Spółka partnerska nie dostanie wynagrodzenia za zastępstwo radcy, apelacja oddalona

Wyrokiem z dnia 30 października 2023 r. Sąd Rejonowy Szczecin – Centrum w Szczecinie w sprawie z powództwa Kancelarii (...) (...) spółki partnerskiej w S. przeciwko (...) Izbie Radców Prawnych w S. o zapłatę (sygn. akt III C 501/23) oddalił powództwo.

Swoje rozstrzygnięcie sąd rejonowy oparł o ustalenia faktyczne oraz rozważania prawne zawarte w sporządzonym do niego pisemnym uzasadnieniu, znajdującym się na k. 135 – 141 verte akt sprawy.

Apelację od powyższego wyroku wniosła powódka, zaskarżając rozstrzygnięcie w całości. Zaskarżonemu wyrokowi apelująca zarzuciła:

1. naruszenie prawa materialnego, tj.:

a) art. 8 ust. 1 ust. 3 w zw. z art. 4 ustawy o radcach prawnych w zw. z art. 15 ust. 2 ustawy o podatku od towaru i usług - poprzez jego niewłaściwą wykładnię i nieprawidłowe zastosowanie poprzez uznanie, że mimo że radca prawny może wykonywać zawód wyłącznie w formach wskazanych w tym przepisie - to w odniesieniu do świadczenia pomocy prawnej w roli zastępcy, sąd wyłączył możliwość świadczenia pomocy prawnej przez wyznaczonego radcę prawnego w formie spółki osobowej;

b) art. 21 ust. 1 ustawy o radcach prawnych - poprzez jego niewłaściwą wykładnię i nieprawidłowe zastosowanie poprzez uznanie, że na skutek wyznaczenia radcy prawnego przez Dziekana (...) w S. nie powstał stosunek obligacyjny pomiędzy stronami;

c) art. 3 k.c. - poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że Regulamin wykonywania zawodu radcy prawnego stanowiącego załącznik do uchwały (...) (...) Rady Radców Prawnych z dnia 3 grudnia 2022 r. oraz uchwała (...) Rady (...) Izby Radców prawnych w S. z dnia 4 marca 2021 r. zmieniająca uchwałę(...) Rady (...) Izby Radców Prawnych w S. z dnia 1 października 2020 r. w sprawie ustalania wysokości wynagrodzeń ryczałtowych dla członków organów oraz pozostałych osób wykonujących zadania na rzecz samorządu radcowskiego - mają zastosowanie w przypadku wyznaczenia partnera powódki zastępcą pismem z dnia 4 listopada 2020 r. z naruszeniem zasady lex retro non agit;

2. naruszenie art. 32 Konstytucji - poprzez uznanie, że uzasadniona jest nierówność wobec prawa w przedmiocie prawa do wynagrodzenia radców prawnych wykonujących zastępstwo z urzędu a radców prawnych wykonujących zastępstwo prawne powołanych w trybie art. 21 ust. 1 ustawy;

3. naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. - poprzez niewskazanie w uzasadnieniu wyroku przyczyn, dla których Sąd zastosował akty wewnętrze samorządu radcowskiego wbrew zasadzie lex retro non agit.

Wskazując na powyższe zarzuty, apelująca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez jego uchylenie w całości i zasądzenie od pozwanej na jej rzecz kwoty 7.581,72 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od kwoty 5.367,72 zł od dnia 15 grudnia 2020 r. do dnia zapłaty oraz od kwoty 2.214,00 zł od dnia 21 stycznia 2021 r. do dnia zapłaty, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych; ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia - przy uwzględnieniu kosztów postępowania odwoławczego.

W odpowiedzi na apelację pozwana wniosła o jej oddalenie w całości oraz zasądzenie od powódki na jej rzecz kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja powódki jako niezasadna podlegała oddaleniu.

