Bank zapłaci kredytobiorcom 133 tys. zł, bo umowa indeksowana do franka nie wiąże

Powodowie A. P. i K. P. wnieśli o zasądzenie na ich rzecz od pozwanego (...) w W. kwoty 133.101,03 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie dnia 1.05.2021r. z uwagi na nieważność umowy kredytu z 3.03.2005r. nr (...)

(...) Na wypadek nieuwzględnienia powództwa głównego wnieśli żądanie ewentualne o ustalenie nieważności umowy kredytu (...) z dnia 3 marca 2005 roku, oraz ewentualnie zasądzenie od pozwanej na ich rzecz kwoty 56.784,60 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 1.05.2021 r., ustalenie bezskuteczności, względnie nieważności postanowień umownych określonych w §1 ust 1; §7 ust 2; §10 ust 2,3,4, 8; §12 ust 3,6,9; §13 ust 10 pkt a,c,; §14ust 3 §15ust 1, §17ust 1,2,3,4,5,6,8 oraz 18 ust 1 i 3. W uzasadnieniu pozwu podnieśli, że sporna umowa zawiera klauzule abuzywne pociągające za sobą nieważność całej umowy i konieczność zwrotu na rzecz kredytobiorców świadczeń uiszczonych w wyniku jej wykonywania. Roszczenie ewentualne oparto na zarzucie abuzywności klauzuli indeksacyjnej i założeniu utrzymania umowy w mocy, po usunięciu niedozwolonych postanowień umownych. Niezależnie od tego powodowie powołali się na naruszenie przez bank obowiązków informacyjnych i dobrych obyczajów.

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości. Zaprzeczył, aby umowa zawierała klauzule niedozwolone lub aby była nieważna. Zaprzeczył również, aby naruszył spoczywający na nim obowiązek informacyjny i aby miał możliwość dowolnego kształtowania wysokości kursów waluty, a umowa była sprzeczna z dobrymi obyczajami oraz zasadami współżycia społecznego. W czasie zawierania umowy nie obowiązywała jeszcze rekomendacja S z 2006r. nakładająca obowiązek informacyjny, nie wymagały tego również obowiązujące przepisy.

USTALENIA FAKTYCZNE

W dniu 3.03.2005r.r. poprzednik prawny powoda (...) zawarł z powodami A. P. i K. P. umowę kredytu nr (...) na kwotę 121.440,00 zł, indeksowanego do CHF, na okres 240 miesięcy procentowanego stawką LIBOR 3. Celem kredytu była spłata wcześniejszych kredytów, cele konsumpcyjne łącznie 120.000zł oraz koszty ubezpieczenia ryzyka utraty pracy opisanego w §13 w kwocie 1.440zł. Umowa została sporządzona na podstawie wzorca banku, wskazano w niej min. że kwota kredytu jest indeksowana do CHF, spłata nastąpi w równych miesięcznych ratach

(§1 pkt 1,2 k-70, wniosek kredytowy k-160). W §1ust1 umowy wskazano min., że w dniu wypłaty kredytu saldo jest wyrażone w walucie, do której indeksowany jest kredyt, według kursu kupna waluty podanego w tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...), opisanej w §17 umowy, następnie saldo walutowe przeliczane jest dziennie na złote polskie wg kursu sprzedaży waluty, do której indeksowany jest kredyt, podanego w tabeli kursów. Według §7ust2 umowy każdorazowo wypłacana kwota polskich złotych zostanie przeliczona na walutę, do której indeksowany jest kredyt, według kursu kupna waluty podanego w tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) obowiązującego w dniu dokonania wypłaty przez bank

[§7ust2 umowy k-72]. W §10ust8 wskazano, że rozliczenie każdej wpłaty dokonanej przez kredytobiorcę, będzie następować według kursu sprzedaży waluty, do której indeksowany jest kredyt, podanego w tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) obowiązującego w dniu dokonania wpływu środków do banku. Według §17ust 1-3 umowy do rozliczania wypłat i spłat kredytów stosowane są odpowiednio kursy kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) walut zawartych w ofercie banku obowiązujące w dniu dokonania transakcji. Kursy kupna określa się jako średnie kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP minus marża kupna. Kursy sprzedaży określa się jako średnie kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP plus marża sprzedaży. Do wyliczenia kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) stosuje się kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów NBP w danym dniu roboczym skorygowane o marże kupna sprzedaży (...)[§17ust 1-4 umowy k-77]. Podobnie w §12ust3 dotyczącym kosztów ustanowienia hipoteki na wniosek banku , §13ust10c odnoszącym się do przeliczenia składki ubezpieczeniowej oraz §14ust3 upoważniającym bank do zapłacenia należności dotyczących nieruchomości w razie zaniechania tego przez powodów, umowa odwoływała się do tabel kursowych banku [k-74-76].

