Gazociąg na działce W. F. Sąd oddalił wniosek o zasiedzenie służebności przesyłu

Wnioskiem złożonym 3 stycznia 2017 r. (...) sp. z o.o. z siedzibą w H. domagała się stwierdzenia, że jej poprzednik prawny – (...) sp. z o.o. nabyła przez zasiedzenie z dniem 10 lipca 2005 r. służebność gruntową o treści odpowiadającej służebności przesyłu na nieruchomości stanowiącej własność W. F., składającej się z (...) położonej E. (gmina H.), objętej (...), polegającą na:



prawie swobodnego dostępu do posadowionego tam gazociągu wysokiego ciśnienia DN150 w celu wykonywania prac budowlano-montażowych, eksploatacyjnych, konserwacyjnych i remontowych, wymiany i przebudowy urządzeń i przewodów gazowych oraz usuwania ewentualnych awarii sieci gazowej, w strefie eksploatacyjnej, tj. w obszarze wyznaczonym po obu stronach osi gazociągu o łącznej szerokości 4 m wzdłuż osi gazociągu (po 2 m, licząc w każdą stronę od osi gazociągu) oraz



ograniczeniu prawa każdoczesnego właściciela do korzystania z nieruchomości obciążonej w strefie eksploatacyjnej, tj. w obszarze wyznaczonym po obu stronach osi gazociągu o łącznej szerokości 4 m wzdłuż osi gazociągu (po 2 m, licząc w każdą stronę od osi gazociągu), w którym nie będzie podejmowana działalność mogąca mieć negatywny wpływ na trwałość i prawidłową eksploatację gazociągu.

Wnioskodawczyni wniosła także o zasądzenie na swoją rzecz od uczestniczki kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na wniosek W. F. domagała się jego oddalenia oraz zasądzenia na swoją rzecz od wnioskodawczyni zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.

Postanowieniem z 30 lipca 2024 r., wydanym w sprawie I Ns 21/17, sprostowanym następnie postanowieniem z 21 sierpnia 2024 r., Sąd Rejonowy w Gnieźnie w punkcie 1. stwierdził, że (...) sp. z o.o. w dniu 11 lipca 2005 r. nabyła przez zasiedzenie służebność gruntową o treści odpowiadającej służebności przesyłu, obciążającą nieruchomość składającą się z działki nr (...) położoną w E. (gmina H.), objętą (...) nr (...), o przebiegu określonym na mapie sporządzonej przez geodetę E. J., znajdującej się na k. 329 akt

i stanowiącej integralną część postanowienia, polegającą na: (ppkt a) prawie swobodnego dostępu do znajdującego się na obciążonej nieruchomości gazociągu wysokiego ciśnienia DN150 w celu wykonywania prac budowlano-montażowych, eksploatacyjnych, konserwacyjnych i remontowych, wymiany i przebudowy urządzeń i przewodów gazowych oraz usuwania ewentualnych awarii, w obszarze o łącznej szerokości 4 m (po 2 m od osi gazociągu), (ppkt b) ograniczeniu prawa każdoczesnego właściciela do korzystania z nieruchomości obciążonej w obszarze o łącznej szerokości 4 m (po 2 m od osi gazociągu), w którym nie będzie mogła być podejmowana działalność mogąca negatywnie wpłynąć na trwałość i prawidłową eksploatację gazociągu; w punkcie 2. stwierdził, że wnioskodawczyni i uczestniczka ponoszą koszty związane ze swym udziałem w sprawie; w punkcie 3.) nakazał ściągnięcie od wnioskodawczyni na rzecz Skarbu Państwa (Sądu Rejonowego

w Gnieźnie) kwoty 1513,80 zł tytułem nieuiszczonych wydatków związanych z opinią biegłego geodety.

Sąd Rejonowy ustalił następujący stan faktyczny:

Nieruchomość składająca się z działki o numerze ewidencyjnym (...), położona

w województwie (...), powiat (...), gmina H., miasto E. objęta księgą (...) nr (...), o łącznej powierzchni 0,8653 ha, stanowi własność W. F.. Przez nieruchomość tę przebiega gazociąg stanowiący własność (...) sp. z o.o. z siedzibą w I..

Uczestniczka jest właścicielką nieruchomości od 2004 r. Wcześniej, co najmniej od 1959 r., stanowiła ona własność P. D. i N. D..

Gazociąg jest gazociągiem wysokiego ciśnienia (6,3 Mpa) o średnicy nominalnej (DN) 150 mm. Został on wybudowany w 1975 r. Inwestorem budowy gazociągu był (...) Okręgowy Zakład (...) w H.. Prace przy budowie gazociągu zostały zakończone protokołem odbioru końcowego z 10 lipca 1975 r.

