Sąd oddalił apelację banku, kredytobiorcy zachowali odsetki mimo potrącenia

Wyrokiem z dnia 3 stycznia 2025 Sąd Rejonowy Szczecin- Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie w sprawie z powództwa Z. I. i G. I. przeciwko Bank (...) spółce akcyjnej w A., o zapłatę (sygn. akt I C 443/24):

I. zasądził od pozwanego Bank (...) spółki akcyjnej w A. na rzecz powodów Z. I. i G. I. kwotę 32 426,10 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od kwot:

- 30 165,32 zł od dnia 1 sierpnia 2023 r.

- 2 260,78 złotych od dnia 17 października 2024 r. do dnia zapłaty,

II. oddalił powództwo w pozostałej części,

III. zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwotę 4 634 zł kosztów procesu z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

Powyższe orzeczenie sąd rejonowy oparł na ustaleniach faktycznych oraz rozważaniach prawnych zawartych w pisemnym uzasadnieniu znajdującym się na k. 203-209 akt sprawy, które sąd drugiej instancji czyni integralną częścią swego rozstrzygnięcia.

Apelację od powyższego wyroku złożyła strona pozwana zaskarżając go w części tj. w zakresie pkt. I i III.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego:

1. art. 498 § 1 k.c. w zw. z art. 499 k.c. poprzez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że zasada retroaktywności nie znajduje zastosowania do daty stanu potrącalności;

2. art. 498 § 1 k.c. w zw. z art. 499 k.c. poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że kredytobiorca nie dokonał potrącenia wierzytelności aktywnej z mocą wsteczną od chwili kiedy potrącenie stało się możliwe.

Mając na względzie przedstawione zarzuty pozwany wniósł o zmianę wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości oraz stosownie do wyniku sprawy rozliczenie kosztów procesu za pierwszą instancję oraz o zasądzenie od powodów na rzecz pozwanego kosztów postępowania w postępowaniu odwoławczym, w tym kosztów zastępstwa procesowego stosownie do art. 98 k.p.c. według norm przepisanych i opłaty skarbowej od pełnomocnictwa.

W uzasadnieniu apelacji pozwany rozwinął powyższe zarzuty (k,. 214-215 akt).

W odpowiedzi na apelację strona powodowa wniosła o oddalenie apelacji pozwanej w całości i zasądzenie od strony pozwanej na rzecz każdego z powodów odrębnie kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, którym je zasadzono do dnia zapłaty (k. 226-228v. akt).

Sąd okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja okazała się nieuzasadniona.

Tytułem wstępu należy wskazać, iż zgodnie z art. 378 § 1 k.p.c., sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. Sąd drugiej instancji jest sąd merytorycznym, a przyjęta koncepcja apelacji pełnej (cum beneficio novorum) nakłada na sąd drugiej instancji powinność merytorycznego rozpoznania sprawy po raz drugi, niezależnie od zarzutów apelacji oraz skontrolowania prawidłowości postępowania w pierwszej instancji, przy uwzględnieniu związania zarzutami naruszenia prawa procesowego przedstawionymi w apelacji (por. wyroki SN: z dnia 3 czerwca 2015 r., V CSK 550/14, z dnia 25 listopada 2015 r., IV CSK 55/15, z dnia 10 marca 2016 r., III CSK 183/15 i dnia 6 października 2016 r., III UK 270/15).

W przedmiotowej sprawie sąd odwoławczy po ponownym rozpoznaniu sprawy w postępowaniu apelacyjnym, wyrażającym się w ustaleniu stanu faktycznego sprawy i ocenie zasadności żądania pozwu na podstawie właściwych przepisów prawa materialnego doszedł do tożsamych, co sąd pierwszej instancji wniosków.

Zarzuty apelacji ograniczały się do zakwestionowania przepisów prawa materialnego, tj. przyjętej przez sąd pierwszej instancji wykładni art. 498 § 1 k.c. w zw. z art. 499 k.c. Skarżący przytoczył brzmienie przepisów oraz wybrane poglądy orzecznictwa i doktryny i na tej podstawie skonstruował wniosek, że składającemu oświadczenie o potrąceniu, odsetki od wierzytelności głównej umorzonej na skutek potrącenia nie należą się w żadnej części. Pozwany zaznaczył, że strona powodowa skorzystała z przysługującego uprawnienia do potrącenia wierzytelności, co doprowadziło do umorzenia się przysługującej im wierzytelności z tytułu odsetek. W istocie, gdyby potrącenia nie dokonała lub gdyby potrącenia dokonał pozwany bank, wówczas to strona powodowa miałaby prawo do domagania się zapłaty odsetek od pozwanego. Zdaniem pozwanego brak jest podstaw, aby szukać ochrony prawa do żądania odsetek za opóźnienie od kwoty umorzonej wierzytelności.

