Wyrok TK o zasiedzeniu służebności przesyłu nie otworzył wznowienia sprawy spółki energetycznej

W skardze z dnia 2 marca 2026 roku uczestnik Ł. R. (2) wniósł o wznowienie postępowania zakończonego postanowieniem Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 20 maja 2024 roku, sygnatura II Ca 2242/23, wydanym w sprawie wniosku (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w R. przy jego uczestnictwie o ustanowienie służebności przesyłu na skutek apelacji uczestnika od postanowienia Sądu Rejonowego w Wieliczce z dnia 2 czerwca 2023 r., sygnatura akt I Ns 114/21.

Na uzasadnienie podał, że podstawą rozstrzygnięcia przez Sąd Okręgowy było przyjęcie, że (...) spółka akcyjna z siedzibą w R. nabyła w drodze zasiedzenia z dniem 1 stycznia 2007 roku służebność przesyłu, przesyłu obciążającą nieruchomość położoną w R. oznaczoną jako (...), dla której w Sądzie Rejonowym w Wieliczce urządzona jest (...) polegającą na prawie posadowienia i eksploatacji istniejących na nieruchomości urządzeń przesyłowych w postaci stacji transformatorowej Nr (...) M., linii napowietrznej SN wraz ze stanowiskiem słupowym o numerze (...) i linii napowietrznej nN oraz na prawie dokonywania prac konserwacyjnych i eksploatacyjnych, przeprowadzania przebudów, remontów, modernizacji i usuwania awarii tych urządzeń energetycznych i dostępu do nich celem dokonywania powyższych prac, a także na prawie rozbudowy urządzeń w pasie służebności o powierzchni 0,0475 ha, oznaczonym na mapie stanowiącej załącznik do opinii biegłego sądowego geodety C. A. z dnia 14 kwietnia 2022 roku. W dniu 2 grudnia 2025 r. Trybunał Konstytucyjny wydał wyrok w sprawie o sygn. P 10/16, zgodnie z którym art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz. U. z 2025 r. poz. 1071, ze zm.), rozumiane w ten sposób, że umożliwiają nabycie przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa, przed wejściem w życie art. 305

l-305

4 ustawy - Kodeks cywilny, w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, są niezgodne z art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 2 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Tym samym podstawa prawna, na której został uwzględniony wniosek a apelacja została oddalona, uznana za niezgodną z Konstytucją RP, co uzasadnienia wznowienie postępowania na podstawie art. 401

1 k.p.c. w zw. z art. 524 § 1 k.p.c. Skarżący wniósł o zmianę wskazanego wyżej orzeczenia w ten sposób, że jego treścią będzie oddalenie wniosku (...) S.A. w R. w całości i zasądzenie na rzecz uczestnika zwrotu kosztów postępowania.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Skarga podlegała odrzuceniu.

Zgodnie z art. 410 § 1 k.p.c., Sąd odrzuca skargę wniesioną po upływie przepisanego terminu, niedopuszczalną lub nieopartą na ustawowej podstawie.

Jednolicie przyjmuje się w orzecznictwie, iż zakres kognicji sądu badającego na posiedzeniu niejawnym w oparciu o art. 410 § 1 k.p.c. dopuszczalność skargi o wznowienie postępowania, obejmuje także stwierdzenie, czy powołana przez skarżącego podstawa rzeczywiście istnieje. Skarga o wznowienie postępowania nie opiera się na ustawowej podstawie nie tylko wtedy, gdy powołana w skardze podstawa nie odpowiada żadnej z przewidzianych w ustawie podstaw wznowienia, lecz także wtedy, gdy podstawa ta w rzeczywistości nie wystąpiła (postanowienie SN z 3.02.2012 r., I CZ 155/11, LEX nr 1254629).

Zgodnie z art. 401

1 k.p.c. można żądać wznowienia postępowania również w wypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie.

Przepis art. 401

1 k.p.c., wprowadzając konstytucyjną (sanacyjną) podstawę wznowienia postępowania, wraz z art. 359 § 2, art. 399 § 2 oraz art. 403 § 4 i art. 416

1 k.p.c., tworzy systemową regulację mającą na celu realizację w postępowaniu cywilnym normy zawartej w art. 190 ust. 4 Konstytucji RP, zgodnie z którą orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania. Istota regulacji polega na otwarciu drogi do ponownego rozpoznania sprawy, w rezultacie następczego pozbawienia mocy obowiązującej normy prawnej zastosowanej przez sąd w prawomocnym orzeczeniu wskutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego uznającego tę normę za sprzeczną z konstytucyjnym wzorcem.