Zarządzeniem nr 72 Ministra Górnictwa i Energetyki z dnia 31 grudnia 1975 r. utworzono Przedsiębiorstwo Państwowe (...) w H., które powstało na skutek połączenia kilku przedsiębiorstw państwowych w tym (...) Okręgowego Zakładu (...). Zarządzeniem nr 15 Naczelnego Dyrektora Zjednoczonego (...) z dnia 11 lutego 1982 r. przedsiębiorstwo państwowe (...) Zakłady (...) w H. połączono z przedsiębiorstwami państwowymi Przedsiębiorstwem (...) i (...) Zakładami (...) tworząc jedno przedsiębiorstwo państwowe (...) Zakłady (...) w H.. Zarządzeniem nr 56 Ministra Górnictwa i Energetyki z dnia 1 sierpnia 1982 r. przez połączenie szeregu przedsiębiorstw państwowych, w tym (...) Zakładów (...), utworzono przedsiębiorstwo państwowe pod nazwą (...) z siedzibą w P.. W ramach tego przedsiębiorstwa wyodrębniono (...) Okręgowy Zakład (...) z siedzibą w H.. 21 października 1996 r. działający w imieniu Skarbu Państwa Minister Skarbu Państwa dokonał przekształcenia przedsiębiorstwa państwowego (...) z siedzibą w P. w jednoosobową spółkę akcyjną Skarbu Państwa pod firmą (...) S.A. Na mocy umowy przeniesienia aportu, zawartej 31 grudnia 2002 r., (...) S.A. przeniosła z dniem 1 stycznia 2003 r. na rzecz (...) sp. z o.o. wkład niepieniężny w postaci składników majątkowych stanowiących zorganizowane części przedsiębiorstwa tej pierwszej spółki, na które składały się cztery oddziały spółki, w tym m.in. Oddział (...) Zakład (...) w H.. W umowie zastrzeżono, że nie dotyczy ona wchodzących w skład aportu nieruchomości i praw użytkowania wieczystego, których przekazanie nastąpi w drodze odrębnej czynności prawnej. 1 lipca 2013 r. na skutek połączenia (...) Spółki (...) sp. z o.o. z siedzibą w H. (poprzednio (...) Spółki (...) sp. z o.o. i (...) sp. z o.o.), (...) Spółki (...) sp. z o.o., (...) Spółki (...) sp. z o.o., (...) sp. z o.o., (...) Spółki (...) sp. z o.o. oraz (...) Spółki (...) sp. z o.o. utworzono (...) sp. z o.o. z siedzibą w P.. 12 września 2013 r. wymieniona spółka zmieniła firmę na (...) sp. z o.o.

Według Zasad regulowania praw do nieruchomości (pkt 7.3) i Zasad eksploatacji sieci gazowej dystrybucyjnej (załącznik nr 5 pkt 220) przyjętych przez (...) sp. z o.o. pas eksploatacyjny dla gazociągów o ciśnieniu powyżej 1,6 Mpa i średnicy nominalnej (DN) do 150 mm włącznie wynosi 4 m.

Na podstawie tak ustalonego stanu faktycznego Sąd Rejonowy poczynił następujące rozważania:

Jako podstawy prawne rozstrzygnięcia Sąd Rejonowy przyjął art. 305

1 k.c. oraz art. 305

4 k.c. w zw. z art. 292 k.c., z których wynika możliwość nabycia służebności przesyłu przez zasiedzenie, przy czym wskazał, powołując się na orzecznictwo Sądu Najwyższego (m.in. uchwała z 7 października 2008 r., III CZP 89/08 oraz kolejne postanowienia), że przed wejściem w życie przepisów o służebności przesyłu (3 sierpnia 2008 r.) dopuszczalne było zasiedzenie służebności odpowiadającej jej treści, a okres wcześniejszego korzystania podlega doliczeniu do wymaganego czasu posiadania.

Sąd Rejonowy ustalił, że wnioskodawczyni jest właścicielką urządzenia przesyłowego (gazociągu) posadowionego na nieruchomości uczestniczki, a korzystanie z niego odpowiada treści służebności przesyłu. Uczestniczka nie kwestionowała istnienia gazociągu, którego przebieg oznaczony jest słupkami.

Sąd przyjął, że poprzednicy prawni wnioskodawczyni objęli nieruchomość w posiadanie w złej wierze, stąd zasiedzenie mogło nastąpić dopiero po upływie 30 lat. Początek biegu zasiedzenia wyznacza data odbioru gazociągu, tj. 10 lipca 1975 r., a jego zakończenie nastąpiło 10 lipca 2005 r. Sąd szczegółowo omówił kwestie doliczania okresów posiadania poprzedników, wskazując na ograniczenia wynikające z art. 128 k.c. oraz późniejsze uwłaszczenie przedsiębiorstw państwowych. Ostatecznie uznał, że trzydziestoletni okres zasiedzenia został spełniony, a służebność przesyłu nabył poprzednik prawny wnioskodawczyni, co znalazło odzwierciedlenie w punkcie 1. postanowienia.