Do zawarcia umowy doszło gdy powodowie poszukiwali możliwości sfinansowania remontu mieszkania i spłaty wcześniejszych kredytów

[zeznania powoda A. P. k-227-229, zeznania powódki K. P. k-229-230 umowa kredytu §1pkt1 k-70]. Wszystkie formalności zostały przeprowadzone oddziale banku w K.. W trakcie spotkania z pracownikiem banku doradzono im by zaciągnęli najkorzystniejszy i popularny kredyt indeksowany do CHF. Nie przekazano im informacji o ryzyku kursowym i nie wyjaśniono wpływu wahań kursowych na wysokość kapitału do spłaty i raty kredytowej, nie przedstawiono symulacji obrazujących takie zmiany, nie poinformowano o możliwości spłaty w walucie kredytu. Powodowie nie mieli świadomości, o możliwości jakiegokolwiek negocjowania warunków umowy, nie zostali o tym poinformowani, nie poinformowano o dotychczasowym kształtowaniu się kursu CHF. Żadne postanowienia umowne nie były indywidualnie uzgadniane z wyjątkiem tych, które dotyczyły wysokości kredytu i czasu spłaty Poinformowano ich, że otrzymają kredyt w złotówkach i będą spłacali w złotówkach, następnie umowę podpisano. W dniach 20.12.2005, 7.08.2007r., 10.08.2007r. i 26.11.2012 strony zawarły aneksy do umowy. Pierwszy dotyczył zmiany oprocentowania kredytu [aneks k-169]. W drugim zwiększono kwotę kredytu o 24.000zł, a w pkt 6 wskazano, że w przypadku gdy kredyt jest indeksowany do waluty obcej, zmiana kursu będzie miała wpływ na wysokość raty i salda zadłużenia.., ryzyko ponosi kredytobiorca [aneks k- 171]. W trzecim aneksie wydłużono okres spłaty do 282 miesięcy [aneks k-173], w ostatnim bank uwzględnił prośbę o cofnięcie wypowiedzenia umowy [aneks k- 175]. Kredyt został wypłacony w pięciu transzach. Dnia 16 marca 2005 r. zostały wypłacone 4 transze w kwotach po 1440zł, 26.000zł, 23.000zł, 71.000zł, kurs CHF 2,52 zł. Piata transza wypłacona w dniu 5.09.2007 r. w kwocie 24.000zł.

W okresie od zawarcia umowy do 10.02.2021 powodowie dokonali spłat w wysokości 206.897,53zł [zaświadczenie banku z 22.02.2021 k-81-89].

Powyższy stan faktyczny oparto przede wszystkim za dokumentach i zeznaniach powodów. Przedłożone przez pozwanego pisemne oświadczenia M. C. [k-179-181] i I. W. [183—185] mają drugorzędne znaczenie bowiem osoby te nie miały kontaktu z powodami, nie brały udziału w rozmowach. Oświadczenia dotyczą min. mechanizmów finansowych oraz obowiązków pracowników banku w zakresie udzielania informacji klientom w oderwaniu od konkretnej sytuacji powodów, sposobu przedstawienia im oferty i okoliczności zawarcia umowy. Opinie prawne dołączone do akt nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia, generalnie przedstawiają poglądy i interpretacje przepisów związanych z kredytami denominowanymi i indeksowanymi. Opinia biegłego z zakresu bankowości i finansów T. S. okazała się bezprzedmiotowa wobec ustalenia nieważności umowy.

