Bank zapłaci kredytobiorcom 68 829,85 zł, odsetki nie przepadły przez potrącenie

Wyrokiem z dnia 11 lipca 2024 r. Sąd Rejonowy w Stargardzie w sprawie z powództwa A. C. i B. C. przeciwko (...) Bank (...) spółce akcyjnej z siedzibą w W. o zapłatę (sygn. akt I C 1509/23):

I. oddalił powództwo;

II. zasądził od powodów na rzecz pozwanego kwoty po 2.708,50 zł tytułem zwrotu kosztów procesu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.

Sąd rejonowy oparł powyższy wyrok na ustaleniach faktycznych oraz rozważaniach prawnych przedstawionych w sporządzonym do niego pisemnym uzasadnieniu znajdującym się na k. 177 – 180 verte akt sprawy.

Apelację od powyższego wyroku wywiedli powodowie, zaskarżając rozstrzygniecie w całości. Zaskarżonemu wyrokowi apelujący zarzucili naruszenie:

1. art. 498 § 1 k.c. w zw. z art. 499 zd. 2 k.c. poprzez błędną wykładnię tych przepisów skutkującą przyjęciem, że w sytuacji gdy obie przeciwstawne wierzytelności są wymagalne, stan potrącalności powstaje w dacie wierzytelności wcześniej wymagalnej, co z kolei uniemożliwia objęcie potrąceniem odsetek ustawowych za opóźnienie naliczanych od daty wymagalności wierzytelności wcześniej wymagalnej do czasu kiedy wymagalna stała się druga z wierzytelności;

2. a w konsekwencji również naruszenie art. 410 § 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c. poprzez niezastosowanie tych przepisów, co skutkowało oddaleniem słusznego roszczenia powodów o zwrot świadczenia nienależnego spełnionego w wykonaniu zobowiązań wynikających z nieważnej umowy kredytu.

W oparciu o powyższe zarzuty apelujący wnieśli o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie powództwa w całości oraz zasądzenie od pozwanego na rzecz każdego z nich kosztów postępowania za obie instancje (w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych oraz opłaty skarbowej od pełnomocnictwa), wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.

W odpowiedzi pozwany wniósł o oddalenie apelacji w całości oraz zasądzenie od powodów na jego rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.

Sąd okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja powodów jako zasadna doprowadziła do zmiany zaskarżonego wyroku.

Sąd okręgowy wskazuje, że w zakresie potrzebnym do rozpoznania tego roszczenia sąd rejonowy prawidłowo zgromadził w tym postępowaniu materiał dowodowy i w aspekcie istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy dokonał jego niewadliwej oceny ustalając stan faktyczny odpowiadający treści tych dowodów. W konsekwencji te ustalenia faktyczne sąd okręgowy przyjął za własne, czyniąc podstawą swego rozstrzygnięcia, gdyż w sytuacji, gdy sąd drugiej instancji orzeka na podstawie materiału zgromadzonego przed sądem pierwszej instancji, nie musi powtarzać dokonanych ustaleń faktycznych, co wynika wprost art. 387 § 2

1 pkt 1 k.p.c.

Powodowie domagali się od pozwanego zapłaty kwoty 68.829,85 zł tytułem nadwyżki świadczeń nienależnych spełnionych na rzecz banku ponad wysokość wierzytelności banku z tytułu zwrotu kapitału kredytu. Roszczenie to było następstwem prawomocnego stwierdzenia nieważności umowy kredytu nr (...) z dnia 15.04.2008 r. Wyrok ustalający nieważność tej umowy został wydany przez Sąd Okręgowy w Warszawie w dniu 5 lipca 2022 r. (sygn. akt III C 1904/18), a apelacja pozwanego została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 19 czerwca 2023 r. (sygn. I ACa 1798/22), przez co orzeczenie to stało się prawomocne. Zgodnie z art. 365 i 366 k.p.c., orzeczenie to wiązało sądy rozpatrujące niniejszą sprawę.

Powodowie, po złożeniu stosownego oświadczenia o potrąceniu, domagali się zapłaty różnicy między wartością spełnionych przez nich świadczeń a wysokością zobowiązania z tytułu zwrotu kapitału kredytu. Podstawę prawną roszczenia stanowiły art. 410 § 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c. oraz art. 498 – 499 k.c. Z kolei zgodnie z art. 481 § 1 k.c., powodowie domagali się również ustawowych odsetek za opóźnienie od dnia postawienia banku w stan wymagalności do dnia dokonania potrącenia.

