Klient kontra syndyk o uzgodnienie treści księgi wieczystej, 623 tys. zł

Pozwem z dnia 9 sierpnia 2023 r.

(data nadania, koperta – k. 58) skierowanym przeciwko Syndykowi Masy Upadłości (...) Bank S.A. w upadłości

z siedzibą w W. powódka G. R. wniosła o usunięcie niezgodności między stanem prawnym ujawnionym w księdze wieczystej nr (...), prowadzonej przez Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie, VI Wydział Ksiąg Wieczystych dla lokalu mieszkalnego położonego w W. przy (...), a rzeczywistym stanem prawnym, przez wykreślenie hipoteki umownej kaucyjnej wpisanej na rzecz (...) S.A., którego następcą prawnym jest (...) Bank S.A. w upadłości, w kwocie 622.852,80 zł, z działu IV księgi wieczystej, stanowiącej zabezpieczenie umowy kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do CHF zawartej przez powódkę w dniu 23 czerwca 2006 roku zmienionej aneksem z dnia 19 czerwca 2008 roku.

Powódka wniosła nadto o zasądzenie od pozwanego zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych wraz z należnymi odsetkami.

Żądanie pozwu powódka wywiodła z faktu, że umowa kredytowa zawarta w dniu 23 czerwca 2006 r., będąca podstawą wpisu hipoteki do księgi wieczystej oraz podstawą ustalenia zabezpieczonych tą hipoteką wierzytelności banku, jest nieważna. W umowie zawarte zostały klauzule abuzywne, które powinny zostać uznane za niewiążące powódkę, a których występowanie prowadzi do konieczności uznania nieważności umowy kredytowej w całości.

W związku z nieważnością czynności prawnej w postaci umowy kredytowej, nieważny jest również wpis hipoteki do księgi wieczystej, ponieważ hipoteka ta zabezpieczałaby nieistniejącą wierzytelność. Hipoteka ma charakter akcesoryjny, nie mogła więc powstać, ponieważ nie istnieje wierzytelność, którą hipoteka ta mogłaby zabezpieczać. Niezgodny z rzeczywistym stanem prawnym wpis hipoteki do księgi wieczystej nieruchomości uzasadnia usunięcie niezgodności treści księgi wieczystej, ponieważ zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym, hipoteka ta nie istnieje, nie istnieje wierzytelność, którą mogłaby zabezpieczać, nieważna jest bowiem umowa kredytowa, z której bank pierwotnie wierzytelność tę wywiódł.

Powódka wskazała, że umowa kredytu jest sprzeczna z art. 69 ust. 1 pr. bank. oraz art. 358

1 § 5 k.c., ma na celu obejście art. 69 ust. 1 pr. bank. w zw. z art. 69 ust. 2 pkt 1-10 pr. bank., albowiem nie doszło do oznaczenia świadczenia co prowadzi do braku powstania zobowiązania. Umowa jest sprzeczna również z art. 353

1 k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c., wobec pozostawienia pozwanemu prawa do określenia wysokości zobowiązania powódki już po zawarciu umowy. Powódka powołała się na jednostronny rozkład ryzyka i brak przejrzystości umowy. Brak było informacji o ryzyku kursowym związanym z umową. Kredyt indeksowany jest sprzeczny

z właściwością (naturą) stosunku prawnego i zasadami współżycia społecznego. Wystawia nadto kredytobiorczynię na nieograniczone ryzyko kursowe, które nie jest rozłożone równomiernie. Klauzule indeksacyjne zawarte w Umowie stanowią niedozwolone klauzule umowne, a ich eliminacja prowadzi do nieważności całej Umowy, wskutek niemożności zastąpienia ich innymi przepisami dyspozytywnymi. Powódka wskazała, że kwestionowane przez nią postanowienia indeksacyjne nie regulują głównych świadczeń stron, stanowią klauzule niedozwolone, gdyż pozwany przyznał sobie uprawnienie do jednostronnego wpływania na wysokość świadczeń stron ustalonych w Umowie, co jest sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta. Powódka zawierając Umowę kredytu indeksowanego do waluty obcej nie uzyskała rzetelnej informacji o ryzyku związanym ze zmianą kursu waluty i wpływu tej zmiany na wysokość jej zadłużenia. Kwestionowane postanowienia nie zostały z nim indywidualnie uzgodnione a ponadto zostały wpisane do rejestru klauzul niedozwolonych. Doszło do rażącego naruszenia interesów konsumenta, ponieważ kwestionowane klauzule umowne wiązały się

z rażącym naruszeniem równowagi kontraktowej stron umowy. Mając na względzie powyższe zdaniem powódki z uwagi na nieważność umowy kredytowej, hipoteka wpisana do księgi wieczystej nie powstała, wpis musi zostać zatem wykreślony, aby treść księgi wieczystej odpowiadała rzeczywistemu stanowi prawnemu nieruchomości.

Swój interes prawny w wystąpieniu z przedmiotowym żądaniem powódka tłumaczyła okolicznością, że sam wyrok ustalający nieważność umowy nie daje niejednokrotnie wystarczającej podstawy dla sądu wieczystoksięgowego do wykreślenia hipoteki zabezpieczającej wierzytelność, zaś przedmiot niniejszego postępowania nie podlega zgłoszeniu syndykowi oraz rozpoznaniu w postępowaniu upadłościowym /pozew k. 5-33v./.

Pozwany Syndyk Masy Upadłości banku (...) Bank S.A. w upadłości z siedzibą

w W.w odpowiedzi na pozew z dnia 23 listopada 2023 roku wniósł o:

1. odrzucenie pozwu z uwagi na trwające postępowanie upadłościowe banku, w którym wierzycielom przysługuje prawo zgłoszenia swoich wierzytelności syndykowi masy upadłości,

ewentualnie

2. zawieszenie postępowania,

ewentualnie

3. oddalenie powództwa w całości i zawieszenie postępowania w sprawie o ustalenie do czasu wyczerpania trybu związanego z ustaleniem listy wierzytelności w toku prowadzonego wobec upadłego postępowania upadłościowego.

Pozwany wniósł nadto o zasądzenie od powódki zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych wraz z należnymi odsetkami.

Uzasadniając wniosek o oddalenie powództwa pozwany wskazał, że przedmiotowa umowa kredytu nie została uznana za nieważną, nie istnieje przy tym prawomocne orzeczenie sądowe, kwestionujące istnienie stosunku obligacyjnego o treści wynikającej z umowy kredytu. Bank dochował wszelkich wymaganych przez prawo wymogów staranności przy zawieraniu umowy kredytu. Brak jest podstaw to uznania, że umowa jest nieważna. Strona powodowa wybrała kredyt znacznie bardziej opłacalny godząc się na powiązane z nim ryzyko kursowe

i akceptując je, miała nadto możliwość negocjowania warunków umowy. Umowa nie jest sprzeczna z art. 69 ust. 1 prawa bankowego ani art. 353

1 k.c., brak jest również podstaw do stwierdzenia nieważności umowy z uwagi na abuzywność zawartych w umowie klauzul /odpowiedź na pozew k. 68-85/.

Postanowieniem z dnia 6 września 2024 roku Sąd Okręgowy w Warszawie odmówił odrzucenia pozwu oraz oddalił wniosek pozwanego o zawieszenie postępowania /postanowienie k. 166/.

Pozwany zaskarżył powyższe postanowienie składając zażalenie. Postanowieniem z dnia 13 marca 2025 roku wydanym w sprawie ozn. sygn. akt V ACz 2482/24 Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił zażalenie pozwanego na postanowienie Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 6 września 2024 roku, sygn. akt I C 921/23 /zażalenie k. 182a, postanowienie k. 267/.

W dalszym toku postępowania strony podtrzymywały swoje stanowiska w sprawie /protokół rozprawy k. 285-285v./.