O kosztach postępowania Sąd I instancji orzekł na podstawie art. 520 § 1 k.p.c., nie znajdując podstaw do odstąpienia od wyrażonej tam zasady (punkt 2. postanowienia). Nieuiszczonymi wydatkami związanymi z opinią biegłego geodety Sąd obciążył wnioskodawczynię, jako że wydatki te były konieczne do wydania postanowienia uwzględniającego wniosek i nastąpiły wyłącznie w interesie wnioskodawczyni.

Apelację od postanowienia wniosła uczestniczka postępowania.

Apelująca zaskarżyła postanowienie w całości.

Zarzuciła Sądowi Rejonowemu naruszenie:

1. art. 292 k.c. w zw. z art. 172 k.c. i art. 352 § 1 k.c. poprzez ich nieprawidłowe zastosowanie i przyjęcie, że poprzedniczka prawna wnioskodawczyni nabyła w drodze zasiedzenia służebność gruntową odpowiadającą służebności przesyłu w sytuacji niewypełnienia przesłanki ciągłego władania sporną nieruchomością w sposób odpowiadający służebności gruntowej zgodnie z art. 336 w zw. z art. 305

1 k.c.;

2. art. 244 k.c. oraz art. 305

1

- 305

1 k.c. w zw. z art. 285 - 295 k.c. poprzez naruszenie podstawowych zasad prawa cywilnego, tj. zasady

numerus clausus praw rzeczowych, i przyjęcie istnienia ograniczonego prawa rzeczowego - służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu ustanawianej na rzecz przedsiębiorcy przesyłowego bez wskazania nieruchomości władnącej, które nie zostało przewidziane w Kodeksie cywilnym ani w innych ustawach;

3. art. 292 k.c. w związku z art. 285 § 1 i 2 k.c. poprzez uznanie tych przepisów za podstawę nabycia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu w okresie przed 3 sierpnia 2008 r., podczas gdy dokonana wykładnia przepisów jest niezgodna z przepisem art. 2, art. 21 ust 1-2, art. 31 ust. 2-3, art. 32 ust. 1-2, art. 37 ust. 1-2 i art. 64 ust. 1-3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej;

4. art. 176 k.c. poprzez doliczenie do okresu zasiedzenia okresu posiadania przez poprzedników prawnych wnioskodawczyni infrastruktury przed wprowadzeniem instytucji służebności przesyłu, tj. przed 3 sierpnia 2008 r., jak również przyjęcie, że w niniejszej sprawie doszło do przeniesienia posiadania tej służebności na kolejnych właścicieli infrastruktury przesyłowej;

5. art. 6 k.c. poprzez uznanie, że wnioskodawczyni sprostała obowiązkowi ciężaru udowodnienia faktu, z którego wywodziła skutki prawne, a więc udowodniła datę wybudowania i podłączenia przedmiotowej infrastruktury (datę początku biegu terminu zasiedzenia), w sytuacji, gdy z zebranego materiału dowodowego nie wynika, kiedy wybudowano przedmiotową infrastrukturę na nieruchomości uczestniczki, ani kiedy rozpoczęto jej eksploatację;

6. art. 233 § 1 k.p.c. poprzez błędną ocenę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i wyciągnięcie ze zgromadzonego materiału dowodowego wniosków nielogicznych i sprzecznych z zasadami doświadczenia życiowego poprzez stwierdzenie, że na gruncie niniejszej sprawy doszło do spełnienia przesłanek niezbędnych do stwierdzenia zasiedzenia służebności, co nie znajduje potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym;

7. art. 64 oraz 21 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej poprzez uznanie istnienia ograniczonego prawa rzeczowego w postaci służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu jako prawa wynikającego z Kodeksu Cywilnego, które to prawo po stwierdzeniu jego zasiedzenia może stanowić trwałe ograniczenie prawa własności, bez stosownego wynagrodzenia;

8. art. 8 Konstytucji RP poprzez brak bezpośredniego zastosowania art. 64 Konstytucji oraz zastosowanie przepisu art. 292 k.c. w zw. z art. 285 k.c. w sposób sprzeczny z przepisami art. 2, art. 21 ust 1-2, art. 31 ust. 2-3, art. 32 ust. 1-2, art. 37 ust. 1-2 i art. 64 ust. 1-3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, podczas gdy w przypadku naruszenia przez przepisy ustawy zasad zawartych w Konstytucji RP Sąd jest zobowiązany stosować przepisy Konstytucji w sposób bezpośredni;

9. art. 1 Protokołu Dodatkowego numer 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności oraz art. 17 ust. 1 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej poprzez niezgodne z prawem ograniczenie prawa własności skarżącego i stwierdzenie, że art. 292 w zw. z art. 285 KC może stanowić podstawę do zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu bez należnego właścicielowi wynagrodzenia.