Przedmiotem sporu w postępowaniu apelacyjnym było zagadnienie dotyczące odsetek od świadczenia nienależnego oraz możliwość przedstawienia ich do potrącenia, co negował pozwany i które to poglądy podzielił sąd rejonowy. Podkreślić w tym miejscu należy jednak, że ani na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego, ani apelacyjnego pozwany nie zakwestionował matematycznej prawidłowości wyliczenia kwot odsetek ani kapitału, które do potrącenia przedstawili powodowie.

Zgodnie z art. 498§1 kc gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelnością drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym. Jak wynika z powyższego przepisu dopiero wówczas, kiedy obie wierzytelności są wymagalne, jest możliwe ich potrącenie, albowiem wówczas dopiero zachodzi stan „potrącalności”. Wszelkie odmienne interpretacje sprzeczne są z jednoznaczną treścią powyższego przepisu. Zgodnie natomiast z treścią art. 499 kc potrącenia dokonywa się przez oświadczenie złożone drugiej stronie. Oświadczenie ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe. Z przepisu powyższego pozwany wywodził, że skoro doszło do potrącenia wzajemnych wierzytelności, to powodowie utracili prawo do odsetek ustawowych za opóźnienie, których mogliby żądać za okres pomiędzy postawieniem swojej wierzytelności w stan wymagalności a złożeniem oświadczenia o potrąceniu. Poglądy te podzielił również sąd rejonowy, który powództwo oddalił.

Z twierdzeniami powyższymi sąd okręgowy się nie zgadza, w pełni aprobując natomiast poglądy strony powodowej.

Zgodnie z przepisem art. 481 § 1 k.c., jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. Powodowie wezwali pozwanego do spełnienia świadczenia i postawili je w stan wymagalności, mogli zatem skutecznie domagać się odsetek za czas opóźnienia.

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej stwierdził w wyroku z dnia 15 czerwca 2023 r. w sprawie C-520/21, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą konsument ma prawo żądać od instytucji kredytowej rekompensaty wykraczającej poza zwrot miesięcznych rat i kosztów zapłaconych z tytułu wykonania tej umowy oraz poza zapłatę ustawowych odsetek za zwłokę od dnia wezwania do zapłaty, pod warunkiem poszanowania celów dyrektywy 93/13 i zasady proporcjonalności. Trybunał stanął na stanowisku, że możliwość wystąpienia przez konsumenta względem banku z roszczeniami wykraczającymi poza zwrot miesięcznych rat nie podważa wskazanych celów. W szczególności możliwość ta może przyczynić się do zniechęcenia przedsiębiorców do włączania nieuczciwych warunków do umów zawieranych z konsumentami, ponieważ włączenie takich warunków, pociągających za sobą nieważność umowy, mogłoby prowadzić do skutków finansowych wykraczających poza zwrot kwot zapłaconych przez konsumenta i poza zapłatę, w danym przypadku, odsetek za zwłokę. Orzekając w niniejszej sprawie sąd okręgowy miał również na uwadze najnowsze orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej: wyrok TSUE z dnia 14 grudnia 2023 r. C-28/22 oraz wyrok TSUE z dnia 8 maja 2024 r. C-424/22, które wprost potwierdziły możliwość naliczania przez kredytobiorców odsetek ustawowych za opóźnienie.

Niewątpliwe jest zatem, że konsumenci mogą skutecznie domagać się zapłaty odsetek od nienależnego świadczenia spełnionego na rzecz banku od daty postawienia swego roszczenia w stan wymagalności. Powodowie prawidłowo wyliczyli wartość swego roszczenia odsetkowego oraz prawidłowo przedstawili je do potrącenia. Myli się natomiast pozwany i sąd rejonowy twierdząc, że skutki złożenia oświadczenia o potrąceniu są takie, iż konsumenci z mocą wsteczną sięgającą daty wezwania przez nich banku do zapłaty, utracili prawo do żądania odsetek, skutek ten błędnie wywodząc z art. 499 kc.

Istotne w niniejszej sprawie jest, że wymagalność roszczenia kredytobiorców nie powodowała automatycznie powstania stanu potrącalności wierzytelności banku. Roszczenie o zwrot świadczenia nienależnego jest roszczeniem bezterminowym, co oznacza, że jego wymagalność następuje po wezwaniu wierzyciela do spełnienia świadczenia (art. 455 kc). Przyjęcie odmiennego poglądu prowadziłoby do sytuacji, w której konsument szukający ochrony swoich interesów naruszonych nieuczciwymi praktykami przedsiębiorcy zostałby pozbawiony prawa do ustawowych odsetek za opóźnienie, wyłącznie ze względu na bierność banku, który utrudniałby egzekwowanie przez konsumenta jego uprawnień. Bank nie byłby zniechęcony do stosowania nieuczciwych warunków w umowach kredytu zawieranych z konsumentami, kiedy wiedziałby, że na skutek jego własnej bierności konsumentowi nie przysługują odsetki ustawowe za opóźnienie, pomimo postawienia przez konsumenta w stan wymagalności swojego roszczenia i próby ochrony swoich interesów przy jednoczesnej pasywnej postawie banku.

