Kredyt w CHF bez opcji spłaty w walucie. Sąd ustalił nieważność umowy

Treść orzeczenia około 14 minut czytania

Sygn. akt:I C 703/21

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 kwietnia 2022 roku

Sąd Okręgowy w Gliwicach I Wydział Cywilny

w składzie:

Przewodniczący:

SSO Wojciech Hajduk

Protokolant:

Tomasz Chmiel

po rozpoznaniu w dniu 6 kwietnia 2022 roku w Gliwicach

sprawy z powództwa P. H., U. H.

przeciwko (...) Spółki Akcyjnej w X.

o ustalenie nieistnienia umowy kredytu oraz o zapłatę

1. ustala, że stosunek prawny pomiędzy powodami P. H. i U. H. a pozwanym (...) SA w X. wynikający z umowy kredytu z dnia 21 września 2006 roku o numerze (...) nie istnieje na skutek nieważności tej umowy;

2. zasądza od pozwanego na rzecz powodów jako wierzycieli solidarnych kwotę 33.993,78 (trzydzieści trzy tysiące dziewięćset dziewięćdziesiąt trzy 78/100) złotych z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 6 kwietnia 2022 roku oraz kwotę 39.998,07 (trzydzieści dziewięć tysięcy dziewięćset dziewięćdziesiąt osiem 07/100) CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 6 kwietnia 2022 roku;

3. w pozostałym zakresie powództwo oddala;

4. zasądza od pozwanego na rzecz powodów jako wierzycieli solidarnych kwotę 11.800 (jedenaście tysięcy osiemset 00/100) złotych tytułem kosztów procesu.

SSO Wojciech Hajduk

IC 703/21 UZASADNIENIE

Powodowie P. H. i U. H. w pozwie przeciwko (...) SA w X. domagali się:

-ustalenia, nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z umowy o kredyt 21.09.2006 nr (...)-(...) z uwagi na jej nieważność;

-zasądzenia od pozwanego na ich rzecz kwoty 33.993,78zł oraz 39.998,07CHF wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 18.11.2020r

ewentualnie

zasądzenia od pozwanego kwoty 12.693,75zł i 39.998,07CHF tytułem bezpodstawnego wzbogacenia przy uznaniu za nieważne § 5ust4 i 5 §10 ust 5, §13 ust 7, §18 ust 1 §19pkt1i2, §22ust1 i 2 umowy wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 18.11.2020r.

Uzasadnili, że w dniu 29.09.2006 r. zawarli z pozwanym, umowę kredytu hipotecznego nr (...) na kwotę 81.064,61 CHF, na okres 30 lat. Nie mieli możliwości negocjowania ani w zakresie wyboru sposobu uruchomienia kredytu, sposobu spłat rat kapitałowo-odsetkowych. Zostało przerzucone na nich jako konsumentów ryzyko kursowe oraz ryzyko dowolnego kształtowania kursu wymiany waluty. Nie wyjaśniono mu mechanizmów ustalania kursu waluty przez bank, ani nie poinformowano o ryzyku walutowym. Postanowienia umowy nie zostały uzgodnione indywidualnie. Umowa jest sprzeczna z naturą stosunku prawnego i zasadami współżycia społecznego, naruszono zasadę walutowości, jak też dobre obyczaje i ich interesy jako konsumentów. Zarzucili naruszenie art. 69 ust. 1 prawa bankowego oraz abuzywność postanowień umownych § 5ust4 i 5 §10 ust 5, §13 ust 7, §18 ust 1 §19pkt1i2, §22ust1 i 2 umowy. Powoduje to nieważność umowy w rozumieniu art. 58kc i uzasadnia żądanie ustalenie nieważności oraz zasądzenie nienależnie spełnionego świadczenia. Domagają się zwrotu kwoty stanowiącej nadpłatę ponad otrzymaną od pozwanego kwotę kredytu. W odniesieniu do żądania ewentualnego domagają się nadpłaty wynikającej z bezskuteczności klauzul abuzywnych.

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości. Zarzucił brak interesu prawnego oraz przedawnienie roszczenia. Zaprzeczył, aby umowa była nieważna i aby umowa zawierała klauzule abuzywne. Powodowie sami wybrali kredyt w CHF, nie byli namawiani do jego zawarcia, byli poinformowani o ryzyku kursowym, mieli opcję spłaty w walucie obcej z rachunku walutowego lub technicznego. Wysokość kursów waluty CHF ustalana przez bank odpowiadała kursom rynkowym i nie naruszała dobrych obyczajów.

