Bank przegrał apelację, klientka zachowa odsetki mimo potrącenia

Wyrokiem z dnia 29 maja 2024 r. Sąd Rejonowy Szczecin-Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie w sprawie z powództwa K. N. przeciwko Bankowi (...) Spółce Akcyjnej z siedzibą w G. o zapłatę (sygn. akt II C 31/24):

1. zasądził od pozwanego Banku (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w G. na rzecz powódki K. N. kwotę 49.033,10 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie:

- od kwoty 18.000,36 zł od dnia 8 sierpnia 2023 roku do dnia zapłaty,

- od kwoty 31.032,74 zł od dnia 19 października 2023 roku do dnia zapłaty,

2. zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 4.617 zł tytułem zwrotu kosztów procesu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty.

Sąd rejonowy oparł powyższy wyrok na ustaleniach faktycznych oraz rozważaniach prawnych przedstawionych w sporządzonym do niego pisemnym uzasadnieniu znajdującym się na k. 110 - 116 akt sprawy, które sąd okręgowy czyni integralną częścią niniejszego uzasadnienia bez konieczności ich ponownego przytaczania.

Apelację od powyższego wyroku wywiódł pozwany bank, zaskarżając wyrok sądu rejonowego w części, tj.:

a.

co do pkt I. w części zasądzającego od pozwanego Banku (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w G. na rzecz powoda kwotę 26.578,90 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie;

b.

co do pkt II. zasądzającego od pozwanego Banku (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w G. na rzecz powoda kwotę 4.617 zł tytułem zwrotu kosztów procesu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się wyroku.

Zaskarżonemu wyrokowi pozwany zarzucił:

1. naruszenie przepisów prawa materialnego art. 498 § 1 i § 2 k.c. w zw. z art. 499 k.c. poprzez jego błędną wykładnię i:

a.

przyjęcie, że potrącenie złożone przez powoda w piśmie z dnia 7 sierpnia 2023 r. jest w całości skuteczne, podczas gdy skutki złożonego oświadczenia o potrąceniu następują z mocy prawa w chwili powstania stanu potrącalności i - w konsekwencji - wierzyciel nie ma prawa domagania się odsetek ustawowych za opóźnienie, a zatem potrącenie odsetek ustawowych za opóźnienie w wysokości 26.578.90 zł jest w całości nieskuteczne:

b.

przyjęcie, że zarzut potrącenia złożony przez pozwanego w zakresie kwoty 8.578,55 zł jest nieskuteczny w całości, wobec wygaśnięcia roszczenia o zwrot kapitału kredytu;

- podczas gdy powód mógł skutecznie potrącić jedynie wierzytelność w kwocie 105.921,46 zł z wierzytelnością Banku w kwocie 114.500,00 zł, wobec czego pozwanemu nadal przysługiwała wierzytelność w kwocie 8.578,55 zł, która została przezeń skutecznie potrącona;

Wskazując na powyższe zarzuty, apelujący wniósł o:

1. zmianę wyroku Sądu Rejonowego Szczecin-Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie w zaskarżonej części, poprzez oddalenie powództwa w zakresie żądania zasądzenia kwoty 26.578,90 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie i tym samym zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty 22.454,20 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie;

2. zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego zwrotu kosztów postępowania pierwszoinstancyjnego oraz apelacyjnego według norm przepisanych;

nadto, niezależnie od powyższego, o:

3. rozpoznanie niniejszej apelacji na rozprawie.

Powyższe zarzuty zostały rozwinięte w uzasadnieniu apelacji.

W odpowiedzi na apelację powódka domagała się oddalenia apelacji pozwanego w całości oraz zasądzenia od pozwanego na rzecz powódki kosztów postępowania apelacyjnego, w tym postępowaniu, według norm przepisanych, wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.

Sąd okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja powoda okazała się bezzasadna.

Sąd okręgowy wskazuje, że w zakresie potrzebnym do rozpoznania sprawy sąd rejonowy prawidłowo zgromadził w tym postępowaniu materiał dowodowy i w aspekcie istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy dokonał jego niewadliwej oceny ustalając stan faktyczny odpowiadający treści tych dowodów. W konsekwencji te ustalenia faktyczne sąd okręgowy przyjął za własne, czyniąc podstawą swego rozstrzygnięcia, gdyż w sytuacji, gdy sąd drugiej instancji orzeka na podstawie materiału zgromadzonego przed sądem pierwszej instancji, nie musi powtarzać dokonanych ustaleń faktycznych, co wynika wprost art. 387 § 2

1 pkt 1 k.p.c. Sąd okręgowy akceptuje też w pełni rozważania sądu rejonowego, stąd też na podstawie art. 387 § 2

1 pkt 2 k.p.c. przyjmuje je za własne ograniczając swoje wywody do oceny zarzutów apelacyjnych.