Apelująca wniosła o:

I. zmianę zaskarżonego postanowienia i oddalenie wniosku o stwierdzenie zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej służebności przesyłu oraz obciążenie wnioskodawczyni kosztami postępowania w całości,

II. zasądzenie od wnioskodawczyni na rzecz uczestniczki postępowania kosztów postępowania przed pierwszą i drugą instancją, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych,

ewentualnie o:

III. uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie Sądowi Rejonowemu sprawy do ponownego rozpoznania,

IV. zasądzenie od wnioskodawczyni na rzecz uczestniczki postępowania zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na apelację wnioskodawczyni wniosła o jej oddalenie oraz o zasądzanie od uczestniczki na swoją rzecz kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja była zasadna.

Sąd odwoławczy w składzie orzekającym nie podziela poglądu prawnego Sądu I instancji co do możliwości zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treści służebności przesyłu w okresie przed 3 sierpnia 2008 r., to jest przed wejściem w życie przepisów o służebności przesyłu, a także co do istnienia podstaw do doliczenia do czasu posiadania wymaganego do zasiedzenia służebności przesyłu okresu wcześniejszego korzystania z nieruchomości (przed 3 sierpnia 2008 r.) przez przedsiębiorcę przesyłowego, a to z przyczyn wskazanych niżej:

W okresie od 1 stycznia 1947 r. do 31 grudnia 1964 r. (w okresie obowiązywania dekretu z 11 października 1946 r. Prawo rzeczowe; Dz.U.1946.57.319 ze zm.; dalej: pr.rzecz.) w polskim porządku prawnym znana była służebność przesyłu jako szczególny rodzaj służebności, do którego odpowiednio stosowane były przepisy o służebnościach gruntowych (art. 175 pr.rzecz.). W tym okresie zatem przedsiębiorca przesyłowy mógł uzyskać tytuł do korzystania z cudzej nieruchomości na własne cele, zabiegając o ustanowienie na swoją rzecz takiego prawa. Mógł też cudzą nieruchomość objąć w posiadanie w zakresie odpowiadającym treści takiej służebności, a wykonywanie aktów świadczących o posiadaniu służebności doprowadziłoby do jej zasiedzenia, gdyby trwało przez odpowiednio długi okres. Od dnia 5 kwietnia 1958 r. obok służebności przesyłu funkcjonowało także ograniczenie własności ustanawiane decyzją administracyjną przewidzianą przepisem art. 35 ustawy z 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (j.t. Dz.U.1974.10.64 ze zm.; dalej: u.w.n.). Od dnia 1 stycznia 1965 r. do 3 sierpnia 2008 r. system prawny nie dawał natomiast podstaw do ustanawiania służebności przesyłu w kształcie odpowiadającym służebności unormowanej w art. 175 prawa rzeczowego a obecnie w art. 305

1 k.c., przy utrzymaniu służebności ustanowionych wcześniej. Zarazem funkcjonowały w tym okresie w porządku prawnym nieprzerwanie instytucje tożsame ze względu na charakter i konstrukcję z ustaloną w art. 35 u.w.n. (por. 70 ustawy z 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami, j.t. Dz.U.1991.30.127 ze zm.; dalej: u.g.g. oraz art. 124 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, j.t. Dz.U.2021.1899 ze zm.; dalej: u.g.n.).

Sąd odwoławczy w składzie orzekającym opowiada się za poglądem wyrażonym przez Rzecznika Praw Obywatelskich w piśmie z 1 lipca 2016 r., IV.7000.153.2016.AGR w sprawie P 10/16 Trybunału Konstytucyjnego. Zgodnie z tym stanowiskiem, które Sąd Okręgowy w składzie orzekającym uznaje za własne, art. 292 k.c. stosowany w zw. z art. 285 § 1 i 2 k.c. w zakresie, w jakim umożliwia przed wejściem w życie art. 305

1

– 305

4 k.c., tj. przed dniem 3 sierpnia 2008 r., nabycie w drodze zasiedzenia przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa służebności gruntowej odpowiadającej treści służebności przesyłu w sytuacji, gdy nie została wydana decyzja administracyjna ograniczająca prawa właściciela gruntu, jest niezgodny z art. 64 ust. 2 i 3 w zw. z art. 31 ust. 3 w zw. z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz jest niezgodny z art. 1 Protokołu dodatkowego numer 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1995 r., Nr 36, poz. 175 ze zm.).