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

W dniu 23 czerwca 2006 roku G. R., R. O., Ł. R. i (...) Bank S.A. w H. zawarli umowę kredytu hipotecznego nr (...). Na mocy przedmiotowej umowy Bank udzielił kredytobiorcy kredytu, w kwocie 366.384 zł indeksowanego kursem CHF na warunkach określonych w niniejszej umowie oraz Regulaminie. Przeznaczenie kredytu miał stanowić zakup mieszkania na rynku pierwotnym w wysokości 352.016 zł, refinansowanie zaliczek wpłaconych na poczet zakupu ceny mieszkania na rynku pierwotnym w wysokości 7.184 zł, zapłatę jednorazowej prowizji za udzielenie kredytu w wysokości 7.184 zł (§ 2 ust. 1 i 2 umowy).

Kredyt miał zostać uruchomiony po spełnieniu warunków określonych w § 3 umowy. Spłata kredytu miała nastąpić w 360 miesięcznych ratach zgodnie z Harmonogramem Spłat, który zostanie wysłany kredytobiorcy listem poleconym, w terminie do 14 dni roboczych od dnia uruchomienia środków. Po zakończeniu okresu karencji w spłacie kapitału, spłata miała następować w równych ratach kapitałowo-odsetkowych. Na mocy § 4 ust. 3 umowy spłata wszelkich zobowiązań z tytułu niniejszej umowy miała być dokonywana w złotych na odpowiedni rachunek kredytu.

Oprocentowanie kredytu było zmienne i na dzień sporządzenia umowy wynosiło 5,63 % w skali roku, na które składała się suma obowiązującej stawki referencyjnej 3M LIBOR dla CHF i stałej marży Banku, w wysokości 4,23 %, z zastrzeżeniem § 5 ust. 2 umowy. Pozostałe zasady zmiany oprocentowania określał § 8 Regulaminu. Na mocy § 12 ust. 2 umowy postanowiono, że w sprawach nieregulowanych niniejszą umową stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego, Prawa bankowego oraz Regulaminu.

Docelowym zabezpieczeniem spłaty kredytu była między innymi stosownie do § 7 Umowy hipoteka kaucyjna do kwoty 622.852,80 zł na rzecz Banku na nieruchomości o powierzchni 64,97 m

(

2) położonej w W., przy ul. (...), której własność będzie przysługiwać wyłącznie G. R.. W dacie zawarcia umowy kredytowej dla w/w nieruchomości brak było księgi wieczystej. Księga miała zostać wyodrębniona z KW (...) /

dowód: umowa k. 46-49/.

Opisana wyżej umowa kredytu hipotecznego ani załączniki do niej, nie zawierały w swojej treści informacji odnoszących się do sposobu tworzenia tabel kursowych, wykraczających ponad definicję „Bankowej tabeli kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut” ujętą w umowie i powtórzoną w Regulaminie /okoliczność bezsporna/.

Bankowy Fundusz Gwarancyjny w dniu 29 września 2022 r. wydał decyzję o wszczęciu przymusowej restrukturyzacji wobec (...) Bank S.A., umorzeniu instrumentów kapitałowych banku, zastosowaniu instrumentu przymusowej restrukturyzacji w formie instytucji pomostowej oraz powołaniu Administratora (...) Bank

((...). Przymusowa restrukturyzacja została wszczęta wobec (...) Bank S.A. z dniem doręczenia decyzji, tj. z dniem 30 września 2022 r.

W dniu 20 lipca 2023 r. Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy w Warszawie, XVIII Wydział Gospodarczy wydał postanowienie o ogłoszeniu upadłości dłużnika (...) Banku S.A. /

dowód: obwieszczenie postanowienia o ogłoszeniu upadłości sygn. akt: (...) k. 44, okoliczności bezsporne/.

Pismem z dnia 29 maja 2023 r. skierowanym do (...) Bank S.A.

z siedzibą w W. powódka złożyła reklamację do pozwanego Banku kwestionując postanowienia, której jej zdaniem stanowią niedozwolone postanowienia umowne. W reklamacji tej powódka wskazała na nieuprawnione stosowanie przez Bank klauzul waloryzacyjnych jak również arbitralne kształtowanie wysokości kursów, według których obliczane było zobowiązanie powódki. Powódka zakwestionowała ważność umowy, wskazując, iż w Umowie brak jest postanowień wymaganych przez art. 69 ust. 2 Prawa bankowego. W związku z powyższym powódka wezwała Bank do zwrotu pobranych kwot stanowiących nadpłacone raty w związku z nieuprawnionym stosowaniem przez Bank spreadu walutowego. W reklamacji powódka zastrzegła sobie również prawo do zwrotu wpłaconych kwot /

dowód: reklamacja k. 51-54/.

Pismem z dnia 27 czerwca 2023 roku pozwany odmówił uznania reklamacji. Zdaniem pozwanego umowa jest ważna i nie zawiera klauzul abuzywnych dotyczących sposobu ustalania wysokości zobowiązania /

dowód: odpowiedź na reklamację k. 55/.

W dziale IV księgi wieczystej nr (...) przedmiotowej nieruchomości zakupionej przez powódkę ze środków pochodzących z kredytu (lokal mieszkalny nr (...) położony

w W. przy ul. (...)) widnieje hipoteka umowna kaucyjna na kwotę 622.852,80 zł ustanowiona na rzecz(...) Bank Spółki Akcyjnej z siedzibą w W. tytułem zabezpieczenia spłaty kredytu wraz z odsetkami i innymi należnościami wynikającymi z umowy kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do CHF z dnia 23 czerwca 2006 r. /

dowód: treść księgi wieczystej (...), okoliczność bezsporna/.

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w aktach niniejszej sprawy. Sąd dał wiarę załączonym do akt sprawy dokumentom, gdyż ich prawdziwość, autentyczność i wiarygodność w świetle wszechstronnego materiału dowodowego nie nasuwa żadnych wątpliwości i nie była kwestionowana przez żadną ze stron.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje :

Powództwo o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym zasługiwało na uwzględnienie. Sąd doszedł bowiem do przekonania o przesłankowej nieważności spornej umowy kredytowej. Ustanowiona na nieruchomości powódki hipoteka na rzecz banku powinna zostać wykreślona z treści księgi wieczystej, albowiem wierzytelność będąca źródłem tego zabezpieczenia nigdy nie powstała, tzn. była od samego początku nieważna.

Podstawę prawną powództwa stanowił przepis art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece

(tekst jednolity Dz.U. z 2022 r. poz. 1728), zgodnie z treścią którego w razie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym osoba, której prawo nie jest wpisane lub jest wpisane błędnie albo jest dotknięte wpisem nieistniejącego obciążenia lub ograniczenia, może żądać usunięcia niezgodności.

Powództwo o uzgodnienie treści księgi wieczystej jest szczególnym rodzajem powództwa ustalającego. Stwierdzenie to nie powoduje jednak utożsamienia sprawy

o uzgodnienie ze sprawą toczącą się na podstawie art. 189 k.p.c. Kategoria spraw o ustalenie jest bowiem szersza. Kwalifikacja powództwa o uzgodnienie jako rodzaju powództwa ustalającego nie przesądza jednak o zastosowaniu do powództwa o uzgodnienie przepisu art. 189 k.p.c. (przesłanki interesu prawnego). Przepis art. 10 ust. 1 u.k.w.h. ma bowiem samodzielną moc regulacyjną i stanowi

lex specialis w stosunku do przepisu art. 189 k.p.c. Przepis art. 10 ust. 1 u.k.w.h. wskazuje jako legitymowaną do wytoczenia powództwa o uzgodnienie osobę, której prawo nie jest wpisane, lub zostało wpisane nienależycie. Przesłanką roszczenia wynikającego

z przepisu art. 10 ust. 1 u.k.w.h. jest niezgodność między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym. Aby dopuszczalne było powództwo o uzgodnienie, niezgodność wystąpić powinna między aktualnym stanem prawnym nieruchomości a rzeczywistym stanem prawnym. Osoba, której prawo nie jest wpisane lub jest wpisane błędnie albo jest dotknięte wpisem nieistniejącego obciążenia lub ograniczenia, może żądać usunięcia niezgodności. Celem art. 10 ust. 1 jest przyznanie ochrony procesowej osobie, której interesy mogą być naruszone w razie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym. Osoba ta może żądać ustalenia takiej niezgodności w drodze procesu sądowego.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 grudnia 2018 r.