ROZWAŻANIA PRAWNE

Zgodnie z art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. prawo bankowe przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu. Należy wskazać, że w świetle utrwalonego poglądu w orzecznictwie i doktrynie, umowy o kredyty indeksowane do waluty obcej były, w czasie zawarcia spornej umowy, dopuszczalne w świetle zasady swobody zawierania umów z art. 353

1 kc. Analiza spornej umowy kredytu przez pryzmat art. 385

1 §1kc prowadzi do wniosku, że w nie doszło do jej skutecznego zawarcia z uwagi na rażące naruszenie interesów powodów jako konsumentów poprzez niekorzystne ukształtowanie ich sytuacji ekonomicznej na skutek nieusprawiedliwionej i niekorzystnej dysproporcji praw i obowiązków. Zgodnie z art. 385

1 §1kc postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. W pierwszym rzędzie należy dokonać oceny czy umowa zawierała niedozwolone postanowienia umowne, jaki miały charakter, czy określały główne świadczenia stron. W tym względzie należy zwrócić uwagę na treść następujących wyroków Trybunału Sprawiedliwości: z 30 kwietnia 2014r C-26/13; z 20 września 2017 r. C-186/16; z 20 września 2018r. C-51/17; z 14 marca 2019 r. C-118/17 oraz z dnia 3 października 2019 r. C-260/18. Orzeczenia te zapadły na tle umów kredytu zawartych z konsumentami i zawierających ryzyko walutowe (kredytu indeksowanego, denominowanego lub wprost kredytu walutowego). W ocenie TSUE nie jest możliwe odrywanie klauzuli ryzyka walutowego (wyrażonej czy to przez indeksację czy też denominację) od mechanizmu przeliczania waluty krajowej na walutę obcą i Trybunał Sprawiedliwości konsekwentnie kwalifikuje klauzule dotyczące ryzyka wymiany, do których zalicza także sposób ustalania kursu wymiany, jako klauzule określające główny przedmiot umowy kredytu. W wyroku z 20 września 2017r. C-186/16 dokonał wykładni art. 4 ust 2 dyrektywy Rady 93/13 z 5.04.1993r. W uzasadnieniu wyroku C- 260/18 (pkt 44 wyroku)Trybunał ponownie potwierdził swoje stanowisko w odniesieniu do kredytu indeksowanego, że klauzule dotyczące ryzyka wymiany określają główny przedmiot umowy. Orzeczenia te są wiążące dla Sądu Polskiego. Stosując prounijną wykładnię art. 385

1 § 1 k.c. w zw. z art. 4 i 6 art. dyrektywy 93/13 przyjęto więc, że kwestionowane przez pozwanych postanowienia umowy kredytu, które wprowadzają ryzyko kursowe (ryzyko wymiany) przez mechanizm indeksacji, stanowią klauzulę określającą główne świadczenia stron (

essentialia negotii). Tym samym w dalszym etapie rozważań, w świetle art. 385

1 §1kc, konieczna jest ocena czy określone w spornej umowie i stanowiące główne świadczenia stron klauzule ryzyka walutowego

(§1pkt1, §7pkt2, §10pkt8, §12ust3, §13ust10pktc, §14ust3,

§17pkt1-4 umowy,) zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, co skutkowałoby związaniem stron umową.

Umowa kredytowa w

§1pkt1, §7pkt2, §10pkt8, §12ust3, §13ust10pktc, §14ust3,

§17pkt1-4 umowy uzależnia warunki waloryzacji świadczenia od kompetencji banku odsyłając do kursów walut zawartych w "Tabeli kursów" obowiązującej w banku. Prawo Banku do ustalania kursu waluty nie doznaje żadnych umownych ograniczeń w postaci skonkretyzowanych, obiektywnych kryteriów zmian stosowanych kursów walutowych. Bank swobodnie ustalał, według tylko sobie znanych zasad, kursy walut, mając nieograniczone prawo kształtowania raty. Jest to równoznaczne z prawem dowolnego kształtowania wysokości świadczeń głównych (wysokości raty i całej należności) w czasie trwania stosunku prawnego. Tym samym nie można mówić o jednoznacznym określeniu głównego świadczenia. Umowa powoduje swoistą nierówność informacyjną stron, na skutek której konsument dowiaduje się o poziomie zadłużenia ratalnego, już spłaconego w związku z podjęciem odpowiedniej sumy z jego rachunku. Jest to nie do zaakceptowania w świetle art. 385

1kc.

