Spółka nie dostanie zapłaty od konsumenta, bo prowizje z pożyczek były rażąco wygórowane

Sąd Rejonowy w Stargardzie po rozpoznaniu sprawy z powództwa (...) spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w O. przeciwko J. I. o zapłatę, w dniu 16 stycznia 2025 r. wydał wyrok w sprawie o sygnaturze akt I C 524/24, w którym:

I. zasądził od pozwanego J. I. na rzecz powoda (...) spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w O. kwotę 10.156,36 zł wraz z odsetkami umownymi w wysokości odsetek maksymalnych za opóźnienie od kwot 3747,45 zł i 4395,15 zł od dnia 16 listopada 2023 r. do dnia zapłaty;

II. zasądził od pozwanego J. I. na rzecz powoda (...) spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w O. kwotę 4.317 zł tytułem zwrotu koszów procesu, wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.

Powyższe orzeczenie Sąd Rejonowy oparł na ustaleniach faktycznych oraz rozważaniach prawnych znajdujących się na kartach 66 - 70 akt sprawy.

Apelację od powyższego wyroku złożył pozwany, zaskarżając rozstrzygnięcie sądu rejonowego w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu pozwany zarzucił:

1. naruszenie przepisów prawa procesowego, mające istotny wpływ na treść orzeczenia, tj.:

a.

art. 233 § 1 k.p.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na przekroczeniu granic swobodnej oceny dowodów i dokonaniu tej oceny w sposób dowolny, naruszający zasady logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego, a w szczególności na błędnym ustaleniu, iż pozwany zawarł z powódką w dniu 27 lutego 2021 r. ramową umowę pożyczki nr (...) (k. 14-19), podczas gdy-wobec braku podpisów stron tej „umowy” - pismo to stanowi jedynie wydruk takiej umowy, nie zaś dowód jej zawarcia, nadto z żadnego innego dokumentu przedstawionego przez powódkę nie wynika wola zawarcia przez powoda powyższej umowy, a w konsekwencji błędne przyjęcie przez Sąd pierwszej instancji, że strona powodowa sprostała obowiązkowi udowodnienia faktu zawarcia umowy z pozwanym;

b.

art. 233 § 1 k.p.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na przekroczeniu granic swobodnej oceny dowodów i dokonaniu tej oceny w sposób dowolny, naruszający zasady logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego, a w szczególności na błędnym ustaleniu, iż pozwany zobowiązany jest do zwrotu na rzecz powódki kwoty 10.156,36 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, podczas gdy z żadnego dokumentu przedstawionego przez powódkę nie wynika wola pozwanego zawarcia z powódką umowy pożyczki, a ponadto kwota dochodzona przez powódkę nie wynika z postanowień ramowej umowy pożyczki nr (...) z dnia 27 lutego 2021 r. ani z załączonych do niej dokumentów, lecz z formularza informacyjnego dot. pożyczki (k. 22-24), który również nie stanowi dowodu zawarcia przez strony umowy będącej — podstawą żądania powódki;

c.

art. 233 § 1 k.p.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na przekroczeniu granic swobodnej oceny dowodów i dokonaniu tej oceny w sposób dowolny, naruszający zasady logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego, a w szczególności na błędnym ustaleniu, iż pozwany udzielił powódce pełnomocnictwa do zawarcia umowy pożyczki nr (...) z dnia 27 lutego 2021 r. (k. 21), podczas gdy - wobec braku podpisów - pismo to stanowi jedynie wydruk takiego pełnomocnictwa, nie zaś dowód jego udzielenia przez pozwanego;

d.

art. 233 § 1 k.p.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na przekroczeniu granic swobodnej oceny dowodów i dokonaniu tej oceny w sposób dowolny, naruszający zasady logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego, a w szczególności na błędnym ustaleniu, iż powódka przelała na konto bankowe pozwanego kwotę w wysokości 1.070,00 zł, co ma potwierdzać, że strony zawarły umowę pożyczki, podczas gdy powódka nie przedstawiła żadnego dokumentu, z którego wynikałoby, że konto bankowe, na które przelana została powyższa kwota, należy do pozwanego;

e.