Z kolei na rozprawie apelacyjnej pełnomocnik pozwanej przedstawiał twierdzenia odmienne od treści apelacji. Skierował do powodów propozycję ugodową mającą na celu przewalutowanie kredytu nie zważając na to, że między stronami zapadło już prawomocne orzeczenie stwierdzające nieważność umowy kredytowej, a w niniejszej sprawie powodowie domagali się od banku zwrotu nadpłaty, która nie uległa umorzeniu na skutek złożonego przez nich bankowi oświadczenia o potrąceniu. Powołując się na tzw. teorię salda wskazywał, że odsetki należą się powodom jedynie od powstałej po ich stronie nadpłaty.

Pomijając już wskazaną wyżej niekonsekwencję strony pozwanej w formułowaniu twierdzeń i zarzutów, to w ocenie sądu okręgowego z zaprezentowanymi argumentami nie sposób się zgodzić z następujących względów.

Zgodnie z art. 498 § 1 k.c. gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelnością drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym. Zgodnie natomiast z treścią art. 499 k.c. potrącenia dokonywa się przez oświadczenie złożone drugiej stronie. Oświadczenie ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe.

Wskazać w tym miejscu należy również na przepis art. 481 § 1 k.c., wedle którego, jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. Powodowie wezwali pozwanego do spełnienia świadczenia dwoma wezwaniami do zapłaty. Pierwsze z dnia 10 października 2019 r., w którym wezwali pozwanego do zapłaty kwoty 200 000 zł, na którą składała się kwota dotychczas spłaconych świadczeń w związku ze stosowaniem się powodów do zapisów nieważnej umowy kredytowej nr (...). Należność wynikająca z tego wezwania stała się wymagalna z dniem 24 października 2019 r. (k. 80-82v. akt). Drugie wezwanie do zapłaty z dnia 22 marca 2023 r. obejmowało kwotę 260 000 zł, na którą składała się kwota dotychczas spłaconych świadczeń w związku ze stosowaniem się powodów do zapisów nieważnej umowy kredytowej nr (...). Należność objęta tym wezwaniem stała się wymagalna z dniem 4 kwietnia 2023 r. (k. 83-87v. akt). Pismem z dnia 31 lipca 2023 r. powodowie złożyli pozwanemu oświadczenie o potrąceniu przysługującej im kwoty 186 737,20 zł z wierzytelnością banku o zwrot wypłaconego kapitału w kwocie 156 571,88 zł, w kolejności wskazanej w tym piśmie (k. 88,88v. akt). Niniejszym powództwem powodowie dochodzili zapłaty kwoty, która nie uległa umorzeniu na skutek dokonanego przez nich potrącenia.

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej stwierdził w wyroku z dnia 15 czerwca 2023 r. w sprawie C-520/21, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą konsument ma prawo żądać od instytucji kredytowej rekompensaty wykraczającej poza zwrot miesięcznych rat i kosztów zapłaconych z tytułu wykonania tej umowy oraz poza zapłatę ustawowych odsetek za zwłokę od dnia wezwania do zapłaty, pod warunkiem poszanowania celów dyrektywy 93/13 i zasady proporcjonalności. Trybunał stanął na stanowisku, że możliwość wystąpienia przez konsumenta względem banku z roszczeniami wykraczającymi poza zwrot miesięcznych rat nie podważa wskazanych celów. W szczególności możliwość ta może przyczynić się do zniechęcenia przedsiębiorców do włączania nieuczciwych warunków do umów zawieranych z konsumentami, ponieważ włączenie takich warunków, pociągających za sobą nieważność umowy, mogłoby prowadzić do skutków finansowych wykraczających poza zwrot kwot zapłaconych przez konsumenta i poza zapłatę, w danym przypadku, odsetek za zwłokę.

Orzekając w niniejszej sprawie sąd okręgowy miał również na uwadze najnowsze orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej: wyrok TSUE z dnia 14 grudnia 2023 r. C-28/22 oraz wyrok TSUE z dnia 8 maja 2024 r. C-424/22, które wprost potwierdziły możliwość naliczania przez kredytobiorców odsetek ustawowych za opóźnienie.

Niewątpliwe jest zatem, że konsumenci mogą skutecznie domagać się zapłaty odsetek od nienależnego świadczenia spełnionego na rzecz banku od daty postawienia swego roszczenia w stan wymagalności. Powodowie prawidłowo wyliczyli wartość swego roszczenia odsetkowego oraz prawidłowo przedstawili je do potrącenia. Myli się natomiast pozwany twierdząc, że skutki złożenia oświadczenia o potrąceniu są takie, iż konsumenci z mocą wsteczną utracili w ogóle prawo żądania odsetek, skutek ten błędnie wywodząc z art. 499 k.c.