Przedmiotem sporu w postępowaniu apelacyjnym było zagadnienie dotyczące odsetek od świadczenia nienależnego oraz możliwość przedstawienia ich do potrącenia. Pozwany stał bowiem na stanowisku, iż potrącenie przez powodów kwoty 26.578,90 zł stanowiącej odsetki za opóźnienie było w całości nieskuteczne, w związku z czym poczynione przez sąd rejonowy ustalenia i rozliczenia były błędne. Podkreślić w tym miejscu należy jednak, że ani na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego, ani apelacyjnego powód nie zakwestionował matematycznej prawidłowości wyliczenia kwot odsetek ani kapitału, które do potrącenia przedstawili pozwani.

Zgodnie z art. 498§1 kc gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelnością drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym. Jak wynika z powyższego przepisu dopiero wówczas, kiedy obie wierzytelności są wymagalne, jest możliwe ich potrącenie, albowiem wówczas dopiero zachodzi stan „potrącalnośći”. Wszelkie odmienne interpretacje sprzeczne są z jednoznaczną treścią powyższego przepisu. Zgodnie natomiast z treścią art. 499 kc potrącenia dokonywa się przez oświadczenie złożone drugiej stronie. Oświadczenie ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe. Z przepisu powyższego pozwany wywodził, że skoro doszło do potrącenia wzajemnych wierzytelności, to powodowie utracili prawo do odsetek ustawowych za opóźnienie, których mogliby żądać za okres pomiędzy postawieniem swojej wierzytelności w stan wymagalności a złożeniem oświadczenia o potrąceniu.

Z twierdzeniami powyższymi sąd okręgowy się nie zgadza, w pełni aprobując natomiast poglądy sądu rejonowego.

Zgodnie z przepisem art. 481 § 1 k.c., jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. Pozwani wezwali powoda do spełnienia świadczenia i postawili je w stan wymagalności, mogli zatem skutecznie domagać się odsetek za czas opóźnienia.

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej stwierdził w wyroku z dnia 15 czerwca 2023 r. w sprawie C-520/21, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą konsument ma prawo żądać od instytucji kredytowej rekompensaty wykraczającej poza zwrot miesięcznych rat i kosztów zapłaconych z tytułu wykonania tej umowy oraz poza zapłatę ustawowych odsetek za zwłokę od dnia wezwania do zapłaty, pod warunkiem poszanowania celów dyrektywy 93/13 i zasady proporcjonalności. Trybunał stanął na stanowisku, że możliwość wystąpienia przez konsumenta względem banku z roszczeniami wykraczającymi poza zwrot miesięcznych rat nie podważa wskazanych celów. W szczególności możliwość ta może przyczynić się do zniechęcenia przedsiębiorców do włączania nieuczciwych warunków do umów zawieranych z konsumentami, ponieważ włączenie takich warunków, pociągających za sobą nieważność umowy, mogłoby prowadzić do skutków finansowych wykraczających poza zwrot kwot zapłaconych przez konsumenta i poza zapłatę, w danym przypadku, odsetek za zwłokę. Orzekając w niniejszej sprawie sąd okręgowy miał również na uwadze najnowsze orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej: wyrok TSUE z dnia 14 grudnia 2023 r. C-28/22 oraz wyrok TSUE z dnia 8 maja 2024 r. C-424/22, które wprost potwierdziły możliwość naliczania przez kredytobiorców odsetek ustawowych za opóźnienie.

Niewątpliwe jest zatem, że konsumenci mogą skutecznie domagać się zapłaty odsetek od nienależnego świadczenia spełnionego na rzecz banku od daty postawienia swego roszczenia w stan wymagalności. Powodowie prawidłowo wyliczyli wartość swego roszczenia odsetkowego oraz prawidłowo przedstawili je do potrącenia. Myli się natomiast powód twierdząc, że skutki złożenia oświadczenia o potrąceniu są takie, iż konsumenci z mocą wsteczną sięgającą daty wezwania przez nich banku do zapłaty, utracili prawo do żądania odsetek, skutek ten błędnie wywodząc z art. 499 kc.

