniu art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c.

Sąd Apelacyjny, w przeciwieństwie do Sądu Okręgowego, opowiedział się tym samym za rozliczeniem zgodnym z teorią dwóch kondykcji - a zatem, skoro suma wpłat dokonanych przez powodów na rzecz pozwanego banku wyniosła łącznie 431.806,50 zł - to taka też kwota winna zostać na ich rzecz zasądzona tytułem zwrotu nienależnego świadczenia.

Odsetki od zasądzonego roszczenia biegną natomiast następująco:

- od 421.990,24 zł (kwota uiszczonych rat kapitałowo-odsetkowych w okresie od 6 lipca 2007 r. do 6 marca (...).) - począwszy od 25 lipca 2019 r. (tj. od dnia następnego po wyznaczonym przez sąd posiedzenia w przedmiocie rozpoznania wniosku powodów o zawezwanie do próby ugodowej);

- od 4.039 zł (kwota uiszczonych składek (...)) - począwszy od 3 marca 2022 r. (tj. od daty odpowiedzi pozwanego na rozszerzenia powództwa z 5 stycznia 2022 r.).

W pozostałym zakresie żądanie pozwu było bezzasadne. Kwoty 4.312,48 zł powodowie żądali przy założeniu, że umowa pozbawiona postanowień abuzywnych ma dalej obowiązywać - (k. 315), a taka sytuacja ostatecznie nie wystąpiła na gruncie rozpoznawanej sprawy.

Nadto, powództwo podlegało oddaleniu w zakresie roszczenia o odsetki od 25 lipca 2019 r. od kwoty ponad 421.990,24 zł, gdyż zawezwanie do próby ugodowej opiewało na taką właśnie kwotę.

O kosztach postępowania w I instancji orzeczono na mocy art. 98 § 1 k.p.c., uznając, że powodowie ulegli tylko co do nieznacznej części swojego żądania Zwrotowi podlegają opłaty sądowe (1.000 zł + 30 zł + 100 zł) oraz wynagrodzenie pełnomocnika procesowego powodów (5.400 zł). Wysokość tego ostatniego ustalono w oparciu o § 10 ust. 1 pkt 2 w zw. z § 2 pkt 7 rozporządzenia MS z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2018 r. poz. 265). Zastrzeżenie o odsetkach lokuje się w treści art. 98 § 1

1 k.p.c.

Mając powyższe względy na uwadze, jak również treść art. 386 § 1 k.p.c., należało z apelacji powodów zmienić zaskarżony wyrok i orzec, jak w pkt. I sentencji wyroku. Podstawę tego rozstrzygnięcia stanowi art. 189 k.p.c. Powodowie mają bowiem interes prawny w ustaleniu nieważności umowy.

W pozostałym zakresie apelacja powodów nie zasługiwała na uwzględnienie, podlegając oddaleniu (art. 385 k.p.c.) - pkt II. sentencji wyroku.

Z kolei apelacja pozwanego, jako całkowicie nieuzasadniona, uległa oddaleniu na podstawie art. 385 k.p.c. - pkt III. sentencji wyroku.

O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na mocy art. 98 § 1 k.p.c., uznając, że powodowie ulegli tylko co do nieznacznej części swojego żądania wywiedzionego w apelacji. Zwrotowi podlega opłata od wniosku o zabezpieczenie (100 zł) oraz wynagrodzenie pełnomocnika procesowego powodów (8.100 zł). Wysokość tego ostatniego ustalono w oparciu o § 10 ust. 1 pkt 2 w zw. z § 2 pkt 7 rozporządzenia MS z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2018 r. poz. 265) Zastrzeżenie o odsetkach lokuje się w treści art. 98 § 1

1 k.p.c. - pkt IV sentencji wyroku.