(sygn. V CSK 559/17) nie jest wykluczony interes prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenia prawa lub stosunku prawnego dotyczącego nieruchomości, nawet wtedy, gdy uprawniony mógłby dochodzić uzgodnienia treści księgi wieczystej prowadzonej dla niej z rzeczywistym stanem prawnym, przy czym dotyczy to sytuacji, gdy, ze względu na okoliczności konkretnej sprawy, interes prawny uprawnionego nie wyczerpuje się jedynie w ujawnieniu w księgach wieczystych aktualnego stanu prawnego danej nieruchomości. „Interes prawny oznacza istniejącą po stronie uprawnionego potrzebę wprowadzenia jasności i pewności w sferze jego sytuacji prawnej, wyznaczonej konkretnym stosunkiem prawnym, zagrożonej, a niekiedy nawet naruszonej już przez pozwanego. Powództwo o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym pozostaje w ścisłym związku z ustrojową funkcją ksiąg wieczystych, jaką jest ujawnienie w celu zapewnienia bezpieczeństwa obrotu – stanu prawnego nieruchomości. Natomiast powództwo oparte na art. 189 k.p.c. służy udzieleniu ochrony prawnej w procesie, przez ustalenie istnienia lub nieistnienia prawa lub stosunku prawnego, osobie, która ma interes prawny w jej uzyskaniu.”

Jak wynika z treści księgi wieczystej nieruchomości należącej do powódki, w dziale IV (...) nr (...) widnieje hipoteka umowna kaucyjna na kwotę 622.852,80 zł ustanowiona na rzecz (...) Bank Spółki Akcyjnej z siedzibą w W. tytułem zabezpieczenia spłaty kredytu wraz z odsetkami i innymi należnościami wynikającymi z umowy kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do CHF z dnia 23 czerwca 2006 r. Jak to zostało szeroko omówione w dalszej części uzasadnienia, Sąd uznał tę umowę za nieważną. Umowa ta jest nieważna

ex tunc. Nieważność czynności prawnej kreującej wierzytelność hipoteczną oznacza, że wierzytelność hipoteczna nigdy nie powstała, co jest skutkiem akcesoryjnego charakteru hipoteki. Na przeszkodzie uwzględnieniu wytoczonego przez powoda powództwa nie stoi przepis art. 94 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, który stanowi, że wygaśnięcie wierzytelności zabezpieczonej hipoteką pociąga za sobą wygaśnięcie hipoteki, chyba że z danego stosunku prawnego mogą powstać w przyszłości kolejne wierzytelności podlegające zabezpieczeniu. Zdaniem Sądu cytowany przepis nie odnosi się do sytuacji, w której czynność prawna kreująca wierzytelność zabezpieczoną okazała się nieważna ze skutkiem

ex tunc, jak to miało miejsce w niniejszej sprawie, gdyż w takim przypadku wierzytelność w ogóle nie powstaje (a więc nie wygasa).

W ocenie Sądu powódka posiada zatem interes prawny w wytoczeniu powództwa

o uzgodnienie na podstawie art. 10 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece.

W postępowaniu o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym dopuszczalne jest przesłankowe ustalenie nieważności stosunku prawnego stanowiącego podstawę wpisu i ustanowienia hipoteki jako prawa akcesoryjnego. Stąd, zdaniem Sądu, powództwo o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym było właściwym środkiem prawnym do kwestionowania wpisu hipoteki. Niezależnie od powyższego w ocenie Sądu niniejsze powództwo jest środkiem dalej idącym niż powództwo o zapłatę. Należy mieć bowiem na względzie, że hipoteka jest prawem akcesoryjnym, związanym

z wierzytelnością, którą zabezpiecza. Oznacza to, że jej istnienie i treść zależą od tej wierzytelności. Nieważność umowy, z której wynika wierzytelność zabezpieczona hipoteką, ma zatem wpływ na byt tego ograniczonego prawa rzeczowego.

Z interesem prawnym powódki w wytoczeniu powództwa o ustalenie – uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym powiązane jest przeprowadzenie niniejszego postępowania z udziałem Syndyka Masy Upadłości banku (...) Bank S.A. w W.po stronie pozwanego. Syndyk Masy Upadłości wnosił o odrzucenie pozwu i zawieszenie postępowania do czasu wyczerpania trybu związanego z ustaleniem listy wierzytelności. Sąd postanowieniem z dnia 6 września 2024 r. odmówił odrzucenia pozwu i oddalił wniosek pozwanego o zawieszenie postępowania ( k. 166).

Zgodnie z art. 174 § 1 pkt 1 k.p.c. jeżeli postępowanie dotyczy masy upadłości

i ogłoszono upadłość lub wszczęto wtórne postępowanie upadłościowe, sąd z urzędu zawiesza postępowanie. Stosownie do zasady z art. 62 prawa upadłościowego, w skład masy upadłości wchodzi majątek należący do upadłego w dniu ogłoszenia upadłości oraz nabyty przez upadłego w toku postępowania upadłościowego. Wobec tego postępowaniem dotyczącym masy upadłości jest każde postępowanie, które może mieć wpływ na skład i stan masy upadłości. W zakres tego rodzaju spraw wchodzą postępowania mające za przedmiot wierzytelności przysługujące upadłemu w stosunku do osób trzecich oraz wierzytelności przysługujące osobom trzecim przeciwko upadłemu – chyba, że związane są ze składnikami wyłączonymi z masy upadłości. Zgodnie z art. 144 ust. 1 prawa upadłościowego po ogłoszeniu upadłości postępowania sądowe dotyczące masy upadłości mogą być wszczęte i dalej prowadzone przez syndyka i przeciw niemu. Po zawieszeniu postępowania przebieg czynności procesowych jest zależny od tego, czy upadły był powodem, czy też pozwanym, a ponadto jaki był przedmiot postępowania cywilnego. Jeśli upadły był pozwanym, przebieg postępowania zależy od tego, czy postępowanie dotyczy wierzytelności podlegającej umieszczeniu na liście wierzytelności (zgłoszeniu przez wierzyciela sędziemu-komisarzowi). Jeśli tak, to postępowanie może zostać podjęte z udziałem syndyka po spełnieniu przesłanek z art. 145 ust. 1 prawa upadłościowego. Gdy przedmiotem postępowania jest inny przedmiot niż wierzytelność podlegająca zgłoszeniu sędziemu-komisarzowi, sąd zawiesza postępowanie i po ustaleniu osoby syndyka podejmuje je na podstawie art. 180 § 1 pkt 5 lit. b. w zw. z art. 174 § 3 k.p.c.

(D. Chrapoński [w:] Prawo upadłościowe. Komentarz, wyd. II, red. A. J. Witosz, Warszawa 2021, art. 144, podobnie P. Zimmerman, Prawo upadłościowe. Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz, Legalis 2022, art. 144, Nb 5).

Istotną kwestią niezbędną dla ustalenia, czy dane postępowanie sądowe może być prowadzone przeciwko syndykowi jest przedmiot procesu. Znaczenie ma tutaj stwierdzenie, czy przedmiotem powództwa jest wierzytelność, czy też inne roszczenie mające swe źródło w prawie podmiotowym bezwzględnym. Jeżeli przedmiotem procesu jest roszczenie niebędące wierzytelnością podlegającą zgłoszeniu, wtedy proces może się toczyć przeciwko syndykowi. Dlatego też należy wyjaśnić pojęcia wierzytelności i roszczenia oraz ich wzajemną relację na gruncie Kodeksu cywilnego i Prawa upadłościowego. W świetle nauki można stwierdzić, że wierzytelność jest prawem podmiotowym względnym, wynikającym z obligacyjnych stosunków prawnych

(P. Janda, Ochrona osób trzecich..., s. 34–35). Nie zawsze jednak gdy mamy do czynienia z roszczeniem, jest to równocześnie wierzytelność. Roszczenia powstają także

w przypadku naruszenia praw podmiotowych bezwzględnych, stanowiąc ich emanację

(A. Jakubecki, Ogłoszenie upadłości..., s. 37, powołując się na A. Woltera, J. Ignatowicza, K. Stefaniuka, Prawo cywilne..., 1998, s. 134; S. Grzybowski [w:] System Prawa Cywilnego, t. 1, s. 219 i n.). W przypadku, gdy pozwanym jest upadły, proces może być prowadzony przeciwko syndykowi masy upadłości jedynie wówczas, gdy przedmiotem pozwu nie jest wierzytelność lub inne roszczenie, które podlegają zgłoszeniu do masy upadłości, oraz w przypadku gdy co prawda wierzytelność podlega zgłoszeniu do masy upadłości, ale jeżeli po wyczerpaniu trybu określonego w Prawie upadłościowym wierzytelność taka nie została umieszczona na liście wierzytelności.