Wstępnie zauważyć należało, że niniejszą sprawę rozpoznano w trybie uproszczonym, a sąd okręgowy w postępowaniu apelacyjnym nie przeprowadził postępowania dowodowego. Ustawodawca w takiej sytuacji w art. 505

13 § 2 k.p.c. przewidział, że jeżeli sąd drugiej instancji nie przeprowadził postępowania dowodowego, to uzasadnienie wyroku sądu odwoławczego w postępowaniu uproszczonym powinno zawierać jedynie wyjaśnienie podstawy prawnej orzeczenia z przytoczeniem przepisów prawa.

Powodowa spółka domagała się od pozwanej zapłaty kwoty 7.581,72 zł tytułem wynagrodzenia za czynności zastępcy radcy prawnego, wykonywane przez jej partnera, radcę prawnego A. K., w związku z tymczasowym zawieszeniem radcy prawnego M. P. w wykonywaniu zawodu. Powódka wskazała, że pozwany wyznaczył jej partnera substytutem generalnym. Dochodzona kwota obejmuje nieuregulowane wynagrodzenie za kontynuację spraw klientów, w tym realizację niezbędnych czynności procesowych oraz inicjację postępowań, które zostały wykonane przez powódkę w ramach powierzonych obowiązków zawodowych.

Sąd rejonowy oddalił powództwo, uznając, że wyznaczenie zastępcy radcy prawnego na podstawie art. 21 ust. 2 ustawy o radcach prawnych nie prowadzi do powstania stosunku zobowiązaniowego między (...) Izbą Radców Prawnych w S. a wyznaczonym radcą prawnym lub jego spółką. Wyznaczenie to ma charakter administracyjny, a nie cywilnoprawny, co wyklucza jednostronne zobowiązanie. Ponadto, sąd rejonowy odrzucił analogię między zastępcą radcy prawnego a pełnomocnikiem z urzędu, wskazując, że obowiązek finansowania pomocy prawnej z urzędu wynika bezpośrednio z art. 22

3 ustawy o radcach prawnych. Wyznaczenie zastępcy nie kreuje nowego pełnomocnictwa, lecz stanowi wyjątkowy przypadek substytucji wynikający z decyzji administracyjnej Dziekana (...). Dodatkowo sąd rejonowy uznał, że powodowa spółka nie posiada legitymacji czynnej, gdyż zastępcą została wyznaczona A. K., a nie sama spółka. Prowadzona działalność oraz sposób rozliczeń mają charakter organizacyjny i księgowy, lecz nie wpływają na legitymację procesową.

Sąd drugiej instancji, po ponownym rozpoznaniu sprawy w postępowaniu apelacyjnym, co do zasady uznał rozstrzygnięcie sądu rejonowego za prawidłowe. Wyrok, jako zgodny z prawem, musiał się ostać. Niemniej, sąd odwoławczy podziela jedynie część poglądów prawnych zawartych w uzasadnieniu wyroku, odmiennie oceniając niektóre aspekty sprawy.

W ocenie sądu okręgowego powództwo podlegało oddaleniu z uwagi na brak legitymacji procesowej czynnej po stronie powodowej, co przesądzało o rozstrzygnięciu sprawy. W konsekwencji pozostałe rozważania sądu rejonowego, dotyczące charakteru wyznaczenia zastępcy radcy prawnego, braku analogii do instytucji pełnomocnika z urzędu oraz kwestii wynagrodzenia zastępcy, były irrelewantne dla wyniku postępowania.

Legitymacja procesowa to uprawnienie do dochodzenia ochrony prawnej w konkretnej sprawie i stanowi warunek konieczny dla uwzględnienia powództwa. Jej brak wyklucza taką możliwość. Roszczenie o zapłatę skierowane w niniejszej sprawie wynikało z wykonywania czynności zastępcy w związku z tymczasowym zawieszeniem radcy prawnego M. P.. Decyzją Dziekana (...) Izby Radców Prawnych w S. z 4 listopada 2020 r. (k. 17), wydaną na podstawie art. 21 ust. 2 ustawy o radcach prawnych, A. K. została wyznaczona zastępcą radcy prawnego M. P.. Jak wynika jednoznacznie z treści decyzji, jej adresatką była nie spółka partnerska, w ramach której A. K. wykonuje zawód radcy prawnego, a wyłącznie ona sama. Tylko zatem ewentualnie między nią a (...) Izbą Radców Prawnych w S. dojść mogło do nawiązania jakiegokolwiek stosunku obligacyjnego, skutkującego możliwością żądania zapłaty wynagrodzenia.