SĄD USTALIŁ

W dniu 21.09.2006r. roku powód zawarł z pozwanym, umowę o kredyt (...), denominowany do waluty CHF nr (...)

(...) na kwotę 81.064,61 CHF na okres do dnia 1.09.2036, oprocentowany stawką LIBOR. Celem kredytowania było sfinansowanie budowy domu. Umowa została sporządzona na podstawie wzorca banku, wskazano w niej min. że kwota kredytu – na finansowanie zobowiązań w kraju zostanie wypłacona w walucie polskiej, według kursu kupna dewiz obowiązującego w (...) (wg aktualnej Tabeli kursów) w dniu realizacji zlecenia płatniczego. Spłata nastąpi w miesięcznych ratach w drodze potrącania przez bank z rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego kredytobiorców, potrącanie środków z rachunku w walucie polskiej następuje w wysokości stanowiącej równowartość kwoty raty w walucie wymienialnej wg obowiązującego w (...) SA w dniu wymagalności kursu sprzedaży dla dewiz (aktualnej Tabeli kursów)

[umowa § 2 pkt1, §5 pkt 3-6; §13pkt1i7 k-19-21]. Wypłata kredytu nastąpiła w 4 transzach

[§5 pkt 1-2 umowy k-19v, zaświadczenie banku k-26]. Składając wniosek kredytowy w dniu 8.09.2006r.. podpisali zawarte w nim oświadczenie, że poniosą ryzyko zmiany kursów walutowych

[pkt8ppkt3 wniosku kredytowego k-141].

Powodowie byli zainteresowani kredytem w CHF, bowiem zanim trafili do pozwanego, w innym banku powiedziano im, że nie mają zdolności kredytowej do zaciągnięcia kredytu w PLN. Wszystkie formalności zostały przeprowadzone oddziale pozwanego banku w V.. Doradca kredytowy przyznał, że kredyt denominowany do CHF jest korzystniejszy. Powodowie nie mieli świadomości, o możliwości jakiegokolwiek negocjowania warunków umowy, nie zostali o tym poinformowani. Umowa została podpisana w siedzibie banku. Dokumenty zostały przygotowane wcześniej. Powodowie zapoznali się z umową przed jej podpisaniem, nie zadawali pytań co do jej treści. Nie poinformowano ich, że spłata kredytu może nastąpić w CHF, a w przygotowanej wg wzorca banku umowie nie zawarto takiej możliwości. Również wniosek kredytowy nie przewidywał takiej opcji. Nie przekazano im szczegółowej informacji o ryzyku kursowym i wpływie wahań kursowych na wysokość kapitału do spłaty i raty kredytowej, np. nie przedstawiono symulacji obrazujących takie zmiany. Przedstawiono jedynie porównanie wysokości rat dla kredytu w PLN i denominowanego. Nie przedstawiono również informacji, że w tym czasie w banku obowiązywał „

regulamin zawierania i wykonywania umów o przeprowadzenie natychmiastowych transakcji wymiany walut w (...)

” umożliwiający negocjację kursu wypłaty kredytu

[zeznania powoda k-257-259, zeznania powódki k-259-260, zeznania świadków: T. N. k- 255, E. H. k-255-256, R. V. k-256-257]. Raty potrącano z założonego rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego. W dniu 5.12.2007 strony zawarły aneks podwyższający kwotę kredytu o 46.264,01 CHF do łącznej kwoty 127.328,62 CHF [

Aneks k-105]. W 2013r. powodowie otwarli w banku rachunek techniczny do spłaty kredytu w CHF

[zeznania powoda k-258]. W okresie do 7.09.2020 spłacili 98.623,54zł oraz 39.998 CHF

[zaświadczenie k-43-51].

Powyższy stan faktyczny ustalono głównie w oparciu o powołane wyżej dokumenty oraz zeznania powodów. Zeznania świadków miały znaczenie drugorzędne. Świadkowie T. N. i R. V. nie prowadziły rozmów z powodami, a świadek E. H. nie pamiętała czy miała z nimi kontakt. Zeznania w zakresie w jakim dotyczyły procedur i obowiązków doradców kredytowych oderwane były od rzeczywistego przebiegu rozmów w przedmiocie udzielenia kredytu, świadkowie z resztą nie pamiętały dokładnie swoich obowiązków z 2006r, nie pamiętały czy proponowano osobom zaciągającym kredyty walutowe spłatę rat w walucie kredytu i czy w 2006r. była taka możliwość. Powodowie również w znacznej części nie pamiętali okoliczności związanych z zawarciem umowy.