W judykaturze prezentowane jest stanowisko, zgodnie z którym podstawę wznowienia określoną w art. 401

1 k.p.c. mogą stanowić jedynie takie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, w których stwierdzono niezgodność aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą i na skutek orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego tracą one moc. Podstawy wznowienia nie stanowią zatem „interpretacyjne” orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego (zob. postanowienia SN: z 21.08.2003 r., III CO 9/03, OSNC 2004/4, poz. 68; z 26.01.2011 r., I PZ 36/10, LEX nr 950424; uchwała SN (7) – zasada prawna z 17.12.2009 r., III PZP 2/09, OSNC 2010/7–8, poz. 97) oraz „zakresowe” orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego (zob. uchwała SN z 3.07.2003 r., III CZP 45/03, OSNC 2004/9, poz. 136, oraz postanowienie SN z 6.11.2009 r., I CO 17/09, LEX nr 2811201). Niezależnie od tego, czy określony wyrok Trybunału Konstytucyjnego sklasyfikowany zostanie jako wyrok zakresowy, czy też jako wyrok w istocie interpretacyjny, nie może stanowić on podstawy wznowienia postępowania, jeśli jego skutkiem nie jest wyeliminowanie z porządku prawnego przepisu stanowiącego przedmiot tego wyroku.

W postanowieniu z 6.05.2003 r., I CO 7/03, OSNC 2004/1, poz. 14, Sąd Najwyższy wskazał, że w świetle art. 190 ust. 1 Konstytucji RP Trybunałowi Konstytucyjnemu nie przysługuje kompetencja do wydawania orzeczeń interpretacyjnych. „Kwestia konstytucyjności lub niekonstytucyjności danego przepisu nie powinna być rozstrzygana na podstawie kryterium, jakim jest wykładnia ukształtowana w odniesieniu do niego w praktyce Sądu Najwyższego, ewentualnie również w praktyce sądów powszechnych. Oznaczałoby to bowiem, że Trybunał Konstytucyjny, mimo pozbawienia go, z dniem wejścia w życie Konstytucji z 1997 r., kompetencji do ustalania powszechnie obowiązującej wykładni ustaw, w dalszym ciągu taką wykładnię ustala. Jeżeli więc, zgodnie z art. 239 ust. 3 Konstytucji, uchwały Trybunału Konstytucyjnego w sprawie ustalenia wykładni ustaw utraciły moc powszechnie obowiązującą, to konsekwentnie należy przyjąć, że orzeczenia interpretacyjne Trybunału Konstytucyjnego, mające charakter orzeczeń ustalających powszechnie obowiązującą wykładnię ustaw powinny być traktowane identycznie, jak każda inna forma wykładni niewiążącej. W związku z tym trzeba przyjąć, że dokonana przez Trybunał Konstytucyjny pod postacią orzeczenia interpretacyjnego wykładnia ustaw nie ma waloru powszechnie obowiązującego, ponieważ w sposób oczywisty wykracza poza treść art. 188 pkt 1 (z związku z art. 190 ust. 1) Konstytucji. Tym samym nie wiąże ani Sądu Najwyższego, ani innych sądów, skoro wedle art. 178 ust. 1 Konstytucji sędziowie podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom”. Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w postanowieniu z 13.07.2005 r., I CO 6/05, LEX nr 211245, odnoszącym się do wyroku TK z 9.06.2003 r., SK 12/03, uznając, że wyrok ten, stanowiący tzw. orzeczenie interpretacyjne, nie eliminuje w jakimkolwiek zakresie kontrolowanego przepisu z porządku prawnego. Również w innych orzeczeniach Sąd Najwyższy słusznie przyjmował, że wyroki interpretacyjne (także zakresowe) Trybunału Konstytucyjnego nie mają mocy wykładni powszechnie obowiązującej.