Powódka dla uzasadnienia swej legitymacji powoływała się na treść art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych. Zgodnie z nim radca prawny wykonuje zawód w ramach stosunku pracy, na podstawie umowy cywilnoprawnej, w kancelarii radcy prawnego oraz w spółce:

1) cywilnej lub jawnej, w której wspólnikami są radcowie prawni, adwokaci, rzecznicy patentowi, doradcy podatkowi lub prawnicy zagraniczni wykonujący stałą praktykę na podstawie przepisów ustawy z dnia 5 lipca 2002 r. o świadczeniu przez prawników zagranicznych pomocy prawnej w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2020 r. poz. 823);

2) partnerskiej, w której partnerami są radcowie prawni, adwokaci, rzecznicy patentowi, doradcy podatkowi lub prawnicy zagraniczni wykonujący stałą praktykę na podstawie przepisów ustawy z dnia 5 lipca 2002 r. o świadczeniu przez prawników zagranicznych pomocy prawnej w Rzeczypospolitej Polskiej;

3) komandytowej lub komandytowo-akcyjnej, w której komplementariuszami są radcowie prawni, adwokaci, rzecznicy patentowi, doradcy podatkowi lub prawnicy zagraniczni wykonujący stałą praktykę na podstawie przepisów ustawy z dnia 5 lipca 2002 r. o świadczeniu przez prawników zagranicznych pomocy prawnej w Rzeczypospolitej Polskiej.

Wskazać jednak należy, że powierzenie czynności zastępcy w trybie art. 21 ust. 2 ustawy jest emanacją praw i obowiązku korporacyjnych radców prawnych, nie stanowi zaś „wykonywania zawodu” w ścisłym tego słowa znaczeniu, tj. takim do którego odnosi się wymieniony wyżej art. 8 ust. 1 czy art. 22

5 dotyczący wynagrodzenia. Do radcy prawnego jako konkretnej osoby, niezależnie od sposobu wykonywania zawodu (tj. na podstawie umowy o pracę, innej umowy, w spółce czy w ramach działalności indywidualnej) odnoszą się m.in. art. 21 ust. 2 ustawy, ale także art. 28-30 ustawy. Nie budzi niczyjej wątpliwości, że decyzje podejmowane na podstawie tych przepisów dotyczą indywidualnej osoby radcy prawnego, nie zaś spółki, w ramach której wykonuje on działalność. Podobnie decyzja dziekana podjęta na podstawie art. 21 ust. 2 ustawy dotyczy indywidualnej osoby- tu r.pr. A. K., nie zaś spółki w ramach której prowadzi ona działalność.

W ocenie sądu okręgowego przytoczone przez skarżącą w apelacji orzeczenia sądów administracyjnych, wbrew poglądom skarżącej, jedynie potwierdzają powyższą argumentację. W cytowanych orzeczeniach (I FSK 1312/10 i I SA/Gd981/07) sądy administracyjne wyraźnie odróżniły fakt świadczenia pomocy prawnej przez określoną osobę od jej kwalifikacji jako podatnika. W uzasadnieniu Wyroku NSA z 27.01.2011 r. (I FSK 1312/10, LEX nr 786885) wskazano: „[…] należy odróżnić skutki podatkowe wynikające z uzyskiwania przychodów z działalności wykonywanej osobiście w związku z podjętymi aktami władczymi o ustanowieniu z urzędu pełnomocnika, od uzyskiwania przychodów z tytułu udziału w spółce osobowej, w związku z zawieranymi przez nią umowami o świadczenie pomocy prawnej. Prawidłowe zdefiniowanie przychodów ma znaczenie dla ustalenia właściwych następstw podatkowych na gruncie podatku od towarów i usług. Mimo, że skarżący wykonuje zawód jako wspólnik w spółce osobowej, usługi pomocy prawnej z urzędu są

samodzielnie wykonywaną działalnością gospodarczą w rozumieniu u.p.t.u., ponieważ przy reprezentowaniu podmiotu przed sądem nie jest możliwe przeniesienie odpowiedzialności na zleceniodawcę”.