art. 233 § 1 k.p.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na przekroczeniu granic swobodnej oceny dowodów i dokonaniu tej oceny w sposób dowolny, naruszający zasady logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego, a w szczególności na błędnym ustaleniu, iż powódka skutecznie wypowiedziała umowę pożyczki nr (...) z dnia 27 lutego 2021 r., podczas gdy powódka nie wykazała, w jakiej dacie i w jakiej wysokości zadłużenie pozwanego stanowiło podstawę do wypowiedzenia umowy, nadto powódka nie wykazała, aby przed wypowiedzeniem umowy pożyczki skierowała do pozwanego wezwanie do zapłaty a tym samym nie udowodniła spełnienia obowiązku wynikającego z art. 75c ust. 1 w zw. z ust. 6 Prawa bankowego;

f.

art. 233 § 1 k.p.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na przekroczeniu granic swobodnej oceny dowodów i dokonaniu tej oceny w sposób dowolny, naruszający zasady logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego, a w szczególności na błędnym ustaleniu, iż brak jest podstaw do kwestionowania zastrzeżonych umową pożyczki kosztów, bowiem nie miały one charakteru wygórowanego, podczas gdy Sąd pierwszej instancji nie dokonał w rzeczywistości kontroli treści stosunku prawnego między stronami pod kątem abuzywności postanowień umowy konsumenckiej, tym bardziej, że pozwany podnosił, że w treści umowy znajdują się klauzule niedozwolone zastrzegające opłaty niezależne i rażąco wygórowane w zakresie prowizji;

2. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

a.

art. 60 w zw. z art. 61 k.c. poprzez błędne zastosowanie uznanie, że ramowa umowa pożyczki nr (...) z dnia 27 lutego 2021 r., stanowi dowód zawarcia przez strony tej umowy, podczas gdy dokument ten nie zawierał elementów mogących świadczyć, iż stanowi ono przejaw woli pozwanego skierowany do powoda, a powódka nie przedstawiła żadnych innych dokumentów, z których wynikałoby, że pozwany wyraził wolę zawarcia przedmiotowej umowy;

b.

art. 6 k.c. poprzez jego błędne zastosowanie, polegające na nieprawidłowym określeniu rozkładu ciężaru dowodu i przerzuceniu na pozwanego obowiązku wykazania, iż nie zawarł on z powódką umowy pożyczki nr (...) z dnia 27 lutego 2021 r., podczas gdy to na powódce spoczywał obowiązek udowodnienia faktu zawarcia tej umowy z pozwanym, z której wywodzi ona skutki prawne, któremu to obowiązkowi powódka nie sprostała;

c.

art. 720 k.c. poprzez jego błędne zastosowanie i uznanie, że strony zawarły umowę pożyczki, podczas gdy z żadnego przedstawionego przez powódkę dokumentu nie wynika wola pozwanego związania się ramową umową pożyczki nr (...) z dnia 27 lutego 2021 r.;

d.

art. 385

1 k.c. poprzez jego niezastosowanie, a w konsekwencji niedokonanie kontroli treści stosunku prawnego między stronami pod kątem abuzywności postanowień umowy konsumenckiej, mimo że pozwany podnosił, że w treści umowy znajdują się klauzule niedozwolone zastrzegające opłaty niezależne i rażąco wygórowane w zakresie prowizji.

W oparciu o tak skonstruowane zarzuty, apelujący wniósł o: zmianę zaskarżonego wyroku w całości, poprzez oddalenie powództwa w całości; a także o zasądzenie od powódki na rzecz pozwanego kosztów postępowania przed sądem pierwszej instancji oraz kosztów postępowania apelacyjnego w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu apelacji na kartach 79v - 83 akt pozwany rozwinął wyżej podniesione zarzuty oraz wniósł jak na wstępie.

W odpowiedzi na apelację powód wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych (karta 98 - 101 akt).

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja pozwanego doprowadziła do zmiany zaskarżonego wyroku.

Wstępnie wyjaśnienia wymagało, że sprawa niniejsza podlegała rozpoznaniu przez sąd odwoławczy z zachowaniem przepisów Kodeksu postępowania cywilnego o postępowaniu uproszczonym ze względu na charakter żądania, które dotyczyło świadczenia oraz wartość przedmiotu sporu, która nie przekraczała dwudziestu tysięcy złotych (art. 505

1 k.p.c.). W postępowaniu uproszczonym, zgodnie z art. 505

9 § 1

1 k.p.c., apelację można oprzeć na zarzutach: 1) naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć wpływ na wynik sprawy. W postępowaniu uproszczonym sąd drugiej instancji oddala apelację również wtedy, gdy mimo naruszenia prawa materialnego lub przepisów postępowania albo błędnego uzasadnienia zaskarżony wyrok odpowiada prawu (art. 505

12 § 3 k.p.c.). Natomiast zgodnie z treścią art. 505

13 § 2 k.p.c. uzasadnienie wyroku sądu drugiej instancji, jeżeli sąd ten nie przeprowadził postępowania dowodowego, powinno zawierać jedynie wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa.