Istotne w niniejszej sprawie jest, że wymagalność roszczenia kredytobiorców nie powodowała automatycznie powstania stanu potrącalności wierzytelności banku. Roszczenie o zwrot świadczenia nienależnego jest roszczeniem bezterminowym, co oznacza, że jego wymagalność następuje po wezwaniu wierzyciela do spełnienia świadczenia (art. 455 kc). Przyjęcie odmiennego poglądu prowadziłoby do sytuacji, w której konsument szukający ochrony swoich interesów naruszonych nieuczciwymi praktykami przedsiębiorcy zostałby pozbawiony prawa do ustawowych odsetek za opóźnienie, wyłącznie ze względu na bierność banku, który utrudniałby egzekwowanie przez konsumenta jego uprawnień. Bank nie byłby zniechęcony do stosowania nieuczciwych warunków w umowach kredytu zawieranych z konsumentami, kiedy wiedziałby, że na skutek jego własnej bierności konsumentowi nie przysługują odsetki ustawowe za opóźnienie, pomimo postawienia przez konsumenta w stan wymagalności swojego roszczenia i próby ochrony swoich interesów przy jednoczesnej pasywnej postawie banku.

Powyższemu nie przeczą przywołane przez powoda w apelacji rozważania Sądu Najwyższego zawarte wyroku z dnia 3 kwietnia 2014 r., V CSK 242/13. W pierwszej kolejności wskazać należy, ze cytowane orzeczenie wydane zostało na bazie odmiennego niż w niniejszej sprawie stanu faktycznego, w którym wymagalność roszczenia nie była uzależniona od wezwania do zapłaty. Nawet jednak w tym judykacie Sąd Najwyższy wskazał jednoznacznie iż „oświadczenie o potrąceniu, które zostanie złożone drugiej stronie, ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe (art. 499 k.c.). Potrącenie staje się możliwe wówczas, gdy powstaje tzw. stan potrącalności, tj. w dacie, w której ziszczają się przesłanki pozytywne potrącenia określone w art. 498 § 1 k.c. przy jednoczesnym braku przesłanek negatywnych potrącenia, w tym określonych w art. 505 k.c. Z tą bowiem chwilą jeden z wzajemnych wierzycieli nabywa uprawnienie do dokonania czynności potrącenia, a skutki wykonania tego uprawnienia cofają się do chwili powstania stanu potrącalności. Innymi słowy, w razie późniejszego, niż w chwili powstania stanu potrącalności, złożenia oświadczenia o potrąceniu, z mocy prawa następują takie skutki prawne, jakby oświadczenie o potrąceniu zostało złożone przez uprawnionego do tego wierzyciela w chwili powstania stanu potrącalności (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2003 r., III CK 152/02, nie publ.). Umorzenie wierzytelności będących przedmiotem potrącenia powoduje wygaśnięcie praw akcesoryjnych wobec tych wierzytelności. Od chwili wystąpienia retroaktywnego skutku wynikającego z art. 498 § 2 w zw. z art. 499 k.c., tj. od dnia powstania stanu potrącalności, za niebyłe uznać należy te skutki prawne, które wynikały z założenia istnienia wierzytelności, następnie umorzonych wskutek potrącenia. Dotyczy to w szczególności naliczanych odsetek za opóźnienie lub zwłokę za okres

po dniu powstania stanu potrącalności od tej części każdej z wierzytelności wzajemnych, które uległy z tą chwilą umorzeniu. Skutek ten nie dotyczy jedynie tych odsetek od obu umorzonych wierzytelności należnych do chwili powstaniu stanu potrącalności.”

Wyjaśnić należy, że ów „stan potrącalności” to niewątpliwie stan opisany w art. 498 § 1 k.c., tj. taki, w którym obie wierzytelności są wymagalne. Nie budzi więc żadnej wątpliwości, że odsetki należą się konsumentowi za okres od dnia postawienia w stan wymagalności jego własnej wierzytelności co najmniej do dnia postawienia w stan wymagalności roszczenia banku.