Wykładnia przyjęta przez Sąd I instancji dopuszcza nabycie przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa, przed wejściem w życie art. 305

1

– 305

4 k.c. - w drodze zasiedzenia - służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, a także możliwość doliczenia czasu posiadania nieruchomości w zakresie takiej służebności (służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu) do czasu posiadania nieruchomości w zakresie służebności przesyłu.

W rozpoznawanej sprawie chodzi o pierwszą sytuację, bowiem wniosek dotyczył zasiedzenia służebności gruntowej o treści służebności przesyłu.

Rozważania rozpocząć należy od wskazania, że kodeks cywilny przewiduje ścisłe warunki pozwalające na uznanie, że dane prawo jest służebnością gruntową. Wynikają one z art. 285 k.c. Warunki nabycia służebności gruntowej przez zasiedzenie określa z kolei art. 292 k.c. Zgodnie z tymi przepisami, służebność gruntowa może być ustanowiona jedynie na rzecz nieruchomości władnącej i w celu zwiększenia jej wartości (użyteczności). Należy zgodzić się z poglądem Rzecznika Praw Obywatelskich (zob. wyżej), że tak ujęta konstrukcja służebności gruntowej ma swoje ustawowe cele i nie powinna być wykorzystywana dla ułatwienia działalności gospodarczej przedsiębiorcy z wykorzystaniem cudzych nieruchomości, pod pozorem zwiększenia użyteczności sztucznie wyszukanej w jego majątku nieruchomości władnącej. Powszechnie przyjęty jest w nauce prawa i w orzecznictwie pogląd, że w obszarze praw rzeczowych obowiązuje zasada

numerus clausus, a w konsekwencji uczestnicy obrotu mogą posługiwać się w tym obszarze tylko takimi konstrukcjami, które ustanowił prawodawca oraz nie mogą zmieniać ich treści, charakteru i struktury. Powyższa zasada powinna stanowić punkt wyjścia przy wykładni norm art. 285 k.c. i art. 292 k.c. Przy jej uwzględnieniu należy oceniać także możliwość zasiedzenia prawa do gruntu będącego służebnością gruntową o treści odpowiadającej służebności przesyłu przed wprowadzeniem do porządku prawnego art. 305

1

– 305

4 k.c.

W ocenie Sądu odwoławczego w składzie orzekającym, nie ma uzasadnienia pogląd, że przed wejściem w życie art. 305

1

– 305

4 k.c. właściciele nieruchomości, na których zlokalizowane były urządzenia przesyłowe, musieli się liczyć z obciążeniem ich nieruchomości prawem rzeczowym – służebnością gruntową o treści służebności przesyłu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 18 stycznia 2017 r., V CSK 159/16). Przeczy takiemu poglądowi praktyka sądowa, w której orzeczeń stwierdzających powstanie takich obciążeń nie wydawano, a sami przedsiębiorcy przesyłowi nie występowali z takimi żądaniami, pomimo zadawnionych stanów faktycznych istniejących na nieruchomościach, z których korzystali. W ówczesnym stanie prawnym w istocie nikt – ani właściciele nieruchomości, ani przedsiębiorcy przesyłowi – nie mieli świadomości i nie uwzględniali w swoich poczynaniach, że możliwe jest doprowadzenie do ustanowienia takiego prawa orzeczeniem sądowym, a tym bardziej stwierdzenie jego nabycia przez zasiedzenie. Wnioski w tym względzie przedsiębiorcy przesyłowi zaczęli masowo formułować dopiero po wejściu w życie art. 305

1

– 305

4 k.c., w obronie przed roszczeniami zgłaszanymi na ich podstawie, co doprowadziło do wypaczenia idei ustawodawcy przyświecającej uchwaleniu tych norm. Miały one bowiem doprowadzić do uregulowania stanów faktycznych korzystania z cudzych nieruchomości przez przedsiębiorców przesyłowych, a faktycznie spowodowały lawinę żądań przedsiębiorców przesyłowych o stwierdzenie zasiedzenia praw służebności i zarzutów w tym względzie, w oczywistym celu uniknięcia odpłatnego ich ustanowienia. Wbrew ww. poglądowi, do czasu pojawienia się takiej praktyki, zaakceptowanej przez część judykatury, właściciele nieruchomości nie mieli żadnych podstaw, by liczyć się z obciążeniem ich nieruchomości analogicznym prawem rzeczowym, a tym bardziej ze stwierdzeniem, że takie obciążenie powstało na skutek zasiedzenia. Nie mogli w konsekwencji podjąć żadnych działań, by temu zapobiec, skoro ww. skutki były nieprzewidywalne.