Powyższemu nie przeczą przywołane przez sąd rejonowy w uzasadnieniu rozważania Sądu Najwyższego zawarte wyroku z dnia 3 kwietnia 2014 r., V CSK 242/13. W pierwszej kolejności wskazać należy, ze cytowane orzeczenie wydane zostało na bazie odmiennego niż w niniejszej sprawie stanu faktycznego, w którym wymagalność roszczenia nie była uzależniona od wezwania do zapłaty. Nawet jednak w tym judykacie Sąd Najwyższy wskazał jednoznacznie iż „oświadczenie o potrąceniu, które zostanie złożone drugiej stronie, ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe (art. 499 k.c.). Potrącenie staje się możliwe wówczas, gdy powstaje tzw. stan potrącalności, tj. w dacie, w której ziszczają się przesłanki pozytywne potrącenia określone w art. 498 § 1 k.c. przy jednoczesnym braku przesłanek negatywnych potrącenia, w tym określonych w art. 505 k.c. Z tą bowiem chwilą jeden z wzajemnych wierzycieli nabywa uprawnienie do dokonania czynności potrącenia, a skutki wykonania tego uprawnienia cofają się do chwili powstania stanu potrącalności. Innymi słowy, w razie późniejszego, niż w chwili powstania stanu potrącalności, złożenia oświadczenia o potrąceniu, z mocy prawa następują takie skutki prawne, jakby oświadczenie o potrąceniu zostało złożone przez uprawnionego do tego wierzyciela w chwili powstania stanu potrącalności (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2003 r., III CK 152/02, nie publ.). Umorzenie wierzytelności będących przedmiotem potrącenia powoduje wygaśnięcie praw akcesoryjnych wobec tych wierzytelności. Od chwili wystąpienia retroaktywnego skutku wynikającego z art. 498 § 2 w zw. z art. 499 k.c., tj. od dnia powstania stanu potrącalności, za niebyłe uznać należy te skutki prawne, które wynikały z założenia istnienia wierzytelności, następnie umorzonych wskutek potrącenia. Dotyczy to w szczególności naliczanych odsetek za opóźnienie lub zwłokę za okres

po dniu powstania stanu potrącalności od tej części każdej z wierzytelności wzajemnych, które uległy z tą chwilą umorzeniu. Skutek ten nie dotyczy jedynie tych odsetek od obu umorzonych wierzytelności należnych do chwili powstaniu stanu potrącalności.”

Z kolei przywołany przez sąd rejonowy wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 2004 r., sygn. akt IV CK 362/02, dotyczył odmiennego stanu faktycznego, niezwiązanego z rozliczeniem nieważnej umowy kredytu i nie może znaleźć zastosowania w sprawie o zwrot świadczeń nienależnych po stwierdzeniu abuzywności klauzul umownych.

Wskazać zresztą należy, że sam sąd rejonowy dostrzegł co do zasady sprzeczność przywołanych przez siebie orzeczeń z treścią przepisu prawa bezwzględnie obowiązującego, niemniej jednak mimo to zdecydował się oprzeć swoje orzeczenie na treści orzeczeń sądu, nie zaś na przepisie prawa. Przypomnieć zaś należy, że w polskim porządku prawnym źródłem prawa są akty prawa stanowionego, nie zaś judykaty, w szczególności zaś sprzeczne z jednoznaczną treścią przepisów.

Wyjaśnić należy, że „stan potrącalności” to niewątpliwie stan opisany w art. 498 § 1 k.c., tj. taki, w którym obie wierzytelności są wymagalne. Stan potrącalności to bowiem sytuacja, w której ziściły się wszystkie przesłanki potrącenia. Powszechnie wyodrębnia się cztery przesłanki potrącenia, określając je skrótowo jako: 1) wzajemność wierzytelności, 2) jednorodzajowość świadczeń, 3) wymagalność obu wierzytelności oraz 4) zaskarżalność wierzytelności przedstawionej do potrącenia.