Podkreślić także należy, że radca prawny wykonujący działalność w ramach spółki partnerskiej nie traci przecież jako osoba fizyczna wykonująca ten zawód zdolności prawnej, zdolności do czynności prawnych czy też zdolności sądowej i procesowej. A. K. poprzez wykonywanie zawodu w spółce partnerskiej nie utraciła zatem możliwości wystąpienia z roszczeniem we własnym imieniu. Bez znaczenia dla oceny tej okoliczności oraz potencjalnej zasadności jej powództwa jest fakt, czy uzyskane w ten sposób kwoty rozliczałaby podatkowo w ramach spółki, czy indywidualnie. Regulacje podatkowe nie mogą bowiem wpływać na ocenę zasadności powództwa w kontekście ustalenia legitymacji do dochodzenia roszczenia.

Powódka powoływała się na analogię między wyznaczeniem zastępcy w trybie art. 21 ust. 2 ustawy o radcach prawnych a wyznaczeniem pełnomocnika z urzędu. Co do analogii tej będzie jeszcze mowa w dalszej części uzasadnienia. W tym jednak miejscu wskazać należy, że także sąd cywilny, który rozstrzyga w trybie Rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (czy też aktów wcześniejszych) o wynagrodzeniu pełnomocnika z urzędu, przyznaje je od Skarbu Państwa na rzecz konkretnego radcy prawnego, niezależnie od tego, w jakiej formie przewidzianej art. 8 ust. 1 ustawy, wykonuje on swój zawód. Także temu konkretnemu radcy prawnemu, nie zaś np. spółce, w ramach której wykonuje zawód przysługują np. uprawnienia wskazane w art. 122 kpc.

Nie doszło też do zarzucanego w apelacji naruszenia art. 15 ust. 2 ustawy o podatku od towarów i usług. Zgodnie z jego treścią „działalność gospodarcza obejmuje wszelką działalność producentów, handlowców lub usługodawców, w tym podmiotów pozyskujących zasoby naturalne oraz rolników, a także działalność osób wykonujących wolne zawody. Działalność gospodarcza obejmuje w szczególności czynności polegające na wykorzystywaniu towarów lub wartości niematerialnych i prawnych w sposób ciągły dla celów zarobkowych”. Powyższa regulacja dotyczy wyłącznie definicji działalności gospodarczej wprowadzonej na użytek rozliczenia podatku od towarów i usług i nie ma żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, której przedmiot jest całkowicie odmienny.

Mając na względzie powyższe, sąd okręgowy uznał, że rozstrzygniecie sądu rejonowego odpowiada prawa. Powódka nie ma legitymacji do żądania wynagrodzenia za działania r. pr. A. K. podjęte na skutek decyzji Dziekana o ustanowieniu jej zastępcą. Nie było podnoszone, ani wykazane, aby A. K. dokonała cesji jakichkolwiek swych praw na spółkę, ani aby to spółka ustanowiona została zastępcą w trybie art. 21 ust. 2 ustawy. Stad też powództwo podlegało oddaleniu, o czym prawidłowo orzekł sąd rejonowy.

Z powyższych względów apelacja powoda nie zasługiwała na uwzględnienie i podlegała oddaleniu zgodnie z art. 385 k.p.c., o czym sąd orzekł w punkcie I wyroku.

Jedynie na marginesie zatem sąd okręgowy wskazuje, że nie podziela zaprezentowanych przez sąd rejonowy rozważań w pozostałych kwestiach spornych między stronami.