Podsumowując powyższe rozważania sąd okręgowy zauważa również, że akceptacja przedstawionych przez pozwanego wywodów prowadziłaby do nieakceptowalnego z punktu widzenia zasad współżycia społecznego oraz celów dyrektywy 93/13 skutków. Mianowicie prowadziłaby do sytuacji, w której konsumenci celem realizacji swych słusznych roszczeń musieliby pozywać bank i przez wiele lat oczekiwać na rozstrzygnięcie sądu. W tym czasie bank bezzasadnie negując ich roszczenia, a częstokroć celowo przedłużając postępowanie odwlekałby datę, w której zmuszony byłby spełnić świadczenia na rzecz konsumentów. Jednocześnie wywoływana przez niego zwłoka działałaby na jego korzyść, albowiem następnie bank twierdziłby, że mimo wieloletniego okresu wymagalności roszczenia skierowanego przeciwko niemu, odsetki konsumentowi i tak się nie należą. Bank byłby zatem promowany za swe nierzetelne, nielojalne i godzące w prawa konsumenta zachowania poprzez zwolnienie go z konieczności uiszczenia odsetek (czy poprzez zapłatę, czy na skutek potrącenia). Przyznanie takiej korzyści przedsiębiorcom, którzy skorzystali z nieuczciwych warunków, byłoby zaś sprzeczne z koniecznością zachowania odstraszającego skutku zakazu stosowania takich warunków przewidzianego w dyrektywie 93/13.

Prowadziłoby to także do tego, że konsument w obawie przed kwestionowaniem skuteczności potrącenia byłby zmuszony do końca podtrzymywać powództwo o zapłatę i uzyskać prawomocny zasądzający wyrok sądu co do całej kwoty objętej swoim roszczeniem. Gdyby bowiem cofnął pozew w zakresie, w jakim dokonał potrącenia- tak jak w niniejszej sprawie, narażałaby się na wytoczenie bezzasadnego powództwa przeciwko niemu, co też się stało w niniejszej sprawie. W przypadku zaś braku cofnięcia powództwa, niewątpliwie bank mógłby podnieść zarzut potrącenia, co skutkowałoby dla konsumentów uznaniem w sprawie z ich powództwa, że bezzasadnie podtrzymywali powództwo, co do należności, która uległa umorzeniu na skutek dokonanego przez nich potrącenia. W rezultacie naraziliby się na oddalenie ich powództwa i uznanie ich za stronę przegrywającą sprawę. Znalazłoby to również swoje konsekwencje w rozstrzygnięciu o kosztach procesu, które by ich obciążyły. Konsument zaś, który lojalnie po dokonaniu potrącenia cofnąłby pozew co do kwot objętych potrąceniem, byłby karany ustaleniem, że odsetek tych skutecznie potrącić nie mógł. W istocie zatem, gdyby przyjąć za słuszne twierdzenia banku, konsument w sporze z bankiem zawsze narażony byłby na niekorzystne dla siebie konsekwencje, na które nie miałby żadnego wpływu, bowiem zawsze uzależnione byłyby one od aktywności lub jej braku po stronie banku.

Wskazać także należy, że potrącenie zastępuje spełnienie świadczenia przez zobowiązanego, natomiast nie zmienia jego wysokości. Gdyby zaś przyjąć za słuszne argumenty banku, wysokość wierzytelności konsumentów byłaby różna w zależności od tego, w jaki sposób doszłoby do jej wygaśnięcia. Gdyby bowiem bank spełnił świadczenie na skutek wezwania do zapłaty lub też konsumenci nie dokonaliby potrącenia, a wystąpiliby z powództwem o zapłatę pełnej kwoty wraz z odsetkami, wówczas otrzymaliby pełną kwotę wraz z odsetkami. Z kolei na skutek dokonania potrącenia utraciliby prawo do odsetek za cały okres po wezwaniu do zapłaty. Takie różnicowanie sytuacji konsumentów w zależności od tego, czy do wygaśnięcia wierzytelności dojdzie poprzez zapłatę, czy poprzez potrącenie, nie znajduje żadnego uzasadnienia prawnego.

W odniesieniu do twierdzeń pozwanego, który w apelacji powołał się na sprawę o sygn. akt II C 955/23, toczącą się przed Sądem Rejonowym Szczecin-Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie, zakończoną przez ten sąd oddaleniem powództwa kredytobiorców, zważyć trzeba, że od powołanego wyroku została wywiedziona apelacja, skutkująca zmianą wyroku sądu I instancji. Apelacja rozpoznawana była przez Sąd Okręgowy w Szczecinie (sygn. akt II Ca 825/24) w składzie tożsamym, co w niniejszym postępowaniu. Sąd odwoławczy zmienił we wskazanym postępowaniu wyrok sądu rejonowego, uznawszy, że w analogicznym jak w niniejszej sprawie przypadku odsetki za opóźnienie kredytobiorcom przysługują. Sąd okręgowy konsekwentnie stoi na takim stanowisku.