W ocenie Sądu bezzasadne były zarzuty strony pozwanej, które głównie osadzały się na twierdzeniu, że przedmiotowe roszczenie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, oparte na przesłankowej nieważności umowy kredytu wywiedzione przez powódkę jest roszczeniem majątkowym, które jest skierowane przeciwko masie upadłości.

Syndyk podtrzymywał, że niewątpliwie każda sprawa o ustalenie dotycząca kredytu CHF dotyczy pozycji czynnych i biernych masy upadłości. Ponadto dopiero ustalenie nieważności umowy kredytowej pozwala podnieść pozwanemu zarzut potrącenia wierzytelności, zatem w takim znaczeniu jest to przesłanka zgłoszenia wierzytelności w postępowaniu upadłościowym (art. 93-96 prawa upadłościowego).

Sąd Najwyższy, podzielając stanowiska wyrażone w doktrynie, wielokrotnie stwierdził co prawda, że postępowanie dotyczy masy upadłości lub przedmiotu wchodzącego w skład masy upadłości, jeżeli jego wynik mógłby mieć wpływ na stan masy upadłości i możliwość zaspokojenia się z niej przez wierzycieli upadłego, bez różnicy, czy chodzi w nich o pozycje czynne lub bierne masy upadłości, jak też bez różnicy, czy sprawa jest sprawą o świadczenie, ukształtowanie lub ustalenie, jeżeli tylko wynik postępowania mógłby mieć wpływ na stan masy upadłości i możliwość zaspokojenia się z niej przez wierzycieli upadłego

(wyrok SN z dnia 14 lutego 2003 r., IV CKN 1750/00, PB z 2003 r. nr /7–8, s. 25; uchwała SN z dnia 24 maja 2002 r., III CZP 25/02, OSNC z 2003 r. nr 7–8, poz. 94; uchwała SN z dnia 10 lutego 2006 r., III CZP 2/06, OSPz 2008 r. nr 6, poz. 71).

Jednakże należy zaznaczyć, że Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej na kanwie dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków

w umowach konsumenckich sformułował pogląd, że konsument jest słabszą stroną umowy zawieranej z przedsiębiorcą. Wynika to po części z pozycji ekonomicznej konsumenta, ale

i z poziomu jego wiedzy oraz zdolności negocjacyjnej. Dysproporcje w tym zakresie mogą natomiast wywoływać niebezpieczeństwo, że w procesie konsument nie powoła się na przysługujące mu środki ochrony materialnoprawnej. Taką nierówność stron powinno zniwelować aktywne działanie sądu, który powinien podjąć

ex officio czynności procesowe

w celu zapewnienia skuteczności systemu ochrony praw konsumenta mimo braku podniesionych przez konsumenta zarzutów. Dochowanie zasady ekwiwalentności i efektywności sprowadza się do obowiązku sądów krajowych stosowania prawa unijnego w ramach krajowego prawa procesowego. Sąd jest zobowiązany do stosowania bezwzględnie obowiązującego prawa unijnego z urzędu w każdym przypadku, gdy prawo krajowe pozwala na stosowanie norm

z urzędu. W rezultacie stosowanie

ex officio prawa wspólnotowego ukierunkowane jest na zapewnienie konsumentowi – jako stronie słabszej – ochrony prawnej w procesie. Sąd w pełni podziela tę koncepcję TSUE.

Wreszcie zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego dotyczącą omawianych kwestii z dnia 19 września 2024 r. o sygn. III CZP 5/24 „postępowanie sądowe z powództwa kredytobiorcy będącego konsumentem o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego z umowy kredytu, prowadzone przeciwko bankowi, co do którego w toku postępowania ogłoszono upadłość, nie jest sprawą «o wierzytelność, która podlega zgłoszeniu do masy upadłości»

w rozumieniu art. 145 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe, a tym samym może być podjęte z chwilą ustalenia osoby pełniącej funkcję syndyka.” Innymi słowy postępowanie takie może być prowadzone przeciwko syndykowi jeśli jej tłem jest ustalenie nieważności umowy kredytu. Powódka niewątpliwie swoje roszczenie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym oparła na twierdzeniach dotyczących nieważności umowy kredytu. To z nieważności czynności prawnej wnioskowała o przysługującym jej prawie wytoczenia powództwa na podstawie art. 10 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece.

Tut. Sąd w pełni podziela powyższą koncepcję Sądu Najwyższego, która w połączeniu

z powyższą analizą prowadzi do wniosku, że w niniejszej sprawie reguły prawa europejskiego nakazują taką wykładnię norm prawa upadłościowego, które nie stoją na przeszkodzie ochronie praw konsumenta i z tego względu Sąd uznał, że dopuszczalne jest prowadzenie niniejszego postępowania przeciwko syndykowi masy upadłości. Przedmiotem postępowania jest bowiem roszczenie, które nie podlega zgłoszeniu do masy upadłości. Sąd uznał, że roszczenie

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym jako roszczenie niepieniężne nie może zostać i nigdy nie zostałoby ujęte na liście wierzytelności

(uchwała SN

z dnia 19 września 2024 r., sygn. III CZP 5/24). Zaznaczyć również wypada, iż wobec braku ujęcia przedmiotowego żądania na liście wierzytelności, powyższe, pomimo nawet uwzględnienia roszczenia pieniężnego powódki o zwrot nienależnego świadczenia, które zostało przez nią zgłoszone do masy upadłości, nigdy nie będzie stanowiło podstawy do wykreślenia hipoteki ustanowionej na rzecz banku w księdze wieczystej nieruchomości, zabezpieczającej wierzytelność banku. Ponadto co istotne, do wywiedzionego w niniejszym postępowaniu powództwa nie znajdzie zastosowania art. 91 ust. 2 prawa upadłościowego albowiem brak jest możliwości przekształcenia roszczenia o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym w świadczenie pieniężne. Uwzględnienie bowiem żądania pieniężnego, odpowiadającego wartości świadczeń spełnionych nienależnie przez powódki, nadal nie realizuje interesu, z uwagi na który na rzecz powódki wytoczono powództwo niepieniężne, co szeroko zostało przedstawione we wcześniejszej części uzasadnienia. Ponadto jak wynika z treści art. 264 prawa upadłościowego, lista wierzytelności nawet w przypadku uwzględniania na niej należności powódki, nadal nie stabilizuje sytuacji powódki w kontekście ustanowionej hipoteki na rzecz banku, skoro w każdym czasie może być kwestionowana przez upadłego. Nigdy również nie będzie stanowiła prejudykatu, dla rozstrzygnięcia w zakresie roszczenia o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym w niniejszym postępowaniu. Podkreślić wypada również, że powództwo o ustalenie podlega zasadzie aktualności, zgodnie z którą za podstawę orzeczenia przyjmuje się stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy (art. 316 § 1 k.p.c.). Z tej przyczyny interes prawny w żądaniu ustalenia musi występować w chwili orzekania i w oparciu o powyższą analizę Sąd uznał, że powódka posiada taki interes. Z uwagi na wszystkie powyższe rozważania wnioski syndyka zgłoszone w jego odpowiedzi na pozew o odrzucenie pozwu podlegały oddaleniu

(k.166). Sąd z przyczyn wskazanych już powyżej oddalił również wniosek syndyka o zawieszenie postępowania. Co zaskakujące, pozwany zgłosił powyższe wnioski pomimo świadomości istnienia wskazanej już wcześniej uchwały Sądu Najwyższego z dnia 19 września 2024 r.