Oznacza to, że wyrok taki, jako nieeliminujący z porządku prawnego aktu normatywnego, nie może być podstawą skargi o wznowienie postępowania (zob. postanowienia: z 17.09.2003 r., II CO 10/03, M. Praw. 2007/2, s. 100; z 19.10.2007 r., I CO 8/07, LEX nr 457745; z 3.07.2003 r., z 16.07.2003 r., V CO 20/03, LEX nr 1632213; z 6.05.2003 r., I CO 7/03, OSNC 2004/1, poz. 14; z 29.04.2010 r., IV CO 37/09, OSNC 2010/12, poz. 166). Należy wskazać jednak, że w orzecznictwie wyrażane było także stanowisko odmienne. W postanowieniu Sądu Najwyższego z 11.03.2009 r., II UZ 2/09, LEX nr 527081, na tle wyroku TK z 24.06.2008 r., SK 16/06, OTK-A 2008/5, poz. 85, stwierdzono, że uznanie przepisu stanowiącego podstawę prawomocnego orzeczenia za niezgodny z Konstytucją RP jest przesłanką wznowienia postępowania niezależnie od tego, czy wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma charakter interpretacyjny, czy też deroguje zakwestionowany przepis w całości lub w innym zakresie z porządku prawnego. Ostatecznie jednak Sąd Najwyższy w uchwale (7) zasada prawna z 17.12.2009 r., III PZP 2/09, OSNC 2010/7–8, poz. 97, uznał, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego stwierdzające w sentencji niezgodność z Konstytucją RP określonej wykładni aktu normatywnego, które nie powoduje utraty mocy obowiązującej przepisu, nie stanowi podstawy do wznowienia postępowania przewidzianej w art. 401

1. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że pierwotnie Trybunał Konstytucyjny był uprawniony do ustalania powszechnie obowiązującej wykładni ustaw na podstawie art. 5 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o Trybunale Konstytucyjnym (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 109, poz. 470 ze zm.). Konstytucja z 1997 r. pozbawiła Trybunał Konstytucyjny kompetencji do ustalania powszechnie obowiązującej wykładni ustaw. Na podstawie art. 239 ust. 3 Konstytucji, z dniem jej wejścia w życie, utraciły moc uchwały Trybunału Konstytucyjnego w sprawie ustalenia wykładni ustaw, a w mocy pozostały jedynie prawomocne wyroki lub inne prawomocne decyzje organów władzy publicznej podjęte z uwzględnieniem znaczenia przepisów ustalonego przez Trybunał Konstytucyjny w drodze powszechnie obowiązującej wykładni ustaw. Pozbawienie Trybunału Konstytucyjnego kompetencji do ustalania powszechnie obowiązującej wykładni ustaw potwierdza art. 188 Konstytucji, z którego wynika zamknięty zakres i katalog uprawnień Trybunału Konstytucyjnego. Przepisy ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U. Nr 102, poz. 643 ze zm.) przewidują, że każdy sąd może przedstawić Trybunałowi pytanie prawne co do zgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi lub ustawą, jeżeli od odpowiedzi na pytanie prawne zależy rozstrzygnięcie sprawy (art. 3). Unormowanie to nie dopuszcza pytań prawnych o wykładnię przepisów aktu normatywnego. Regulacje konstytucyjne oraz ustawowe wykluczają niejako a priori powszechnie obowiązujący charakter i moc wiążącą orzeczeń interpretacyjnych Trybunału Konstytucyjnego, które wykraczają poza zamknięty zakres jego konstytucyjnie określonych prerogatyw. „Orzeczenia wydawane przez Trybunał Konstytucyjny wchodzą w życie z dniem ogłoszenia w Dzienniku Ustaw, jednakże Trybunał może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego. Termin ten nie może przekroczyć osiemnastu miesięcy, gdy chodzi o ustawę, a gdy chodzi o inny akt normatywny - dwunastu miesięcy (art. 190 w związku z art. 188 Konstytucji). Z tej regulacji wynika, że moc powszechnie wiążącą i walor ostateczności mają orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w sprawach wymienionych w art. 188 Konstytucji, w których orzeczono utratę mocy obowiązującej aktu normatywnego poddanego kontroli pod względem zgodności z Konstytucją. Jedynie orzeczenie o niezgodności z Konstytucją określonych przepisów, które tracą moc obowiązującą jako akt normatywny w rozumieniu art. 190 ust. 3 Konstytucji, uzasadnia wznowienie postępowania na podstawie art. 190 ust. 1 i 4 Konstytucji w związku z art. 401

1 k.p.c. Wyklucza to wznawianie postępowań na podstawie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, które nie prowadzą do utraty mocy obowiązującej przepisów prawa uznanych za niezgodne z Konstytucją tylko ze względu na niekonstytucyjną wykładnię zakwestionowanych przepisów, która nie wymaga ich usunięcia z porządku prawnego lub normatywnych modyfikacji.”