Istotne w niniejszej sprawie jest, że wymagalność roszczenia kredytobiorców nie powodowała automatycznie powstania stanu potrącalności wierzytelności banku. Roszczenie o zwrot świadczenia nienależnego jest roszczeniem bezterminowym, co oznacza, że jego wymagalność następuje po wezwaniu wierzyciela do spełnienia świadczenia. Przyjęcie odmiennego poglądu prowadziłoby do sytuacji, w której konsument szukający ochrony swoich interesów naruszonych nieuczciwymi praktykami przedsiębiorcy zostałby pozbawiony prawa do ustawowych odsetek za opóźnienie, wyłącznie ze względu na bierność banku, który utrudniałby egzekwowanie przez konsumenta jego uprawnień. Bank nie byłby zniechęcony do stosowania nieuczciwych warunków w umowach kredytu zawieranych z konsumentami, kiedy wiedziałby, że na skutek jego własnej bierności konsumentowi nie przysługują odsetki ustawowe za opóźnienie, pomimo postawienia przez konsumenta w stan wymagalności swojego roszczenia i próby ochrony swoich interesów przy jednoczesnej pasywnej postawie banku.

Powyższemu nie przeczy przytoczone przez powoda w apelacji orzecznictwo Sądu Najwyższego, w szczególności wyrok z dnia 3 kwietnia 2014 r. w sprawie V CSK 242/13. W pierwszej kolejności wskazać należy, że cytowane orzeczenie wydane zostało na bazie odmiennego niż w niniejszej sprawie stanu faktycznego, w którym wymagalność roszczenia nie była uzależniona od wezwania do zapłaty. Nawet jednak w tym judykacie Sąd Najwyższy wskazał jednoznacznie iż „oświadczenie o potrąceniu, które zostanie złożone drugiej stronie, ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe (art. 499 k.c.). Potrącenie staje się możliwe wówczas, gdy powstaje tzw. stan potrącalności, tj. w dacie, w której ziszczają się przesłanki pozytywne potrącenia określone w art. 498 § 1 k.c. przy jednoczesnym braku przesłanek negatywnych potrącenia, w tym określonych w art. 505 k.c. Z tą bowiem chwilą jeden z wzajemnych wierzycieli nabywa uprawnienie do dokonania czynności potrącenia, a skutki wykonania tego uprawnienia cofają się do chwili powstania stanu potrącalności. Innymi słowy, w razie późniejszego, niż w chwili powstania stanu potrącalności, złożenia oświadczenia o potrąceniu, z mocy prawa następują takie skutki prawne, jakby oświadczenie o potrąceniu zostało złożone przez uprawnionego do tego wierzyciela w chwili powstania stanu potrącalności (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2003 r., III CK 152/02, nie publ.). Umorzenie wierzytelności będących przedmiotem potrącenia powoduje wygaśnięcie praw akcesoryjnych wobec tych wierzytelności. Od chwili wystąpienia retroaktywnego skutku wynikającego z art. 498 § 2 w zw. z art. 499 k.c., tj. od dnia powstania stanu potrącalności, za niebyłe uznać należy te skutki prawne, które wynikały z założenia istnienia wierzytelności, następnie umorzonych wskutek potrącenia. Dotyczy to w szczególności naliczanych odsetek za opóźnienie lub zwłokę za okres po dniu powstania stanu potrącalności od tej części każdej z wierzytelności wzajemnych, które uległy z tą chwilą umorzeniu. Skutek ten nie dotyczy jedynie tych odsetek od obu umorzonych wierzytelności należnych do chwili powstaniu stanu potrącalności.”

Wyjaśnić należy, że ów „stan potrącalności” to niewątpliwie stan opisany w art. 498 § 1 k.c., tj. taki, w którym obie wierzytelności są wymagalne. Nie budzi więc żadnej wątpliwości, że odsetki należą się konsumentowi za okres od dnia postawienia w stan wymagalności jego własnej wierzytelności co najmniej do dnia postawienia w stan wymagalności roszczenia banku. W okolicznościach faktycznych sprawy na dzień złożenia przez stronę powodową oświadczenia o potraceniu, tj. na dzień 31 lipca 2023 r., strona pozwana nie postawiła natomiast w stan wymagalności swojego roszczenia. Nie zmieniało to jednak prawa powodów do żądania odsetek od wymagalnego roszczenia przysługującego im od banku.