Należy zgodzić się z Rzecznikiem Praw Obywatelskich (zob. ww. stanowisko), że zasiedzenie służebności jako forma ustawowego pomniejszenia sfery uprawnień właściciela względem nieruchomości, jest wprawdzie konstytucyjnie dopuszczalne, ale tylko w sytuacji, gdy regulacje prawne instytucji zasiedzenia umożliwiają właścicielowi podjęcie realnych działań obronnych przeciwko zaistnieniu skutków zasiedzenia. Skutek w postaci całkowitej bądź częściowej utraty prawa przez właściciela wiąże się bowiem z brakiem jego reakcji na istnienie stanu faktycznego niezgodnego ze stanem prawnym. Z uwagi na konstytucyjną ochronę własności, od której zasiedzenie jest istotnym wyłomem, taki skutek należy dopuścić wyłącznie wtedy, gdy zgodnie z obowiązującym porządkiem prawnym właściciel nieruchomości powinien był liczyć się z niekorzystną konsekwencją prawną. Istotna jest więc ocena realnych możliwości właściciela – racjonalnie działającego i należycie dbającego o swoje sprawy – uchronienia się przed niekorzystnymi skutkami prawnorzeczowymi. Aby zasiedzenie było dopuszczalne, wynikające z niego skutki prawne powinny być uznawane przez obowiązującą w czasie biegu terminu zasiedzenia ustawę. Uznać to należy za warunek minimum (konieczny).

System prawny aż do 3 sierpnia 2008 r. nie zawierał normy ustawowej dopuszczającej odjęcie właścicielowi nieruchomości części jego praw poprzez instytucję służebności przesyłu, a tym bardziej przez zasiedzenie takiej służebności. Taka instytucja nie funkcjonowała bowiem w tym czasie w porządku prawnym i nie była też uznawana w drodze powszechnie przyjmowanej (i znanej) wykładni ustawy. Przeciwnie, ustawodawca zdecydował się w pewnym okresie na rezygnację z istnienia takiego prawa w systemie norm. Uznać to należy za oczywisty i jasny sygnał dla właściciela nieruchomości, że nie jest zagrożony ustanowieniem wbrew jego woli służebności przesyłu (służebności gruntowej o treści służebności przesyłu) na jego nieruchomości, a prawo do korzystania z jego nieruchomości przedsiębiorca przesyłowy może uzyskać wyłącznie na drodze umownej albo poprzez akt władczy państwa, wprowadzony mocą konkretnej decyzji administracyjnej. Ujmując rzecz potocznie: właściciel nieruchomości nie mógł się „spodziewać”, że do powstania takiego obciążenia dojdzie przez zasiedzenie.

Wymóg zapewnienia ochrony konstytucyjnej prawa własności sprzeciwia się takiej wykładni, która kreuje taką możliwość z mocą wsteczną, zaskakując właścicieli nieruchomości „po czasie” możliwością odjęcia im części prawa własności (jego ograniczenia), odnosząc taki skutek do stanu faktycznego zamkniętego w przeszłości. To, że ustawodawca ponownie wprowadził do porządku prawnego z dniem 3 sierpnia 2008 r. instytucję służebności przesyłu o charakterze prawa rzeczowego, obok służebności gruntowych i osobistych (trzeci rodzaj służebności, o specyficznych cechach), wyklucza możliwość przyjęcia, że także przed tą datą, a po uchyleniu z dniem 1 stycznia 1965 r. przepisów przewidujących taką służebność, możliwe było nabycie przez zasiedzenie służebności przesyłu albo służebności gruntowej o treści służebności przesyłu (odbiegającej konstrukcyjnie od cech ustawowych tego prawa). Przy przyjęciu takiej wykładni właściciel nieruchomości mógłby się dowiedzieć – i taki stan jest w praktyce powszechny – o możliwości zasiedzenia służebności na jego nieruchomości dopiero, gdy termin zasiedzenia już upłynął. Taki stan rzeczy konstytucyjna ochrona prawa własności wyklucza. Jest to swoiste zasiedzenie z mocą wsteczną, zmieniające kwalifikację prawną już zaistniałych zdarzeń (stanów posiadania).

Sąd Okręgowy w składzie orzekającym opowiada się za poglądem, że wykluczyć należy zarówno możliwość zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu przed 3 sierpnia 2008 r. (jeżeli nie ma ona wszystkich cech tego rodzaju służebności, jaką jest służebność gruntowa), jak i zaliczanie stanów faktycznych istniejących przed tą datą jako prowadzących do zasiedzenia służebności przesyłu po 3 sierpnia 2008 r.