Także w doktrynie wskazuje się (cyt. komentarz do art. 499 k.c., K. Osajda (red. serii), W. Borysiak (red. tomu), Kodeks cywilny. Komentarz. Wyd. 32, Warszawa 2024), iż „zasada retroaktywności potrącenia prowadzi do uznania za niebyłe skutków prawnych związanych z istnieniem wierzytelności, które następnie zostały umorzone w wyniku potrącenia. Dotyczy to w szczególności odsetek naliczanych za opóźnienie za okres

po dniu powstania stanu potrącalności. Uznanie ich za niebyłe dotyczy tej części każdej z wierzytelności wzajemnych, które uległy umorzeniu. Nie dotyczy to zatem odsetek od obu umorzonych wierzytelności, które stały się należne do chwili powstania stanu potrącalności (wyr. SN z 21.1.2004 r., IV CK 362/02).”

W ocenie sądu okręgowego nie budzi więc żadnej wątpliwości, że odsetki należą się konsumentowi za okres od dnia postawienia w stan wymagalności jego własnej wierzytelności co najmniej do dnia postawienia w stan wymagalności roszczenia banku.

Podsumowując powyższe rozważania sąd okręgowy zauważa również, że akceptacja przedstawionych przez pozwanego wywodów prowadziłaby do nieakceptowalnego z punktu widzenia zasad współżycia społecznego oraz celów dyrektywy 93/13 skutków. Mianowicie prowadziłaby do sytuacji, w której konsumenci celem realizacji swych słusznych roszczeń musieliby pozywać bank i przez wiele lat oczekiwać na rozstrzygnięcie sądu. W tym czasie bank bezzasadnie negując ich roszczenia, a częstokroć celowo przedłużając postępowanie odwlekałby datę, w której zmuszony byłby spełnić świadczenia na rzecz konsumentów. Jednocześnie wywoływana przez niego zwłoka działałaby na jego korzyść, albowiem następnie bank twierdziłby, że mimo wieloletniego okresu wymagalności roszczenia skierowanego przeciwko niemu, odsetki konsumentowi i tak się nie należą. Bank byłby zatem promowany za swe nierzetelne, nielojalne i godzące w prawa konsumenta zachowania poprzez zwolnienie go z konieczności uiszczenia odsetek (czy poprzez zapłatę, czy na skutek potrącenia). Przyznanie takiej korzyści przedsiębiorcom, którzy skorzystali z nieuczciwych warunków, byłoby zaś sprzeczne z koniecznością zachowania odstraszającego skutku zakazu stosowania takich warunków przewidzianego w dyrektywie 93/13.

Prowadziłoby to także do tego, że konsument w obawie przed kwestionowaniem skuteczności potrącenia byłby zmuszony do końca podtrzymywać powództwo o zapłatę i uzyskać prawomocny zasądzający wyrok sądu co do całej kwoty objętej swoim roszczeniem. Gdyby bowiem cofnął pozew w zakresie, w jakim dokonał potrącenia, narażałaby się na wytoczenie bezzasadnego powództwa przeciwko niemu. W przypadku zaś braku cofnięcia powództwa, niewątpliwie bank mógłby podnieść zarzut potrącenia, co skutkowałoby dla konsumentów uznaniem w sprawie z ich powództwa, że bezzasadnie podtrzymywali powództwo, co do należności, która uległa umorzeniu na skutek dokonanego przez nich potrącenia. W rezultacie naraziliby się na oddalenie ich powództwa i uznanie ich za stronę przegrywającą sprawę. Znalazłoby to również swoje konsekwencje w rozstrzygnięciu o kosztach procesu, które by ich obciążyły. Konsument zaś, który lojalnie po dokonaniu potrącenia cofnąłby pozew co do kwot objętych potrąceniem, byłby karany ustaleniem, że odsetek tych skutecznie potrącić nie mógł. W istocie zatem, gdyby przyjąć za słuszne twierdzenia banku, konsument w sporze z bankiem zawsze narażony byłby na niekorzystne dla siebie konsekwencje, na które nie miałby żadnego wpływu, bowiem zawsze uzależnione byłyby one od aktywności lub jej braku po stronie banku.