Jest dla sądu okręgowego niewątpliwe, że w przepisach prawa istnieje luka dotycząca wynagrodzenia radcy prawnego wyznaczonego decyzją dziekana do pełnienia funkcji zastępcy. Z luki tej zdają sobie sprawę obie strony sporu, o czym świadczy samo skierowanie w sprawie pozwu, jak i korespondencja złożona przez pozwanego i znajdująca się na k. 71-78 akt wraz z odpowiedzią na pozew.

W ocenie sądu za nieakceptowalny z punktu widzenia konstytucyjnej zasady równości (art. 32 Konstytucji) oraz art. 65 ust. 2 Konstytucji jest stan, w którym decyzją o charakterze władczym wydaną w ramach działania korporacji zawodowej, na jednego z członków korporacji zostaje nałożony obowiązek wykonywania pracy, za którą nie otrzyma on wynagrodzenia. Zgodnie z zasadami etyki oraz obowiązującymi regulacjami prawnymi, radca prawny nie może świadczyć pomocy prawnej nieodpłatnie, gdyż naruszałoby to fundamentalne zasady wykonywania zawodu, w tym ochronę jego niezależności oraz prawidłowe funkcjonowanie rynku usług prawnych. Obowiązek odpłatności za pracę radcy prawnego wynika zarówno Kodeksu etyki radcy prawnego (Uchwała (...) Rady Radców Prawnych z dnia 7 lutego 2023 r. w sprawie ogłoszenia tekstu jednolitego Kodeksu Etyki Radcy Prawnego), jak i z ustawy o radcach prawnych (Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 499). Pozbawienie radcy prawnego, który wyznaczony został zastępcą jakiegokolwiek wynagrodzenia, sprzeczne jest zatem z przytoczonymi wyżej regulacjami.

Jest bezsporne, że decyzja o wyznaczeniu zastępcą M. P. r. pr. A. K. zapadła bez uzyskania jej zgody, bez konsultacji z nią, i podjęta została jednostronnie przez Dziekana (...) Izby Radców Prawnych. Takie jego uprawnienie wynika wprost z art. 21 ust. 2 ustawy o radcach prawnych, decyzja zapadła zatem w zgodzie z prawem. Bez znaczenia są zatem rozważania sądu dotyczące upoważnienia do zaciągania zobowiązań przez (...) przez co najmniej dwie upoważnione osoby. Jest bowiem bezsporne, że A. K. z (...) żadnej umowy nie zawarła, powodowa spółka nie powoływała się na taką okoliczność, a jako okoliczności faktyczne uzasadniające żądanie wskazywała wykonywanie czynności w oparciu o decyzję Dziekana, nie zaś o zawartą z nim czy też z (...) umowę.

Odnosząc się do argumentów podnoszonych przez stronę pozwaną, że podejmowane przez zastępcę czynności mają zmierzać do zachowania zaufania publicznego wobec zawodu radcy prawnego, wskazać należy, że co do zasady sąd okręgowy owo zapatrywanie podziela. Nie znajduje jednak podstaw do przyjęcia za słuszne, aby radca prawny, który na polecenie Dziekana (...) faktycznie wykonuje czynności zmierzające do zachowania tego zaufania do całej korporacji, miał tą pracę wykonać bezpłatnie. Skoro bowiem zadania te wykonuje dla dobra całej korporacji i na polecenie Dziekana, to nic nie stoi na przeszkodzie, aby koszty jego pracy ponieśli wszyscy członkowie tej korporacji ze swych składek.

Sąd okręgowy nie zgadza się ze stanowczymi twierdzeniami sądu rejonowego o braku analogii pomiędzy wyznaczeniem radcy prawnego z urzędu a wyznaczeniem zastępcy przez Dziekana (...). Wskazać bowiem należy, że zarówno w przypadku wyznaczenia pełnomocnika z urzędu w postępowaniu cywilnym jak i ustanowienia zastępcy w trybie art. 21 ust. 2 ustawy o radcach prawnych, do wskazania jego osoby dochodzi jednostronną decyzją Dziekana. Wbrew również stanowisku pozwanego nie sposób przyjąć, aby zastępca nie był uprawniony do występowania w toczących się już postępowaniach. Zgodnie bowiem z art. 21 ust. 2 ustawy o radcach prawnych zdanie ostatnie „Decyzja dziekana upoważnia wyznaczonego radcę prawnego do prowadzenia podejmowanych spraw i jest równoznaczna