W pierwszym przypadku dochodzi bowiem do rozszerzenia przewidzianego przez ustawodawcę zakresu możliwego zasiedzenia służebności poza wyraźnie wskazane przypadki. Dopuszcza się w ten sposób zasiedzenie prawa rzeczowego wykazującego istotne różnice jurydyczne względem służebności gruntowych, z naruszeniem zasady

numerus clausus praw rzeczowych i zasady konstytucyjnej ochrony własności. Tzw. służebność gruntowa o treści służebności przesyłu, wykreowana w orzecznictwie, nie odpowiada modelowi ustawowemu wynikającemu z art. 285 k.c., skoro pomija się przy jej definiowaniu (określeniu jej istotnych elementów) wymóg ustawowy ustanowienia prawa wyłącznie na rzecz nieruchomości władnącej i wyłącznie w celu zwiększenia jej użyteczności. Podkreślenia wymaga użycie przez ustawodawcę w art. 285 k.c. sformułowania „jedynie” w odniesieniu do ww. kryteriów. Ustanowienie służebności gruntowej na rzecz przedsiębiorcy przesyłowego jest wyjściem poza wolę ustawodawcy i jednoznaczną konstrukcję ustawową, tak samo, jak stworzenie możliwości nabycia takiego prawa przez przedsiębiorcę przesyłowego w drodze zasiedzenia. W obszarze praw rzeczowych nie istnieje swoboda kreowania stosunków nieprzewidzianych wyraźnie w ustawie, odmiennie niż w prawie obligacyjnym, rządzącym się zasadą swobody umów. Prawo powstające przed 3 sierpnia 2008 r. nie mogło zatem być prawem służebności przesyłu, a jeżeli miałoby być służebnością gruntową inkorporującą w sobie zasadnicze elementy takiego prawa, to tylko w granicach modelu ustawowego takiej służebności. Z przyczyn wskazanych wyżej, mających charakter zastrzeżeń rangi konstytucyjnej, należy jednak wykluczyć wykreowanie takiego prawa z mocą wsteczną, z naruszeniem praw ogromnej liczby właścicieli nieruchomości, na których przedsiębiorcy przesyłowi ulokowali w przeszłości urządzenia przesyłowe. Podkreślenia wymaga, że ustawodawca nie zdecydował się, wprowadzając (przywracając) do porządku prawnego instytucję służebności przesyłu z dniem 3 sierpnia 2008 r. na rozwiązanie legalizujące jednolicie istniejące w tej dacie stany faktyczne korzystania przez przedsiębiorstwa przesyłowe z cudzych nieruchomości. Wyposażył natomiast właścicieli nieruchomości w uprawnienie do żądania ustanowienia służebności przesyłu, i to odpłatnie. Uznawanie w praktyce sądowej stanów faktycznych istniejących przed tą datą za prowadzące do zasiedzenia służebności przesyłu albo służebności gruntowej o treści służebności przesyłu realnie pozbawia właścicieli nieruchomości możliwości skorzystania z przyznanego im roszczenia.

Dotyczy to także uznawania, że stany faktyczne istniejące przed dniem 3 sierpnia 2008 r. mogą prowadzić do zasiedzenia po tej dacie służebności przesyłu poprzez uwzględnianie ich przy obliczaniu czasu posiadania. Na gruncie zmian ustawowych wprowadzonych z dniem 3 sierpnia 2008 r. niewątpliwe jest, że przed tym dniem w porządku prawnym nie istniała służebność przesyłu i że w modelu kodeksowym jest to prawo odrębne od służebności gruntowych i osobistych (trzeci rodzaj służebności). Nie ma zatem możliwości, by w celu wyliczenia czasu potrzebnego do zasiedzenia prawa służebności przesyłu istniejącej dopiero od 3 sierpnia 2008 r. sumować czas posiadania po tej dacie, tj. czas posiadania służebności przesyłu oraz czas posiadania przed tą datą, tj. czas, kiedy istniały wyłącznie służebności gruntowe i służebności osobiste. Przed 3 sierpnia 2008 r. mogło bowiem biec wyłącznie posiadanie prowadzące do zasiedzenia służebności gruntowej, będącej pod względem jurydycznym prawem odmiennym (innym) od służebności przesyłu. Żadną normą prawną (w szczególności przy wprowadzaniu na powrót do porządku prawnego instytucji służebności przesyłu) ustawodawca nie przewidział natomiast doliczania do siebie czasu posiadania mającego prowadzić do nabycia dwóch różnych praw rzeczowych. Ich prawna odrębność, w ocenie Sądu Okręgowego, takie doliczanie wyklucza (sąd w składzie orzekającym wielokrotnie dawał temu wyraz w swoich orzeczeniach), i nie przedstawiono przekonującej argumentacji prawnej za odmiennym stanowiskiem. Powyższe oznacza, że bieg terminu zasiedzenia służebności przesyłu nie mógł rozpocząć się przed 3 sierpnia 2008 r., w czasie, gdy takiego prawa (trzeciego rodzaju służebności) ustawodawca nie przewidywał w porządku prawnym, zarazem ściśle reglamentując listę praw rzeczowych w ustawie.