(sygn. III CZP 5/24), która zdaniem Sądu przesądza powyższe kwestie stwierdzając, że niniejsze postępowanie w zakresie żądania powoda uzgodnienia treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym nie jest sprawą „o wierzytelność, która podlega zgłoszeniu do masy upadłości” w rozumieniu art. 145 ust. 1 prawa upadłościowego (

tak też Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 16 lipca 2009 r. sygn. akt I CSK 14/09).

Dla jasności i kompletności wywodu należy wskazać, że hipoteka jest ograniczonym prawem rzeczowym na nieruchomości, związanym z oznaczoną wierzytelnością i służącym do jej zabezpieczenia (art. 65 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece). Ponieważ hipoteka jest prawem akcesoryjnym w stosunku do wierzytelności, którą zabezpiecza i dzieli jej los, może istnieć tylko o tyle, o ile istnieje wierzytelność. Wierzytelność w tej relacji jest prawem nadrzędnym, a hipoteka – prawem podporządkowanym.

De lege lata niedopuszczalna jest sytuacja, w której hipoteka nie byłaby przyporządkowana żadnej wierzytelności (istniejącej lub przyszłej). Hipoteka nie może stać się prawem samoistnym

(por. T. Czech (w:) Księgi wieczyste

i Hipoteka. Komentarz, LexisNexis 2014). Tym samym nieważność umowy kredytu powoduje nieważność wszelkich ustanowionych na ich podstawie zabezpieczeń, w tym hipoteki, do której nawiązuje żądanie pozwu. Zgodnie z art. 67 u.k.w.h. do powstania hipoteki konieczny jest wpis do księgi wieczystej, w konsekwencji czego wpisowi hipoteki przypisuje się konstytutywny charakter. Nie jest on jednak samodzielną podstawą powstania hipoteki. Uprzednia w stosunku do wpisu jest właściwa podstawa materialnoprawna powstania hipoteki, a mianowicie umowa. Wpis nie sanuje wadliwości materialnoprawnej czynności lub orzeczenia będących źródłem powstania hipoteki. Wada źródła, z którego wynika hipoteka, w zależności od jej charakteru lub stopnia nasilenia, może spowodować, że hipoteka nie powstanie, mimo jej wpisania w księdze wieczystej. „Ujawnienie hipoteki w księdze wieczystej nie przesądza zatem o istnieniu tego prawa”

(wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 2020 r., sygn. I CSK 429/18).

Dla oceny zarzutów powódki zasadnicze znaczenie ma zatem kwestia istnienia wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, a tym samym ważność Umowy kredytu. Nieważność czynności prawnej, w której ustanowiono hipotekę, stanowi bowiem przeszkodę do jej wpisu

w księdze wieczystej. Jednocześnie wpis hipoteki do księgi wieczystej nie sanuje nieważności czynności prawnej, która miała być jej źródłem. Po wpisie czynność ta nadal pozostaje nieważna, a hipoteka jest prawem nieistniejącym. Występuje wtedy niezgodność między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym. Właściciel nieruchomości może – w drodze procesu sądowego – żądać usunięcia tej niezgodności (art. 10 ust. 1). Zgodnie z art. 6 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1 u.k.w.h. w procesie tym ciężar dowodu nieważności czynności prawnej, z której miała wynikać hipoteka, zasadniczo spoczywa na właścicielu nieruchomości, w tym przypadku na powódce. Ciężar dowodu, że rzeczywisty stan prawny nieruchomości jest odmienny od ujawnionego w księdze wieczystej, spoczywa bowiem na stronie powodowej, która obalić musi domniemanie wynikające z wpisu lub wykreślenia (art. 3 u.k.w.h.). Powódka wykazać musi nie tylko, że podstawa istniejącego wpisu jest wadliwa (aspekt negatywny), lecz udowodnić musi także rzeczywisty stan prawny nieruchomości (aspekt pozytywny). Istotny jest w tym zakresie jedynie stan prawny istniejący

w trakcie procesu, nie zaś stan prawny, który istniał w przeszłości. Sąd bierze bowiem pod uwagę rzeczywisty stan prawny nieruchomości istniejących w chwili orzekania (art. 316 k.p.c.).

Przechodząc do szczegółowych rozważań należy wskazać, że powódka swoje roszczenie opierała na twierdzeniu o abuzywności klauzul indeksacyjnych. Sąd w pierwszej kolejności pochyli się nad zarzutami wskazującymi na przesłankową nieważność Umowy wynikającą

z zasad ogólnych Kodeksu Cywilnego, a dopiero następnie oceni zarzuty wskazujące na nieważność Umowy ze względu na abuzywność klauzul indeksacyjnych. Sąd w składzie rozpoznającym żądania strony powodowej stoi bowiem na stanowisku, iż w przypadku oparcia roszczeń procesowych na zarzucie nieważności Umowy, sporny stosunek prawny winien być

w pierwszej kolejności oceniony pod kątem zgodności z ogólnymi zasadami prawa cywilnego, istotą kredytu bankowego, zasadami współżycia społecznego, a dopiero w dalszej kolejności ocena Sądu winna skupiać się na zarzutach abuzywności konkretnych postanowień umownych.

Przechodząc do oceny poszczególnych twierdzeń i zarzutów formułowanych przez powódkę na kanwie niniejszego postępowania, zmierzających do wykazania nieważności Umowy, na wstępie wskazać należy, iż aby dokonać prawidłowej oceny spornej Umowy, pod kątem kryteriów wyrażonych w art. 58 § 1 k.c. należy wyjaśnić, co należy rozumieć przez pojęcia „sprzeczności z prawem”, „czynności zmierzającej do obejścia prawa”. Sprzeczność czynności prawnej z ustawą polega (w najogólniejszym ujęciu) na tym, że indywidualna

i konkretna „norma" postępowania wynikająca z czynności prawnej koliduje z normą generalną

i abstrakcyjną wynikającą z ustawy. Sprzeczność taka występuje przede wszystkim wtedy, gdy czynność nie respektuje zakazu ustawowego oraz gdy nie zawiera treści lub innych elementów objętych nakazem wynikającym z normy prawnej. Przez czynność prawną mającą na celu obejście ustawy należy natomiast rozumieć czynność wprawdzie nieobjętą zakazem ustawowym, ale przedsięwziętą w celu osiągnięcia skutku zakazanego przez ustawodawcę. Czynność mająca na celu obejście ustawy zawiera pozór zgodności z ustawą, ponieważ jej treść nie zawiera elementów wprost sprzecznych z ustawą, ale skutki, które wywołuje i które objęte są zamiarem stron naruszają zakazy lub nakazy ustawowe

(zob. wyrok SN z 23 lutego 2006 r., II CSK 101/05, Lex nr 180197). Jako podstawowy wyróżnik obejścia prawa należy więc przyjąć zaistnienie okoliczności, które prowadzą, za pomocą legalnych działań, do sytuacji prawnej sprzecznej

z obowiązującymi przepisami, a także należałoby znaleźć normę prawną, która wynikałaby

z przepisów prawa i była wskutek powyższych działań naruszona.

Powódka dowodziła przesłankowej nieważności Umowy

ex tunc od chwili jej zawarcia.

W związku z tak ukształtowaną podstawą faktyczną, ocena podnoszonych przez powódkę zarzutów, musiała odbywać się według stanu prawnego, obowiązującego na datę zawarcia Umowy. Zapisy te dotyczyły § 12 ust. 2 umowy, w którym postanowiono, że w sprawach nieregulowanych niniejszą umową stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego, Prawa bankowego oraz Regulaminu. Na mocy Regulaminu Kredytowania Hipotecznego (...) Bank S.A. w W. uruchomienie kredytu denominowanego do waluty obcej następuje w PLN przy jednoczesnym przeliczeniu uruchomionej kwoty w dniu wypłaty na walutę wskazaną w umowie kredytu według kursu kupna danej waluty ustalanego przez Bank w aktualnej Tabeli Kursów. Zgodnie z Regulaminem w przypadku kredytu denominowanego kursem waluty obcej spłata kredytu jest wyrażona w walucie kredytu. Kwota raty spłaty miała zostać obliczona według kursu sprzedaży dewiz, obowiązującego w Banku, na podstawie obowiązującej w Banku Tabeli Kursów z dnia spłaty.