Powyższe spostrzeżenia po części zdaje się też podzielać sąd rejonowy, który w uzasadnieniu zawarł stwierdzenie, iż „W niniejszej sprawie powodowie skorzystali z przysługującego im uprawnienia do potrącenia wierzytelności, do czego nie byli zobowiązani ani zmuszani przez bank, a co doprowadziło do umorzenia się przysługującej im wierzytelności z tytułu odsetek. W istocie, gdyby potrącenia nie zastosowali lub gdyby potrącenie zastosował bank, wówczas nadal dysponowali by prawem do domagania się zapłaty odsetek od pozwanego (z uwagi na niesymetryczność stanu potrącalności, złożenie przez bank oświadczenia o potrąceniu prowadziłoby do umorzenia się wzajemnych wierzytelności z datą po upływie miesiąca od doręczenia pisma z dnia 14 października 2022 r., a zatem roszczenie odsetkowe powodów w kwocie 76.672,88 zł nie umorzyłoby się)”. Taka jednak interpretacja nie może się ostać, jako sprzeczna z celami dyrektywy 93/13. Nadto wskazać także należy, że potrącenie zastępuje spełnienie świadczenia przez zobowiązanego, natomiast nie zmienia jego wysokości. Gdyby zaś przyjąć za słuszne argumenty banku oraz sądu rejonowego (w tym o „odżyciu” wierzytelności) wysokość wierzytelności konsumentów byłaby różna w zależności od tego, w jaki sposób doszłoby do jej wygaśnięcia. Gdyby bowiem bank spełnił świadczenie na skutek wezwania do zapłaty lub też konsumenci nie dokonaliby potrącenia, a wystąpiliby z powództwem o zapłatę pełnej kwoty wraz z odsetkami, wówczas otrzymaliby pełną kwotę wraz z odsetkami. Z kolei na skutek dokonania potrącenia utraciliby prawo do odsetek za cały okres po wezwaniu do zapłaty. Takie różnicowanie sytuacji konsumentów w zależności od tego, czy do wygaśnięcia wierzytelności dojdzie poprzez zapłatę, czy poprzez potrącenie, nie znajduje żadnego uzasadnienia prawnego.

Słusznie zatem powodowie twierdzili, że przysługują im odsetki ustawowe za opóźnienie na skutek ich wezwania do zapłaty, zgodnie z art. 481 k.c., ponieważ pozwany bank nie spełnił świadczenia w wyznaczonych terminach. Wyliczenia przedstawione przez powodów nie były kwestionowane przez stronę pozwaną pod względem rachunkowym. Stosownie do art. 503 k.c., przepisy o zaliczeniu zapłaty stosuje się odpowiednio do potrącenia. W myśl art. 451 § 1 k.c. dłużnik mający względem tego samego wierzyciela kilka długów tego samego rodzaju może przy spełnieniu świadczenia wskazać, który dług chce zaspokoić. Jednakże to, co przypada na poczet danego długu, wierzyciel może przede wszystkim zaliczyć na związane z tym długiem zaległe należności uboczne oraz na zalegające świadczenia główne. Powodowie prawidłowo zatem wskazali, które ze swoich wierzytelności w pierwszej kolejności przedstawiają do potrącenia.

Tak argumentując, sąd okręgowy, w oparciu o art. 386 § 1 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok w punkcie I. w ten sposób, że zasądził od pozwanego banku na rzecz powodów zgodnie z żądaniem łącznie kwotę 68.829,85 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 20 grudnia 2022 r. do dnia zapłaty – o czym orzeczono w punkcie 1 lit. a. sentencji.

Konsekwencją powyższej zmiany była konieczność modyfikacji rozstrzygnięcia sądu rejonowego w zakresie kosztów, o czym sąd odwoławczy orzekł w punkcie 1 lit. b., stosownie do reguły odpowiedzialności za wynik procesu (art. 98 § 1 i 3 k.p.c.). Ostatecznie strona powodowa wygrała postępowanie przed sądem pierwszej instancji w całości, a zatem koszty te należało zasądzić od pozwanego na rzecz powodów, w kwotach po 2.717 zł na rzecz każdego z nich (wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 11 czerwca 2025 r. do dnia zapłaty). Na łączną kwotę 5.434 zł składało się wynagrodzenie pełnomocnika (§ 2 pkt 6 rozporządzenia w sprawie opłat za czynności radców prawnych) oraz opłaty od pełnomocnictw w wysokości 34 zł.

W przedmiocie kosztów postępowania apelacyjnego orzeczono jak w punkcie 2., zgodnie z art. 98 § 1 i 3 k.p.c. Powodowie wygrali postępowanie apelacyjne również w całości, a zatem należało zasądzić od pozwanego na ich rzecz kwoty po 1850 zł – wraz z odsetkami od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty. W skład kwoty 3.700 zł weszły koszty wynagrodzenia pełnomocnika procesowego reprezentującego każdego z powodów, to jest 2.700 zł (§ 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia w sprawie opłat za czynności radców prawnych) oraz opłata od apelacji (1.000 zł).

Orzeczenie o odsetkach od zasądzonych kosztów postępowania tak przed sądem pierwszej instancji, jak apelacyjnego, oparto na treści 98 § 1

1 k.p.c.

sędzia Monika Rabiega