Podsumowując powyższe rozważania sąd okręgowy zauważa również, że akceptacja przedstawionych przez pozwanego wywodów prowadziłaby do nieakceptowalnego z punktu widzenia zasad współżycia społecznego oraz celów dyrektywy 93/13 skutków. Mianowicie prowadziłaby do sytuacji, w której konsumenci celem realizacji swych słusznych roszczeń musieliby pozywać bank i przez wiele lat oczekiwać na rozstrzygnięcie sądu. W tym czasie bank bezzasadnie negując ich roszczenia, a częstokroć celowo przedłużając postępowanie odwlekałby datę, w której zmuszony byłby spełnić świadczenia na rzecz konsumentów. Jednocześnie wywoływana przez niego zwłoka działałaby na jego korzyść, albowiem następnie bank twierdziłby, że mimo wieloletniego okresu wymagalności roszczenia skierowanego przeciwko niemu, odsetki konsumentowi i tak się nie należą. Bank byłby zatem promowany za swe nierzetelne, nielojalne i godzące w prawa konsumenta zachowania poprzez zwolnienie go z konieczności uiszczenia odsetek (czy poprzez zapłatę, czy na skutek potrącenia). Przyznanie takiej korzyści przedsiębiorcom, którzy skorzystali z nieuczciwych warunków, byłoby zaś sprzeczne z koniecznością zachowania odstraszającego skutku zakazu stosowania takich warunków przewidzianego w dyrektywie 93/13.

Prowadziłoby to także do tego, że konsument w obawie przed kwestionowaniem skuteczności potrącenia byłby zmuszony do końca podtrzymywać powództwo o zapłatę i uzyskać prawomocny zasądzający wyrok sądu co do całej kwoty objętej swoim roszczeniem. Gdyby bowiem cofnął pozew w zakresie, w jakim dokonał potrącenia, narażałaby się na wytoczenie bezzasadnego powództwa przeciwko niemu. W przypadku zaś braku cofnięcia powództwa, niewątpliwie bank mógłby podnieść zarzut potrącenia, co skutkowałoby dla konsumentów uznaniem w sprawie z ich powództwa, że bezzasadnie podtrzymywali powództwo, co do należności, która uległa umorzeniu na skutek dokonanego przez nich potrącenia. W rezultacie naraziliby się na oddalenie ich powództwa i uznanie ich za stronę przegrywającą sprawę. Znalazłoby to również swoje konsekwencje w rozstrzygnięciu o kosztach procesu, które by ich obciążyły. Konsument zaś, który lojalnie po dokonaniu potrącenia cofnąłby pozew co do kwot objętych potrąceniem, byłby karany ustaleniem, że odsetek tych skutecznie potrącić nie mógł. W istocie zatem, gdyby przyjąć za słuszne twierdzenia banku, konsument w sporze z bankiem zawsze narażony byłby na niekorzystne dla siebie konsekwencje, na które nie miałby żadnego wpływu, bowiem zawsze uzależnione byłyby one od aktywności lub jej braku po stronie banku.

Wskazać także należy, że potrącenie zastępuje spełnienie świadczenia przez zobowiązanego, natomiast nie zmienia jego wysokości. Gdyby zaś przyjąć za słuszne argumenty banku, wysokość wierzytelności konsumentów byłaby różna w zależności od tego, w jaki sposób doszłoby do jej wygaśnięcia. Gdyby bowiem bank spełnił świadczenie na skutek wezwania do zapłaty lub też konsumenci nie dokonaliby potrącenia, wówczas otrzymaliby pełną kwotę wraz z odsetkami. Z kolei na skutek dokonania potrącenia utraciliby prawo do odsetek za cały okres po wezwaniu do zapłaty. Takie różnicowanie sytuacji konsumentów w zależności od tego, czy do wygaśnięcia wierzytelności dojdzie poprzez zapłatę, czy poprzez potrącenie, nie znajduje żadnego uzasadnienia prawnego.

Tak argumentując, sąd okręgowy, w oparciu o art. 385 k.p.c. oddalił apelację pozwanego, o czym orzekł w punkcie 1 sentencji wyroku.

W punkcie 2. sąd okręgowy orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego stosownie do reguły odpowiedzialności za wynik procesu (art. 98 § 1 i 3 k.p.c.). Strona powodowa wygrała postępowanie przed sądem drugiej instancji w całości, a zatem koszty te należało zasądzić od pozwanego na rzecz powodów w kwocie 1.800 zł (wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie). Kwota ta stanowiła koszt wynagrodzenia pełnomocnika powodów ustalonego w oparciu o § 2 pkt 5 w zw. § 10 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia w sprawie opłat za czynności radców prawnych. Orzeczenie o odsetkach od zasądzonych kosztów postępowania przed sądem drugiej instancji oparto na treści 98 § 1

1 k.p.c.

Sędzia Monika Rabiega

(...)

1. (...)

2. (...)

3. (...)