Umowa kredytu bankowego jest umową nazwaną uregulowaną w art. 69 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe. Zgodnie z art. 69 ust. 1 tej ustawy w brzmieniu obowiązującym w dacie zawarcia przez powódkę umowy kredytowej, przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu. Stosownie do ust. 2 cytowanego przepisu, umowa kredytu powinna być zawarta na piśmie i określać w szczególności: strony umowy, kwotę i walutę kredytu, cel, na który kredyt został udzielony, zasady i termin spłaty kredytu, wysokość oprocentowania kredytu i warunki jego zmiany, sposób zabezpieczenia spłaty kredytu, zakres uprawnień banku związanych z kontrolą wykorzystania i spłaty kredytu, terminy i sposób postawienia do dyspozycji kredytobiorcy środków pieniężnych, wysokość prowizji, jeżeli umowa ją przewiduje, warunki dokonywania zmian i rozwiązania umowy.

Zawarta przez powódkę umowa kredytu zawiera elementy wskazane w art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego, w szczególności określa kwotę udzielonego kredytu ( kwota 366.384 zł), zasady i termin spłaty kredytu (spłata w okresie 360 miesięcy), wysokość oprocentowania kredytu i warunki jego zmiany (oprocentowanie stanowiące sumę stawki bazowej LIBOR i marży banku).

Do przedmiotowej umowy strony wprowadziły modyfikację ustawowego typu umowy, która nie sprzeciwia się właściwości (naturze) umowy kredytu, ustawie ani zasadom współżycia społecznego (art. 353

1 k.c.), ustalając, że w przypadku kredytu indeksowanego do waluty obcej, bank dokona wypłaty po przeliczeniu do CHF kwoty wyrażonej w PLN według kursu kupna tej waluty z tabeli banku, zaś przy spłacie z rachunku prowadzonego w PLN przy zastosowaniu kursu sprzedaży danej waluty z tabeli banku.

W dacie zawarcia spornej umowy (23 czerwca 2006 r.) ustawa z 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz. U. z 1997 r. Nr 140, poz. 939, z późn. zm.) nie zawierała uregulowań, które odnosiłyby się do umów kredytu denominowanego/indeksowanego w walucie obcej. Tym niemniej, obecnie nie budzi wątpliwość dopuszczalności zawierania takich umów zgodnie z zasadą swobody umów (art. 353

1 K.c.) w okresie przed ich uregulowaniem wprost w ustawie. Potwierdzeniem tego stanowiska jest ustawa z dnia 11 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 165, poz. 984 – „ustawa antyspreadowa”), a zwłaszcza te jej przepisy, które znajdują zastosowanie także w odniesieniu do umów zawartych przed dniem jej wejścia w życie, w zakresie niespłaconej jeszcze części pożyczki/kredytu. (art. 69 ust. 2 pkt 4a i art. 75b Prawa bankowego w zw. z art. 4 i art. 5 ust. 1 ustawy antyspreadowej). Dopuszczalność umowy kredytu indeksowanego i denominowanego przed wejściem w życie tej ustawy jest także ugruntowana w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. wyrok SN z 27 lutego 2019 r. w sprawie II CSK 19/18 i powołane tam wcześniejsze orzecznictwo).

W ocenie Sądu przedmiotowa umowa nie jest sprzeczna z przepisami Prawa bankowego i zawiera wszelkie wymagane elementy (w tym kwotę kredytu i sposób jej spłaty).

Zasadny okazał się podniesiony przez powódkę zarzut zamieszczenia

w przedmiotowej umowie klauzul abuzywnych.

Problematykę abuzywności postanowień umownych reguluje art. 385

1 § 1 k.c., zgodnie z którym postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie – poza postanowieniami określającymi główne świadczenia stron – nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Zważywszy na treść wskazanego artykułu nie ulega zatem wątpliwości, iż uznanie konkretnej klauzuli umownej za postanowienie niedozwolone wymaga stwierdzenia łącznego wystąpienia wszystkich wymienionych w przepisie przesłanek, tj. kontrolowane postanowienie umowy zawartej z konsumentem (lub wzorca umownego):



nie było postanowieniem uzgodnionym indywidualnie;



nie było postanowieniem w sposób jednoznaczny określającym główne świadczenia stron;



kształtowało prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy.

Paragraf 2 powołanego przepisu wskazuje, że jeżeli postanowienie umowy zgodnie z § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie. Natomiast § 3 definiuje nieuzgodnione indywidualnie postanowienia umowy jako te, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Zgodnie z § 4 powołanego przepisu ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie spoczywa na tym, kto się na to powołuje.

Kredytobiorczyni zawarła przedmiotową umowę jako konsumentka, bowiem kredyt zaciągnęła celem zakupu nieruchomości, która miała zaspokajać jej potrzeby mieszkaniowe.

Materiał dowodowy zgromadzony w toku postępowania pozwala na przyjęcie, że umowa kredytu zawarta została przez strony przy wykorzystaniu wzoru przygotowanego przez pozwany bank, nie była przedmiotem negocjacji, albowiem jej zapisy w żaden sposób nie odbiegają od zapisów innych umów stosowanych przez bank przy udzielaniu kredytów powiązanych z walutą obcą.

Pozwany nie udowodnił, aby konkretne postanowienia wzorca zostały zmienione w umowie ze stroną powodową (powódką G. R.), a także aby poza teoretyczną możliwością podjęcia negocjacji przez kredytobiorczynię, rzeczywiście została stworzona możliwość negocjacji zapisów umowy. Skoro sporna umowa została zawarta przy zastosowaniu standardowego wzorca umownego stosownego przez pozwanego, to zachodzi domniemanie, iż postanowienia umowy nie zostały uzgodnione indywidualnie – domniemania tego pozwany nie wzruszył. Sam wybór określonego produktu oferowanego przez pozwanego w postaci kredytu denominowanego nie świadczy o tym, że postanowienia umowne były negocjowane przez stronę powodową. O indywidulanym uzgodnieniu treści umowy można bowiem mówić wtedy, gdy strony wprowadzają do umowy nowe, nieprzewidziane wcześniej przez bank rozwiązania, a więc gdy konsument ma rzeczywisty wpływ na postanowienia umowy.

Postanowienia odnoszące się do ryzyka walutowego oraz przeliczeń walutowych (znajdujące się w Regulaminie) należy uznać za postanowienia abuzywne w rozumieniu art. 385

1 k.c. Wskazać należy, że postanowienia te określają świadczenia główne w rozumieniu art. 385

1 k.c., ponieważ nie tylko samo powiązanie kredytu z walutą obcą, ale również sposób dokonywania przeliczeń walutowych koniecznych do realizacji takiej umowy określa sama istota umowy kredytu powiązanego z walutą obcą.

W wyroku TSUE z dnia 20.09.2017 r. w sprawie C-186/16 Trybunał wyodrębnił klauzulę ryzyka walutowego jako niezależną grupę postanowień umowy kredytu, która musi być badana przez sąd

meritii w ramach kontroli postanowień wzorca umownego, a zastrzeżony w nim mechanizm podlegać musi ocenie, czy właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument mógł nie tylko dowiedzieć się o możliwości wzrostu lub spadku kursu waluty obcej, w której kredyt został zaciągnięty, ale również oszacować potencjalnie istotne konsekwencje ekonomiczne takiego warunku dla swoich zobowiązań finansowych.