Dodatkowym naruszeniem dobrych obyczajów i rażącym naruszeniem usprawiedliwionych interesów pozwanych jako konsumentów jest zastrzeżenie dwóch różnych kursów wymiany: kursu kupna dla przeliczenia wypłaconego przez bank kredytu, zaś kursu sprzedaży dla obliczania rat spłacanego kredytu. Powoduje to nieuzasadnione korzyści kosztem konsumenta i narusza równorzędność stron umowy przez nierównomierne rozłożenie uprawnień i obowiązków między partnerami stosunku obligacyjnego. Należy wskazać, że nie jest wystarczające określenie w umowie, że kredytobiorca jest świadomy ryzyka kursowego i akceptuje je (§ 1 ust. 1 umowy). Bank przede wszystkim naruszył obowiązek rzetelnego poinformowania konsumentów o ryzyku walutowym. Powinien przedstawić pełną informację umożliwiającą podjęcie racjonalnej decyzji o długofalowych skutkach, w tym przedstawić wahana kursów wymiany i ryzyko związane z zaciągnięciem kredytu w walucie obcej, klarownie wyjaśnić, jak na wysokość raty kredytu wpłynęłaby płynęłaby silna deprecjacja kursu waluty krajowej, a także wyjaśnić, że ryzyko kursowe z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się trudne do udźwignięcia dla konsumenta w przypadku dewaluacji waluty. Okoliczności te nie miały miejsca. Powodowie nie mieli realnej możliwości oddziaływania na treść postanowień umownych, nie zostały indywidualnie uzgodnione. Argumentacja pozwanego odwołując się do faktycznego stosowania kursów nie odbiegających w wysokości od rynkowych nie ma znaczenia dla oceny abuzywności postanowień umownych, ocena jest niezależna od sposobu wykonywania umowy.

Powoduje to, że umowa stron nie wiąże. Skutek nieważności nie został również zniwelowany przez nowelę art. 69 Pr. bank wprowadzająca z dniem 26 sierpnia 2011 roku regulację wyrażoną w ust. 2 pkt 4a tej ustawy. Ustawa weszła w życie po zawarciu umowy.

Okoliczność, że klauzula indeksacyjna powoda zawarta w §17 umowy odwołuje się do kursu NBP powiększonego o marżę banku, w niniejszej sprawie pozostaje bez znaczenia.

W wyroku z dnia 29.04.2021 IC 19/20 Europejski Trybunał Sprawiedliwości odniósł się do możliwości usunięcia elementu klauzuli indeksacyjnej kredytu hipotecznego dotyczącego marży. Trybunał wskazał, że wykładni art.6ust1 i art.7ust1 dyrektywy 93/13 należy dokonywać w ten sposób, że :

-z jednej strony nie stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, w wypadku gdy odstraszający cel tej dyrektywy jest realizowany przez krajowe przepisy ustawowe regulujące korzystanie z niego, o ile element ten stanowi odrębne zobowiązanie umowne, które może być przedmiotem indywidualnej kontroli pod kątem nieuczciwego charakteru.

- z drugiej strony przepisy te stoją na przeszkodzie temu, by sąd odsyłający usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, jeżeli takie usunięcie sprowadzałoby się do zmiany treści tego warunku poprzez zmianę jego istoty, czego zbadanie należy do tego sądu.

Dopuszczalność usunięcia elementu klauzuli dotyczącego marży (§17 umowy) nie ma znaczenia. W niniejszej sprawie decydujące dla oceny ważności umowy jest naruszenie obowiązku informacyjnego banku. Na etapie zawierania umowy powodowie nie zostali w ogóle pouczeni o ryzyku kursowym. Powodowało to rażące naruszenie ich interesów jako konsumentów poprzez niekorzystne ukształtowanie sytuacji ekonomicznej na skutek nieusprawiedliwionej i niekorzystnej dysproporcji praw i obowiązków z art. 385

1kc. Powodowie nie mieli rozeznania i na skutek zaniechania banku nie przewidywali konsekwencji ekonomicznych zawieranej umowy. Klauzula indeksacyjna, do której bezpośrednio odnosi się obowiązek informacyjny banku, określa główne świadczenia stron. Zgodnie z art. 385

1 §1kc postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Abuzywność postanowień umownych dotyczących głównych świadczeń stron, gdy nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny skutkuje niezwiązaniem tą umową. Wobec niespełnienia obowiązku informacyjnego przez bank obecnie nie ma podstaw do ingerencji w klauzulę indeksacyjną poprzez usunięcie z niej marży banku (i pozostawienie jedynie kursu NBP). Nie zmieniłoby to okoliczności, że powodowie w chwili zawierania umowy nie mieli rozeznania i nie mogli przewidywać jej ekonomicznych konsekwencji. Powoduje niezwiązanie tą umową. Oceny prawnej nie zmienia zawarcie aneksów. Celem było podwyższenie kwoty kredytu, wydłużenie spłaty oraz dalsze obowiązywanie umowy.