z udzieleniem dalszego pełnomocnictwa procesowego”. Nawet gdyby zresztą przyjąć, że zgodnie z Regulaminem wykonywania zawodu radcy prawnego z dnia 3 grudnia 2022r. czynności te winny się ograniczać do zadań wskazanych w §27 (k. 100 akt), to podkreślić należy, że regulacja ta powstała przeszło dwa lata po wyznaczeniu A. K. zastępcą, co w ocenie sądu wyklucza możliwość oceny zgodności jej działań z owym regulaminem. Gdyby jednak chcieć oceny takiej dokonać, to wskazać należy, że powierzone jej decyzją Dziekana czynności wykonała zgodnie ze wskazanymi w §27 zasadami. Powyższe nie oznacza jednak możliwości zastosowania wprost czy poprzez analogię stawek wynagrodzenia określonych w Rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu, czy też aktów wcześniejszych. Niewątpliwie bowiem odnoszą się one do ponoszenia tych kosztów wyłącznie przez Skarb Państwa, nie zaś przez (...) Izbę Radców Prawnych. W ocenie sąd do ustalenia wynagrodzenia r. pr. A. K. nie mogłaby też mieć zastosowania uchwała z dnia 4 marca 2021r. (...) w S.. Zapadła ona bowiem już po wyznaczeniu jej zastępcą. Błędne są natomiast zarzuty apelacji naruszenia art. 3 kc. Przepis ten stanowi, że ustawa nie ma mocy wstecznej, chyba że to wynika z jej brzmienia lub celu. Przez „ustawę” rozumieć wszystkie przepisy z zakresu prawa prywatnego występujące w aktach prawnych rangi ustawy, a także rozporządzenia wykonawcze. Ani uchwała (...) w S. ani uchwała Krajowej Rady Radców Prawnych statusu tego nie posiadają, art. 3 kc nie znajduje zatem do nich zastosowania, zatem nie mógł zostać naruszony.

Sąd okręgowy uznał, że w niniejszej sprawie wystąpiły szczególne okoliczności usprawiedliwiające odstąpienie od obciążenia powódki kosztami postępowania. Zgodnie z art. 102 k.p.c., zasada słuszności stanowi wyjątek od reguły odpowiedzialności za wynik sprawy, pozostawiając jej zastosowanie swobodnej ocenie sądu, który każdorazowo bierze pod uwagę całokształt okoliczności. Przepis nie precyzuje jednoznacznie pojęcia „wypadków szczególnie uzasadnionych”, pozostawiając ich kwalifikację w gestii sądu na podstawie wszystkich istotnych aspektów danej sprawy. Sąd okręgowy dostrzegł, że powódka wystąpiła do sądu działając w przeświadczeniu o zasadności swojego stanowiska. Sąd okręgowy podzielił część poglądów powódki co do zasady, iż pełnienie funkcji zastępcy winno być wynagrodzone. Powódka mogła być przekonana o słuszności swego roszczenia także i z tego powodu, że w istocie brak jest regulacji prawnych dotyczących tego zagadnienia, co zresztą dostrzegł także sam pozwany, który na skutek żądań powódki podjął w dniu 4 marca 2021r. uchwałę oraz podjął szereg działań zmierzających do wyjaśnienia tej kwestii na szczeblu krajowym oraz do podjęcia stosownej inicjatywy legislacyjnej. W tych okolicznościach nałożenie na powódkę obowiązku zwrotu kosztów zastępstwa procesowego na rzecz pozwanego stałoby w sprzeczności z fundamentalnymi zasadami sprawiedliwości oraz słuszności, które przewidują ochronę stron działających w dobrej wierze i kierujących się przekonaniem o przysługujących im prawach. Mając to na względzie sąd orzekł jak w punkcie 2. wyroku.

Monika Rabiega