Słusznie zatem powódka twierdziła, że przysługują jej odsetki ustawowe za opóźnienie na skutek jej wezwania do zapłaty, zgodnie z art. 481 k.c., ponieważ pozwany bank nie spełnił świadczenia w wyznaczonych terminach. Stosownie do treści i daty odebrania przez bank wezwania do zapłaty kwoty 120.000 zł tytułem zwrotu, odsetki od tej należności należało przysługiwały od dnia 20 października 2020 r. do daty sporządzenia oświadczenia o potrąceniu (7 sierpnia 2023 r.). W oświadczeniu o potrąceniu powódka wskazała nadto – obok odsetek – na wymagalne względem banku roszczenie w kwocie 105.921,46 zł, tytułem należności głównej.

Nie ulega wątpliwości, iż strony spełniły wzajemnie świadczenia nienależne - bank udzielił powodom kredytu w kwocie 114.500,00 zł, zaś kredytobiorczyni spełniła świadczenie na rzecz banku, które wraz z odsetkami naliczonymi jak wyżej wyniosła 132.500,36 zł. Powódka pismem z dnia 7 sierpnia 2023 r. dokonała potrącenia wzajemnych świadczeń, które spowodowało umorzenie w całości kwoty wierzytelności przysługującej bankowi w wysokości 114.500,00 zł, zaś umorzenie wierzytelności powódki także do tej kwoty. Wobec wygaśnięcia roszczenia o zwrot kapitału kredytu nieskuteczne było potrącenie pozwanego co do nieistniejącej już wierzytelności 8.578,55 zł. Powódce pozostała więc wierzytelność w wysokości 18.000,36 zł, dochodzona pozwem. Powódka w niniejszym postępowaniu dochodziła nadto kwoty 31.032,74 zł, stanowiącą należność uiszczoną przez powódkę na rzecz banku w okresie od dnia doręczenia pierwszego wezwania do zapłaty do dnia doręczenia drugiego wezwania do zapłaty.

Wyliczenia powyższe nie były kwestionowane przez stronę pozwaną. Wskazać w tym miejscu należy, że oświadczenie o potrąceniu zostało złożone bezpośrednio pozwanemu przez pełnomocnika powódki posiadającego pełnomocnictwo do składania bankowi materialnoprawnych oświadczeń woli. Nie budzi więc wątpliwości jego skuteczność.

Stosownie do art. 503 k.c., przepisy o zaliczeniu zapłaty stosuje się odpowiednio do potrącenia. W myśl art. 451 § 1 k.c. dłużnik mający względem tego samego wierzyciela kilka długów tego samego rodzaju może przy spełnieniu świadczenia wskazać, który dług chce zaspokoić. Jednakże to, co przypada na poczet danego długu, wierzyciel może przede wszystkim zaliczyć na związane z tym długiem zaległe należności uboczne oraz na zalegające świadczenia główne. Powódka prawidłowo zatem wskazała, które ze swoich wierzytelności w pierwszej kolejności przedstawia do potrącenia.

Tak argumentując i nie znajdując podstaw do zmiany zaskarżonego rozstrzygnięcia, sąd okręgowy na podstawie art. 385 k.p.c. apelację pozwanego w całości oddalił, o czym orzekł w treści punktu 1. sentencji wyroku.

O kosztach postępowania apelacyjnego rozstrzygnięto na podstawie art. 98 § 1 i § 3 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1 k.p.c., zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik sprawy. Bank przegrał postępowanie odwoławcze w całości, dlatego też powódce należy się zwrot kosztów tego postępowania obejmujących wynagrodzenie reprezentującego go pełnomocnika w wysokości 1.800 złotych, ustalone na podstawie § 2 pkt 5 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 1935; zm.: Dz.U. z 2024 r. poz. 762). Stąd też taka właśnie kwota została zasądzona od powodowego banku tytułem kosztów postępowania apelacyjnego w punkcie 2. sentencji wyroku. O odsetkach sąd orzekł na podstawie art. 98 § 1

1 k.p.c.

sędzia Monika Rabiega

(...)

1. (...)

2. (...)

3. (...)