W świetle orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości, kredytobiorca-konsument musi zostać jasno poinformowany, że podpisując umowę kredytu indeksowanego do waluty obcej

(szeroko rozumianego), ponosi przez cały okres obowiązywania umowy ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w przypadku zmian kursowych waluty kredytu. W tym obszarze, względem przedsiębiorcy zawierającego umowę z konsumentem, stawiane są wysokie wymagania - nie wystarczy przekazywanie konsumentowi informacji - nawet licznych, w tym pozwalających konsumentowi na zrozumienie, że zmiana kursu może pociągać za sobą niekorzystne konsekwencje dla jego zobowiązań finansowych, ani przedstawienie mu ewentualnych wahań kursów wymiany. Istotne jest zwrócenie uwagi na powagę zagrożenia w aspekcie możliwego rozmiaru deprecjacji waluty krajowej, a w szczególności podkreślenie, że może być ona gwałtowna i drastyczna (przekraczać nawet kilkadziesiąt procent), z uwzględnieniem sytuacji majątkowej konkretnego konsumenta, decydującej o tym, jaki stopień deprecjacji waluty indeksacji przekraczać będzie granice jego zdolności do spłacania kredytu. Wymagana w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej informacja co do tego, że konsekwencje silnej deprecjacji mogą być trudne do udźwignięcia dla konsumenta, nie powinna ograniczać się do ogólnego stwierdzenia o jej wpływie na wysokość zadłużenia czy nawet rat, ale obrazować ów wpływ konkretnymi wyliczeniami, w tym uświadamiać, że deprecjacja taka może powodować utratę zdolności do spłaty kredytu, z czym wiąże się poważne ryzyko utraty nieruchomości - stanowiącej częstokroć miejsce zamieszkania konsumenta – obciążonej hipoteką zabezpieczającą spłatę kredytu (por. wyroki z dnia 20 września 2017 r., w sprawie C-186/16, R. P. E. i in. przeciwko (...) SA, pkt 59, 50, z dnia 20 września 2018 r., C-51/17, (...) Bank i (...), pkt 74-75, z dnia 14 marca 2019 r., w sprawie C-118/17, Ł. V. przeciwko (...) Bank (...) Ł.., pkt 34-35, 40, 43, 46, z dnia 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19, (...), pkt 56, 69, 71, 72, 74, postanowienia z dnia 22 lutego 2018 r. w sprawie C-119/17, Z. Z., S. E. Z. przeciwko (...)., pkt 25 i n. i z dnia 6 grudnia 2021 r., C-670/20, (...) Bank (...), pkt 34, teza).

Odnosząc powyższe do niniejszej sprawy wskazać należy, iż klauzula ryzyka walutowego nie pozwalała na zrozumienie przez kredytobiorczynię wszelkich konsekwencji finansowych związanych z zawarciem kredytu powiązanego z walutą obcą, w szczególności dotyczących konsekwencji wzrostu kursu waluty na saldo zadłużenia przeliczone na złotówki. Trudno bowiem uznać, mając na uwadze, że strona powodowa nie osiągała dochodów w CHF, że gdyby faktycznie uzmysłowiono jej ryzyko, jakie wiąże się z zaciągnięciem kredytu powiązanego z walutą obcą, w szczególności możliwego wpływu wzrostu kursu na saldo zadłużenia przeliczne na złotówki (że może wzrastać mimo regularnej spłaty kredytu), że zdecydowałaby się na zawarcie takiej umowy.

Nie sposób uznać, iż powódka rozumiały konsekwencje ekonomiczne możliwego spadku waluty krajowej dla swoich zobowiązań finansowych.

Dalej wskazać należy, że postanowienia przeliczeniowe zawarte w Umowie i Regulaminie przyznawały wyłącznie bankowi uprawnienie do jednostronnego kształtowania wysokości świadczeń stron, przez stosowanie bliżej niesprecyzowanego mechanizmu ustalania kursów walut, które najpierw używane są w celu oznaczenia kwoty kredytu w walucie polskiej, która zostanie udostępniona kredytobiorcy, a następnie do określenia wysokości rat, którymi kredytobiorca spłaca taki kredyt.

W przedmiotowej umowie nie ma zapisów na temat zasad kształtowania kursów walut przez kredytodawcę. W ocenie Sądu przeciętny konsument, a za takiego należy uznać powódkę, nie był w stanie zrozumieć i zweryfikować na podstawie takiej treści zapisów, jak druga strona umowy kształtuje kursy wymiany walut i jakimi zasadami przy tym się kieruje. Tak właśnie było w przypadku powódki, której pomimo niejasnych zapisów umowy, nie udzielono dodatkowych wyjaśnień, które przybliżałyby stosowany mechanizmu ustalenia kursów na potrzeby wykonania umowy, co wynika z treści ich zeznań.

W świetle powyższego należało uznać, że kwestionowane postanowienia umowne nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, prostym i zrozumiałym językiem i nie spełniały kryterium jednoznaczności, ponieważ ich treść nie pozwala na stwierdzenie, w jaki sposób pozwany bank ustala kurs CHF dla celu wykonania umowy kredytu.

Stwierdzona niejednoznaczność postanowień przeliczeniowych pozwala na dokonanie przez Sąd oceny, czy przedmiotowe postanowienia umowne kształtowały prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (art. 385

1 § 1 k.c.).

W ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że klauzula pozwalająca na pełną swobodę decyzyjną banku przy kształtowaniu kursu waluty obcej jest klauzulą niedozwoloną, kształtując prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny

z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (art. 385

1 §1 k.c.). Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na CHF w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie z CHF na PLN w chwili wymagalności poszczególnych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Przenosząc to na okoliczności przedmiotowej sprawy, zdaniem Sądu, zastosowane w spornej umowie konstrukcje, pozwalały bankowi arbitralnie wpływać na wyjściowy rozmiar wypłaconego kredytu, a także na wielkość świadczeń należnych mu z tytułu spłaty, co oznacza nadużycie pozycji banku jako silniejszego kontrahenta umowy. Takie rozwiązania umowne są sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają interesy klienta banku, który jako strona słabsza, pozbawiony był realnego wpływu na kształt tych zapisów.

Rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza nieusprawiedliwioną dysproporcję praw i obowiązków wynikających z umowy na jego niekorzyść, skutkującą niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji ekonomicznej oraz jego nierzetelnym traktowaniem (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 2006 r., I CK 297/05, nie publ., z dnia 15 stycznia 2016 r., I CSK 125/15, OSNC - ZD 2017, Nr 1, poz. 9; z dnia 27 listopada 2015 r., I CSK 945/14, nie publ.; z dnia 30 września 2015 r., I CSK 800/14, nie publ. i z dnia 29 sierpnia 2013 r. I CSK 660/12, nie publ.).

Nie miały znaczenia natomiast okoliczności, w jaki sposób pozwany bank rzeczywiście stosował abuzywne postanowienia umowne czy stosowane przez niego tabele kursowe miały charakter zbliżony do rynkowych. Znaczenie miało to, że w umowie nie określono precyzyjnie od czego zależy kurs waluty, dając tym samym bankowi możliwość jednostronnego kształtowania zobowiązania kredytobiorcy. O tym bowiem czy postanowienie jest niedozwolone decydują okoliczności z chwili zawarcia umowy. Nie ma więc znaczenia jak umowa była wykonywa później i jakie kursy bank faktycznie ustalał (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, Nr 1, poz. 2 oraz orzecznictwo TSUE przytoczone w uzasadnieniu tej uchwały).

Mając na uwadze powyższe rozważania, w ocenie Sądu, postanowienia dotyczące nieograniczonego ryzyka kursowego oraz przeliczeń kursowych zawarte w przedmiotowej umowie kredytu uznać należało za abuzywne w rozumieniu art. 385

1 § 1 k.c.

Zgodnie z art. 385

1 § 1 k.c., niedozwolone postanowienia umowne nie wiążą konsumenta. Co do możliwości uzupełnienia przez sąd powstałej luki po niedozwolonej klauzuli umownej, należy mieć na względzie stanowisko wyrażone przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z dnia 3 października 2019 roku, C-260/18, który wykluczył uzupełnianie luk w umowie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym, w szczególności odwołujących się do zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów i to niezależnie od zgody stron, a także w wyroku z dnia 18 listopada 2021 r. C 212/20, w którym wskazano, że art. 5 i 6 Dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy dokonał wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron. W konsekwencji art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że niezgodny z tym artykułem jest przepis prawa krajowego dający sądowi możliwość uzupełnienia umowy przez zmianę treści owego warunku. Możliwość taka istniałaby tylko w przypadku, gdyby stwierdzenie nieważności nieuczciwego warunku zobowiązywało sąd do unieważnienia umowy w całości, narażając tym samym konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje.