Taki też pogląd wyrażany jest także w doktrynie [K. Weitz [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom III. Postępowanie rozpoznawcze, wyd. V, red. T. Ereciński, Warszawa 2016, art. 401(1); D. Zawistowski [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom. II. Artykuły 367–505(39), red. T. Wiśniewski, Warszawa 2021, art. 401(1); M. Manowska [w:] A. Adamczuk, P. Pruś, M. Radwan, M. Sieńko, E. Stefańska, M. Manowska, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz aktualizowany. Tom I. Art. 1-477(16), LEX/el. 2022, art. 401

1].

Dla porządku można wspomnieć, że w dniu 3 grudnia 2025 r. Trybunał Konstytucyjny wydał wyrok w sprawie SK 17/18, zgodnie z którym art. 401

1 ustawy - Kodeks postępowania cywilnego w zakresie, w jakim nie stanowi podstawy do wznowienia postępowania w przypadku wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku orzekającego o niezgodności z Konstytucją określonego znaczenia aktu normatywnego, jest niezgodny z art. 190 ust. 4 Konstytucji.

Niezależnie od powyższego, trzeba zaakcentować, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego, na który powołuje się skarżący, podobnie jak i wyrok z dnia 3 grudnia 2025 r., SK 17/18, nadal nie zostały opublikowane w Dzienniku Ustaw RP, ani w Dzienniku Urzędowym RP „Monitor Polski”.

Zgodnie z art. 407 § 2 k.p.c. termin wniesienia skargi o wznowienie postępowania z przyczyn określonych w art. 401

1 k.p.c. biegnie nie od dnia wydania orzeczenia przez Trybunał Konstytucyjny, ale od dnia jego wejścia w życie. Zgodnie z art. 190 ust. 3 zdanie pierwsze Konstytucji orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego wchodzą w życie z dniem ogłoszenia, przy czym – uwzględniając kontekst i systematykę uregulowań konstytucyjnych – nie budzi wątpliwości, że chodzi tu o ogłoszenie w organie urzędowym, nie zaś (także wywołujące skutki m.in. w sferze obalenia domniemania zgodności kontrolowanych norm prawnych) ogłoszenie publiczne danego judykatu. Zgodnie z art. 190 ust. 3 Konstytucji RP, do wywołania skutku w sferze obowiązywania prawa konieczne jest promulgowanie wyroku Trybunału Konstytucyjnego w dzienniku urzędowym. Bez tej publikacji wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie wywołuje skutku w postaci utraty mocy obowiązującej przepisu zawierającego normę uznaną za niekonstytucyjną. Rzecz jasna, w niniejszej sprawie o skutku w postaci utraty mocy obowiązującej przepisu mowy być nie może, gdyż Trybunał w ogóle nie wydał wyroku eliminującego z porządku prawnego przepis aktu normatywnego.

Konkludując, nie nastąpiło wejście w życie wyroku Trybunału, co jest konieczną przesłanką wznowienia postępowania sądowego zgodnie z art. 190 ust. 4 Konstytucji RP w zw. z art. 401

1 k.p.c. oraz w zw. z art. 407 § 2 k.p.c. Sądy powszechne nie mają kompetencji oceny, w oparciu o inne niż konstytucyjne kryteria, faktu wejście z życie danego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, a te są jasno precyzowane w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP.

Przede wszystkim jednak, należało mieć na uwadze, że przyczyną dopuszczalności wznowienia na gruncie art. 401

1 k.p.c. jest to, że sąd, który wydał prawomocne orzeczenie, zastosował normę prawną, która następczo została zakwestionowana przez Trybunał Konstytucyjny i pozbawiona w związku z tym jego wyrokiem mocy obowiązującej. Nie chodzi więc o to, że sąd orzekający zastosował nieprawidłową podstawę prawną lub niewłaściwe zinterpretował wybraną podstawę prawną, lecz o to, że zastosowana przez niego podstawa prawna okazała się niezgodna z Konstytucją, umową międzynarodową lub ustawą i tego powodu została usunięta przez Trybunał Konstytucyjny z systemu prawnego.

Wobec powyższego, przyjąć należało, zarówno zważywszy na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 grudnia 2025 r. P 10/16, jak i brak jego ogłoszenia, że skarga o wznowienie nie znajdowała oparcia w ustawowej podstawie, i jako taka podlegała odrzuceniu na zasadzie art. 410 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. Zgodnie bowiem z art. 410 § 1 k.p.c. sąd odrzuca skargę wniesioną po upływie przepisanego terminu, niedopuszczalną lub nieopartą na ustawowej podstawie.

Sędzia Anna Sikora-Ciba