Powodowie poinformowani przez Sąd na rozprawie w dniu 4.05.2022r. o możliwych negatywnych dla nich konsekwencjach związanych z ustaleniem nieważności umowy oświadczyli, że nie chcą jej utrzymania w mocy. Skoro nie doszło do skutecznego zawarcia umowy z uwagi na naruszenie normy art. 385

1 §1kc żądanie ustalenia nieważności umowy (nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z umowy) jest uzasadnione.

Do rozliczeń stron zastosowanie znajdą przepisy art. 405-411k.c. regulujące bezpodstawne wzbogacenie. Zgodnie z art. 405kc kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe zwrotu jej wartości. Obowiązkiem stron umowy kredytu jest wzajemne zwrócenie świadczeń. Roszczenia stron mają charakter odrębny (niezależny), co oznacza, że nie ulegają automatycznie wzajemnej kompensacji i konsument może żądać zwrotu w całości spłaconych rat kredytu niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty kredytu. [uchwała SN z 7.05.2021 IIICZP 6/21]. Tym samym osoba wzbogacona zobowiązana jest do zwrotu korzyści. Żądanie zapłaty obejmowało część świadczeń uiszczone na rzecz pozwanego od 2011r. do 10.02.2021r. i jest uzasadnione.

Do sprawy nie będzie miał zastosowania przepis art. 411 pkt 1 kc według nie można żądać zwrot świadczenia nienależnego jeżeli spełniający je wiedział, że nie był do świadczenia zobowiązany, chyba że spełnienie nastąpiło z zastrzeżeniem zwrotu albo w celu uniknięcia przymusu lub w wykonaniu nieważnej czynności prawnej. Kredyt był spłacany w przekonaniu, że umowa jest prawidłowa i nie zawiera niedozwolonych postanowień umownych, powód nie wiedział więc, że nie był zobowiązany do spełnienia, a w efekcie spełnił świadczenie z nieważnej czynności prawnej. Również art. 411pkt 4 kc nie ma zastosowania. Według tego przepisu nie można żądać zwrotu świadczenia nienależnego, jeżeli zostało spełnione zanim wierzytelność stała się wymagalna. Przypadki, w których podstawa świadczenia jest nieważna, nie są objęte zakazem unormowania art. 411 pkt 4 k.c., co pozwala na zwrot kwot nienależnie wpłaconych. Przepis art. 411 pkt 4 k.c. nie ma w ogóle zastosowania do świadczenia nienależnego, gdyż dotyczy zobowiązań istniejących, acz niewymagalnych (min. SN postanowienie z 6.07.2021 IIICZP 41/20; SA w Gdańsku w wyroku z 30.11.2021 IACa 625/21). Również art. 411pkt2 nie ma zastosowania. Spełnienie nieważnego świadczenia na rzecz banku nie może być uznane za wypełnienie zasad współżycia społecznego, bank na skutek wykorzystania silniejszej pozycji czerpałby nieuzasadnione zyski względem powodów.

Opinia biegłego z zakresu bankowości i finansów T. S. [k-242-257] okazała się bezprzedmiotowa wobec ustalenia niezwiązania umową stron.

W świetle powyższego na mocy art. 405kc w pkt 1 uwzględniono żądanie zapłaty w zakresie roszczenia głównego. O odsetkach orzeczono na zasadzie art. 481kc, zasądzono je od dnia wyrokowania. Całkowita bezskuteczność umowy kredytu staje się trwała (definitywna) wtedy, gdy należycie poinformowany o niedozwolonym charakterze postanowienia (bez którego umowa nie może wiązać) i jego konsekwencjach konsument nie wyraził świadomej i wolnej zgody na postanowienie, a jeżeli utrzymanie umowy jest możliwe po jej uzupełnieniu - sprzeciwił się temu uzupełnieniu [uchwała SN z 7.05.2021 IIICZP 6/21]. Powodów poinformowano na rozprawie 20.10.2022r. Tym samym odsetki należą się od wyrokowania. W pkt 2 w pozostałej części powództwo co do odsetek oddalono jako bezzasadne. W pkt 3 na zasadzie art. 98 kpc zasądzono koszty postepowania opłatę od pozwu i wynagrodzenie pełnomocnika wg minimalnej stawki

SSO Wojciech Hajduk