SĄD ZWAŻYŁ

Zgodnie z art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. prawo bankowe przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu. Należy wskazać, że w świetle utrwalonego poglądu w orzecznictwie i doktrynie, umowy kredyty denominowane do waluty obcej były, w czasie zawarcia spornej umowy, dopuszczalne w świetle zasady swobody zawierania umów z art. 353

1 kc.

Analiza spornej umowy kredytu przez pryzmat art. 385

1 §1kc prowadzi do wniosku, że w nie doszło do jej skutecznego zawarcia z uwagi na rażące naruszenie interesów powodów jako konsumentów poprzez niekorzystne ukształtowanie ich sytuacji ekonomicznej na skutek nieusprawiedliwionej i niekorzystnej dysproporcji praw i obowiązków. Zgodnie z art. 385

1 §1kc postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.

W pierwszym rzędzie należy dokonać oceny czy umowa zawierała niedozwolone postanowienia, jaki miały charakter, czy określały główne świadczenia stron.

Powodowie w pierwszej kolejności zarzucili, że zawarte w umowie, klauzule ryzyka walutowego (klauzule ustalania kursu wymiany) są abuzywne. W tym względzie należy zwrócić uwagę na treść następujących wyroków Trybunału Sprawiedliwości: z 30 kwietnia 2014r C-26/13; z 20 września 2017 r. C-186/16; z 20 września 2018r. C-51/17; z 14 marca 2019 r. C-118/17 oraz z dnia 3 października 2019 r. C-260/18. Orzeczenia te zapadły na tle umów kredytu zawartych z konsumentami i zawierających ryzyko walutowe (kredytu indeksowanego, denominowanego lub wprost kredytu walutowego). W ocenie TSUE nie jest możliwe odrywanie klauzuli ryzyka walutowego (wyrażonej czy to przez indeksację czy też denominację) od mechanizmu przeliczania waluty krajowej na walutę obcą i Trybunał Sprawiedliwości konsekwentnie kwalifikuje klauzule dotyczące ryzyka wymiany, do których zalicza także sposób ustalania kursu wymiany, jako klauzule określające główny przedmiot umowy kredytu. W wyroku z 20 września 2017r. C-186/16 dokonał wykładni art. 4 ust 2 dyrektywy Rady 93/13 z 5.04.1993r. W uzasadnieniu wyroku C- 260/18 (pkt 44 wyroku)Trybunał ponownie potwierdził swoje stanowisko w odniesieniu do kredytu indeksowanego, że klauzule dotyczące ryzyka wymiany określają główny przedmiot umowy. Orzeczenia te są wiążące dla Sądu Polskiego. Stosując prounijną wykładnię art. 385

1 § 1 k.c. w zw. z art. 4 i 6 art. dyrektywy 93/13 przyjęto więc, że kwestionowane przez powodów postanowienia umowy kredytu, które wprowadzają ryzyko kursowe (ryzyko wymiany) przez mechanizm denominacji, stanowią klauzulę określającą główne świadczenia stron (

essentialia negotii). Tym samym w dalszym etapie rozważań, w świetle art. 385

1 §1kc, konieczna jest ocena czy określone w spornej umowie i stanowiące główne świadczenia stron klauzule ryzyka walutowego zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, co skutkowałoby związaniem stron umową.

Umowa kredytowa w § 5ust4i5, §10ust5, §13ust7, §18ust1, §19pkt1i2, §22ust1i2 [k-19-23] zastrzega warunki ustalania kursu waluty do przeliczenia świadczenia do kompetencji banku odsyłając do kursów walut zawartych w "Tabeli kursów”. Prawo Banku do ustalania kursu waluty nie doznaje żadnych umownych ograniczeń w postaci skonkretyzowanych, obiektywnych kryteriów zmian stosowanych kursów walutowych. Bank swobodnie ustalał, według tylko sobie znanych zasad, kursy walut, mając nieograniczone prawo kształtowania raty. Jest to równoznaczne z prawem dowolnego kształtowania wysokości świadczeń głównych (wysokości raty i całej należności) w czasie trwania stosunku prawnego. Co prawda kwota udzielonego kredytu została wyrażona w CHF i tym samym została określona jednoznacznie. Jednakże na skutek tego, że bank jednostronnie narzucił wypłatę kredytu w PLN wg ustalonego przez siebie kursu oraz przede wszystkim spłatę kredytu w ratach po przeliczeniu ich na PLN, wg ustalanego przez siebie kursu, powodowie nie znali i nie mogli ustalić wysokości głównego świadczenia, które mają spłacić ani wysokości raty. Twierdzenia pozwanego zawarte w odpowiedzi na pozew, że mieli możliwość wypłaty kredytu w PLN wg uzgodnionego indywidualnie kursu wymiany oraz możliwość spłaty kredytu w CHF nie zostały wykazane. Nie wynikają z umowy, ani wniosku kredytowego, ani z zeznań świadków. Przedłożone wraz z odpowiedzią na pozew wzorce umowne