Jest oczywistym, że dopiero od dnia 3 sierpnia 2008 r. właściciel nieruchomości musi się liczyć z możliwością odjęcia mu nieodpłatnie części praw do nieruchomości (ich istotnego ograniczenia), o ile będzie na nieruchomości istnieć stan rzecz prowadzący do zasiedzenia służebności przesyłu, któremu nie będzie przeciwdziałał. Może ten stan rzeczy akceptować albo przeciwdziałać powyższemu skutkowi, korzystając z przysługującego mu roszczenia o ustanowienie służebności przesyłu, które zapewni mu pieniężną rekompensatę w postaci wynagrodzenia za znoszenie takiego stanu rzeczy. Jest to sytuacja akceptowalna również na gruncie konstytucyjnym, mimo niemożności wyeliminowania przez właściciela nieruchomości pewnych zaszłości historycznych wynikających z posadowienia na jego nieruchomości urządzeń przesyłowych, ponieważ utrata części praw do nieruchomości (ich ograniczenie) następuje za wynagrodzeniem. W ten sposób proporcjonalnej ochronie podlegają interesy zarówno przedsiębiorcy przesyłowego, jak i właściciela nieruchomości, czego nie można przyjąć w przypadku przyjęcia konstrukcji prawnej służebności gruntowej o treści służebności przesyłu nie spełniającej kryteriów z art. 285 k.c., możliwości stwierdzenia zasiedzenia takiego prawa przed 3 sierpnia 2008 r. oraz możliwości doliczenia posiadania nieruchomości w zakresie służebności gruntowej o treści służebności przesyłu przed 3 sierpnia 2008 r. do posiadania nieruchomości w zakresie służebności przesyłu po 3 sierpnia 2008 r. Ze względów prawnych takie wnioski są nie do przyjęcia, a przywoływane niekiedy względy pozaprawne, odwołujące się do obciążeń finansowych przedsiębiorstw przesyłowych z tego tytułu, nie mogą mieć w rozważanej kwestii żadnego znaczenia.

Z ww. przyczyn żądanie stwierdzenia zasiedzenia z dniem 10 lipca 2005 r. przez poprzednika prawnego wnioskodawczyni służebności gruntowej o treści służebności przesyłu - co do zasady - nie mogło być uwzględnione, co skutkowało uwzględnieniem apelacji i zmianą zaskarżonego postanowienia polegającą na oddaleniu wniosku (punkt I. ppkt. 1.), na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. Sąd odwoławczy zmienił także rozstrzygnięcie o kosztach postępowania przed Sądem I instancji (punkt 2. zaskarżonego postanowienia), uwzględniając żądanie apelującej w tym zakresie (punkt I. ppkt 2.). Rozstrzygnięcie o tych kosztach ma podstawę prawną w art. 520 § 3 k.p.c., przy uwzględnieniu istoty postępowania i jego ostatecznego wyniku, to jest oddalenia żądania wnioskodawczyni. W postępowaniu przed Sądem I instancji uczestniczka poniosła koszty obejmujące: 17 zł – opłata skarbowa od dokumentu pełnomocnictwa, 30 zł - opłata sądowa od zażalenia (k. 275), 480 zł - koszty zastępstwa przez radcę prawnego, łącznie 527 zł, i taką kwotę Sąd Okręgowy zasądził od wnioskodawczyni na rzecz uczestniczki.

W punkcie II. postanowienia apelacja uczestniczki postępowania została odrzucona, na podstawie art. 373 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., w zakresie, w jakim zaskarżeniem apelująca objęła punkt 3. postanowienia Sądu Rejonowego, w którym Sąd I instancji nakazał ściągnięcie od wnioskodawczyni na rzecz Skarbu Pastwa niepokrytych (tymczasowo wyłożonych przez Skarb Państwa) kosztów sądowych. Apelująca nie miała interesu prawnego w zaskarżeniu tego rozstrzygnięcia, kreującego zobowiązanie wnioskodawczyni do zapłaty niepokrytych kosztów sądowych, wobec czego jej apelacja w tym zakresie była niedopuszczalna.

Jeżeli chodzi o koszty postępowania apelacyjnego, to Sąd Okręgowy obciążył nimi wnioskodawczynię (punkt III. postanowienia), kierując się wynikiem postępowania odwoławczego, ale i charakterem postępowania w sprawie, i stosując art. 520 § 3 k.p.c. Koszty postępowania apelacyjnego poniesione przez uczestniczkę postępowania wyniosły łącznie 357 zł, a złożyły się na nie: koszty zastępstwa uczestniczki postępowania wykonywanego przez radcę prawnego (wyliczone na podstawie § 5 pkt 3) w zw. z § 10 ust. 1 pkt 1) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych), opłata sądowa od apelacji, opłata skarbowa od dokumentu pełnomocnictwa substytucyjnego, i taka kwota została zasądzona na rzecz uczestniczki od wnioskodawczyni.

Małgorzata Wiśniewska