Sąd Najwyższy również opowiedział się za możliwością zastąpienia niedozwolonej klauzuli umownej jedynie wtedy, gdy jej brak naraża konsumenta, przez upadek umowy w całości, na szczególnie niekorzystne skutki, przy czym decydujące w tym zakresie jest zdanie konsumenta (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 sierpnia 2022 r., I CSK 1669/22 i przywołane tam orzecznictwo).

Na niedopuszczalność zastąpienia niedozwolonych postanowień umownych odsyłających do kursu waluty wynikającego z tabeli bankowej, odesłaniem do kursu średniego waluty obcej ustalanego przez Narodowy Bank Polski, względnie ogólnie pojmowanego „kursu rynkowego”, Sąd Najwyższy zwrócił uwagę w licznych orzeczeniach (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22; zob. też wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22, II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, z dnia 20 maja 2022 r., II CSKP 403/22 i z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22; w nowszym orzecznictwie - np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 października 2023 r., II CSKP 820/23).

Przywołać należy w tym miejscu treść jednej z ostatnich uchwał Sądu Najwyższego (III CZP 25/22 z 25 kwietnia 2024 r.), zgodnie z którą w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.

W tym miejscu po krótce należało odnieść się do interesu prawnego powódki w podtrzymywanym żądaniu ustalenia przesłankowo nieważności spornej umowy. W ocenie Sądu, powódka posiada interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. w dochodzeniu ustalenia nieważności umowy kredytu. Nie ulega wątpliwości, że z uwagi na upadłość pozwanego nie jest możliwe rozstrzygnięcie o żądaniu zapłaty. Pomiędzy stronami istnieje spór co do ważności i skuteczności umowy, a jednocześnie do czasu zamknięcia rozprawy umowa nie została wykonana w całości, ani też umowa ta nie została rozwiązania.

Przechodząc do istoty zarzutów odnośnie przesłankowej nieważności umowy, Sąd uznał, iż postanowienia umowne na mocy których następuje przeliczenie kwoty kredytu w złotych polskich na saldo zadłużenia Kredytobiorcy wyrażone w CHF, jak również następuje ustalenie wysokości świadczenia zwrotnego Kredytobiorcy, przeliczanego z CHF na PLN - są nieważne

z mocy prawa (art. 58 § 1 k.c.) jako sprzeczne z art. 353

(

1) k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 oraz ust. 2 pkt 4 pr. bank, co z kolei ze względu na treść art. 58 § 3 k.c. prowadzi do nieważności całej Umowy. W świetle powyższej oceny wskazać jednak należy, iż Sąd Najwyższy w uchwale z 28 kwietnia 2022 r. sygn. akt III CZP 40/22, przedmiotowe postanowienia, w przypadku gdy z treści stosunku umownego nie wynikają obiektywne i weryfikowalne kryteria oznaczenia kursu są niezgodne z treścią art. 353

(

1) k.c., niemniej jednak gdy spełniają kryteria do uznania je za niedozwolone postanowienia umowne, nie są nieważne, lecz nie wiążą konsumenta

w rozumieniu art. 385

(

1) k.c. Zwrócić także należy uwagę, co zostanie przedstawione w dalszej części uzasadnienia, iż bezskuteczność, czyli brak związania powoda kwestionowanymi postanowieniami, skutkuje zmianą charakteru umowy, co w rezultacie również prowadzi do upadku całego stosunku umownego, czyli zasadniczo do nieważności czy nieistnienia stosunku prawnego.

W rozpatrywanym przypadku umowa kredytowa jest nieważna

ex tunc. Nieważność czynności prawnej kreującej wierzytelność hipoteczną oznacza, że wierzytelność hipoteczna nigdy nie powstała, co jest skutkiem akcesoryjnego charakteru hipoteki. Na przeszkodzie uwzględnieniu wytoczonego przez powódkę powództwa nie stoi przepis art. 94 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, który stanowi, że wygaśnięcie wierzytelności zabezpieczonej hipoteką pociąga za sobą wygaśnięcie hipoteki, chyba że z danego stosunku prawnego mogą powstać w przyszłości kolejne wierzytelności podlegające zabezpieczeniu. Zdaniem Sądu cytowany przepis nie odnosi się do sytuacji, w której czynność prawna kreująca wierzytelność zabezpieczoną okazała się nieważna ze skutkiem

ex tunc, jak to miało miejsce w niniejszej sprawie, gdyż w takim przypadku wierzytelność w ogóle nie powstaje (a więc nie wygasa).

Jak wskazuje się w orzecznictwie samo wpisanie hipoteki w księdze wieczystej nie przesądza o istnieniu tego prawa, gdyż dokonanie wpisu prowadzi do powstania hipoteki tylko wtedy, gdy istnieje ku temu właściwa podstawa materialnoprawna. Wpis nie sanuje zatem braku tej podstawy, wynikającego np. z nieważności czynności prawnej ustanawiającej hipotekę, jest natomiast jednym z elementów złożonego zdarzenia prawnego, z którym ustawa wiąże powstanie hipoteki. Ujawnienie hipoteki w księdze wieczystej (wpis hipoteki) nie przesądza, że prawo to rzeczywiście istnieje i nie zmienia

per se stanu prawnego nieruchomości, bez względu na to, że wpis hipoteki ma co do zasady charakter konstytutywny. Z art. 3 ust. 1 ustawy

o księgach wieczystych i hipotece wynika jedynie to, że ujawnienie hipoteki stwarza tylko podstawę wzruszalnego domniemania, iż hipoteka została wpisana zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym, a nieruchomość objęta księgą wieczystą jest tą hipoteką obciążona. Do podważenia tego domniemania nie jest konieczne „obalenie (wykreślenie) wpisu” hipoteki, lecz wykazanie, że mimo ujawnienia hipoteki przez wpis prawo to nigdy nie powstało albo mimo powstania – wygasło

(por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8 września 2021 r., sygn. III CZP 28/21). Domniemanie wynikające z art. 3 ustawy o księgach wieczystych i hipotece dotyczy hipoteki, która nie ma samodzielnego bytu i związana jest ściśle z wierzytelnością, którą zabezpiecza

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 2009 r., I CSK 161/09). Ta akcesoryjność hipoteki w stosunku do wierzytelności polega nie tylko na tym, że wygaśnięcie wierzytelności zabezpieczonej hipoteką pociąga za sobą wygaśnięcie hipoteki (art. 94 ustawy), ale przede wszystkim na tym, że hipoteka nie może powstać bez istnienia wierzytelności (art. 65 ust. 1 ustawy –

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 lipca 2012r., sygn. V CSK 394/11, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego 2012 r., sygn. II CSK 325/11). W przypadku, gdy wierzytelność hipoteczna od początku nie istniała i nie mogła powstać, to przyjąć należy, że hipoteka w ogóle nie mogła być powołana do życia

(por. K. Osajda (red. serii), W. Borysiak (red. tomu), Ustawa

o księgach wieczystych i hipotece. Komentarz. Wyd. 6, Warszawa 2022).

W związku z powyższym, na podstawie art. 10 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych

i hipotece Sąd uwzględnił powództwo w całości i w pkt. 1 sentencji w celu uzgodnienia treści księgi wieczystej o (...) prowadzonej przez Sąd Rejonowy dla Warszawy – Mokotowa w Warszawie VI Wydział Ksiąg Wieczystych z rzeczywistym stanem prawnym ustalił, że wykreśleniu z tej księgi podlega hipoteka umowna kaucyjna do kwoty 622.852,80zł ujawniona w dziale IV tejże księgi na rzecz (...) Bank S.A. z siedzibą w H., stanowiąca zabezpieczenie umowy kredytu hipotecznego nr (...) z 23 czerwca 2006r.

W punkcie II sentencji wyroku Sąd ustalił, że strony ponoszą koszty procesu według zasady odpowiedzialności za jego wynik, opisanej w art. 98 k.p.c., wskazując, że pozwany przegrał sprawę w całości i ponosi koszty postępowania, pozostawiając szczegółowe wyliczenie tych kosztów referendarzowi sądowemu na podstawie art. 108 § 1 k.p.c.