[min. k-111-125] różnią się w treści od umowy kredytowej powodów i nie mogą być podstawą oceny niniejszej sprawy, przedłożony wzorzec umowy zawiera w §13 możliwość spłaty kredytu w walucie kredytu lub innej, czego nie zawiera sporna umowa. Brak podstaw do przyjęcia, że usunięcie części wzorca umowy, który przewidywał możliwość spłaty kredytu spłatę w walucie obcej na stąpił na skutek uzgodnień z powodami i na ich wniosek. Okoliczność taka nie została wykazana przez pozwanego. Umowę przygotowano bez ich udziału, przedstawiono im do podpisu, nie mieli świadomości, że istniała możliwość spłaty kredytu w CHF. Postępowanie dowodowe nie wykazało by zrealizowano również w procedurze udzielenia kredytu powodom zalecenia z pisma okólnego S. (...) z 19.06.2006 dot min. obowiązku informacyjnego, kosztów obsługi kredytu, możliwości spłaty w CHF

[k-134-139].

Pomimo, że kwotę kredytu wyrażono w CHF nie można mówić o jednoznacznym określeniu głównego świadczenia. Umowa powoduje swoistą nierówność informacyjną stron. Powodowie jako konsumenci, na podstawie treści umowy, w chwili jej zawarcia, nie byli w stanie oszacować całości kwoty w PLN, którą będą musieli spłacić w przyszłości, a o poziomie zadłużenia ratalnego [wysokości raty], dowiadywali się dopiero w związku z podjęciem odpowiedniej sumy z ich rachunku. Jest to nie do zaakceptowania, w tym zakresie umowa kształtuje ich prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco narusza ich interesy w rozumieniu

art. 385

1

kc. Dodatkowym naruszeniem dobrych obyczajów i rażącym naruszeniem usprawiedliwionych interesów powodów jako konsumentów jest zastrzeżenie dwóch różnych kursów wymiany: kursu kupna dla przeliczenia wypłaconego przez bank kredytu, zaś kursu sprzedaży dla obliczania rat spłacanego kredytu. Powoduje to nieuzasadnione korzyści kosztem konsumenta i narusza równorzędność stron umowy przez nierównomierne rozłożenie uprawnień i obowiązków między partnerami stosunku obligacyjnego. Należy wskazać również, że nie jest wystarczające określenie we wniosku kredytowym, że powodowie „poniosą ryzyko zmiany kursów walutowych

”. Bank naruszył obowiązek rzetelnego poinformowania konsumenta. Powinien przedstawić pełną informację umożliwiającą podjęcie racjonalnej decyzji o długofalowych skutkach, w tym przedstawić wahania kursów wymiany i ryzyko związane z zaciągnięciem kredytu w walucie obcej, klarownie wyjaśnić, jak na wysokość raty kredytu wpłynęłaby silna deprecjacja kursu waluty krajowej, a także wyjaśnić, że ryzyko kursowe z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się trudne do udźwignięcia w przypadku dewaluacji waluty. Pouczenie takie nie miało miejsca. Powodowie nie mieli realnej możliwości oddziaływania na treść postanowień umownych, nie zostały indywidualnie uzgodnione. Argumentacja pozwanego odwołująca się do faktycznego stosowania kursów nie odbiegających od rynkowych nie ma znaczenia dla oceny abuzywności postanowień umownych. Ocena jest niezależna od sposobu wykonywania umowy. Powoduje to, że umowa stron nie wiąże. Skutek nieważności nie został również zniwelowany przez nowelę art. 69 Pr. bank wprowadzająca z dniem 26 sierpnia 2011 roku regulację wyrażoną w ust. 2 pkt 4a tej ustawy. Ustawa weszła w życie po zawarciu umowy. Oceny prawnej nie zmienia zawarcie Aneksu z 5.12.2007r., w którym strony na wcześniej ustalonych warunkach podwyższyły kredyt o 46.264,01 CHF.

Powodowie poinformowani przez Sąd na rozprawie w dniu 6.04.2022r. o obowiązkach i możliwych negatywnych konsekwencjach związanych z ustaleniem nieważności umowy oświadczyli, że nie chce jej utrzymania w mocy. Skoro nie doszło do skutecznego zawarcia umowy z uwagi na naruszenie normy art. 385

1 §1kc żądanie ustalenia nieważności umowy jest uzasadnione.

Zgodnie z art. 189kpc powód może żądać ustalenia istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa gdy ma w tym interes prawny. Interes prawny w ustaleniu występuje tylko wówczas gdy istnieje obiektywna potrzeba ochrony prawnej. Zgodnie z powszechnie przyjętym w doktrynie i orzecznictwie poglądem, interes prawny nie istnieje, gdy możliwe jest wytoczenie powództwa dalej idącego w swych skutkach. W niniejszej sprawie powodowie mają interes prawny w żądaniu ustalenia. Umowa została zawarta na 30 lat, okres ten nie upłynął. Żądanie ustalenia jej nieważności, niezależnie od żądania zapłaty tytułem wzbogacenia, gwarantuje im pewność swojej sytuacji prawnej na przyszłość. Samo żądanie zapłaty nie gwarantowałoby takiej pewności prawnej.

Do rozliczeń stron zastosowanie znajdą przepisy art. 405-411kc regulujące bezpodstawne wzbogacenie. Zgodnie z art. 405kc kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe zwrotu jej wartości. Obowiązkiem stron umowy kredytu jest wzajemne zwrócenie świadczeń. Roszczenia stron mają charakter odrębny (niezależny), co oznacza, że nie ulegają automatycznie wzajemnej kompensacji i konsument może żądać zwrotu w całości spłaconych rat kredytu niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty kredytu. [uchwała SN z 7.05.2021 IIICZP 6/21]. Powodowie domagali się jedynie części uiszczonego przez nich świadczenia. Żądanie jest więc uzasadnione.

Zgłoszony przez pozwanego zarzut przedawnienia jest bezzasadny. W świetle art. 120 §1 kc bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się od dnia w którym roszczenie stało się wymagalne lub gdy wymagalność roszczenia zależy od podjęcia określonej czynności przez uprawnionego, bieg terminu rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął czynność w najwcześniej możliwym terminie. Możliwość taką otworzyły orzeczenia Trybunału Sprawiedliwości. Pierwszymi były wyroki z 30.04.2014r C-26/13, z 20.09.2017 r. C-186/16, z 20.09.2018r. C-51/17; z 14 marca 2019 r. C-118/17 oraz z 3.10 2019 r. C-260/18. Dla kredytobiorcy obecnie jest to termin 6 letni

[art. 120§kc w zw. z art. 5 ust 1 ustawy z dnia 13.04.2018 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw] , okres ten należy liczyć od 20.09.2017r.

[wyrok Trybunału Sprawiedliwości 20 września 2017 r. C-186/16 jednoznacznie określający sytuację prawną konsumenta]. Pozew złożono 13.07.2021r. Tym samym termin przedawnienia został przerwany.

Na zasadzie art. 235

2 §1 pkt 2kpc pominięto dowód z opinii biegłego z zakresu rachunkowości finansowej. Wniosek ten jest bezzasadny wobec ustalenia związania stron umową/ ustalenia nieważności umowy

W świetle powyższego na mocy art. 189kpc oraz 405 kc w pkt 1 i 2 uwzględniono żądanie w zakresie ustalenia i zasądzenia roszczenia głównego. O odsetkach orzeczono na zasadzie art. 481kc, zasądzono je od dnia wyrokowania. Całkowita bezskuteczność umowy kredytu staje się trwała (definitywna) wtedy, gdy należycie poinformowany o niedozwolonym charakterze postanowienia (bez którego umowa nie może wiązać) i jego konsekwencjach konsument nie wyraził świadomej i wolnej zgody na postanowienie, a jeżeli utrzymanie umowy jest możliwe po jej uzupełnieniu - sprzeciwił się temu uzupełnieniu [uchwała SN z 7.05.2021 IIICZP 6/21]. Powodów poinformowano na ostatnim terminie rozprawy. Tym samym odsetki należą się od wyrokowania. W pkt 3 oddalono powództwo co do odsetek w pozostałym zakresie. W pkt 4 na zasadzie art. 98 kpc zasądzono koszty postepowania opłatę od pozwu i wynagrodzenie pełnomocnika wg minimalnej stawki.

Hasła tematyczne: Bezpodstawne wzbogacenie, Powództwo o ustalenie