Podstawę prawną dochodzonego roszczenia stanowił zatem przepis art. 720 § 1 k.c., zgodnie z którym przez umowę pożyczki dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego pożyczkę określoną ilość pieniędzy albo rzeczy oznaczonych co do gatunku, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy albo tę samą ilość rzeczy tego samego gatunku i takiej samej jakości. W sprawie mają również zastosowanie przepisy ustawy z dnia 12 maja 2011r. o kredycie konsumenckim (dalej: u.k.k.), albowiem zgodnie z art.3 ust.1 i ust.2 pkt 1 u.k.k. przez umowę o kredyt konsumencki rozumie się m.in. umowę pożyczki udzieloną przez kredytodawcę w zakresie jego działalności konsumentowi w wysokości nie większej niż 255 550 zł albo równowartości tej kwoty w walucie innej niż waluta polska. Status pozwanej jako konsumenta nie był w sprawie kwestionowany przez żadną ze stron. Dalej należy wskazać, że zgodnie z art. 6 k.c. ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Przepis ten wyraża podstawową regułę rozkładu ciężaru dowodu w prawie cywilnym i – jak podkreśla się w doktrynie – pełni funkcję umożliwiającą sądowi rozstrzygnięcie sprawy także w sytuacji powstania stanu non liquet, poprzez wskazanie strony, która poniesie konsekwencje nieudowodnienia określonych twierdzeń faktycznych. W sprawach dotyczących umowy pożyczki reguła ta znajduje bezpośrednie zastosowanie. To bowiem strona, która twierdzi, że doszło do zawarcia umowy pożyczki i wydania jej przedmiotu, obowiązana jest wykazać zarówno sam fakt zawarcia umowy, jak i wykonanie świadczenia przez dającego pożyczkę. W piśmiennictwie i orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że dowód zawarcia umowy pożyczki oraz wydania jej przedmiotu obciąża pożyczkodawcę. W szczególności dowodami takimi mogą być: pisemne pokwitowanie odbioru środków przez pożyczkobiorcę, potwierdzenia przelewów na jego rachunek bankowy, rewers, recepis czy skrypt dłużny (por. m.in. . wyrok SN z 5.3.2002 r., I CKN 1086/99; wyrok SA w Łodzi z 31.7.2014 r., I ACa 174/14; wyrok SA w Szczecinie z 27.11.2013 r., I ACa 655/13; wyrok SA w Szczecinie z 1.10.2019 r., I ACa 325/19). W świetle art. 6 k.c. to zatem powód – dochodzący zwrotu pożyczki – powinien wykazać fakty prawotwórcze, tj. okoliczności, z których wywodzi istnienie wierzytelności, w tym przede wszystkim fakt zawarcia umowy, przekazania pożyczkobiorcy określonej sumy pieniężnej i braku realizacji przez pożyczkobiorcę postanowień umownych dotyczących spłaty zobowiązania. Dopiero wówczas na pozwanym spoczywa ciężar dowodzenia faktów tamujących lub niweczących roszczenie, takich jak zwrot pożyczki czy jej nienależne otrzymanie. Podkreśla się przy tym, że ocena, czy strona wywiązała się z obowiązku udowodnienia faktów, z których wywodzi skutki prawne, należy już do sfery procesowej i dokonywana jest na gruncie przepisów postępowania cywilnego, w szczególności art. 227 i art. 233 § 1 k.p.c.

Powódka (...) sp. z o.o. dochodziła w niniejszym postępowaniu roszczenia z umowy pożyczki zawartej pomiędzy stronami w dniu 27 lutego 2021 r. Jak wskazywała w pozwie, na roszczenie składa się kwota 3.747,45 zł tytułem niespłaconej do dnia złożenia pozwu kwoty kapitału, kwota 4.305,15 zł tytułem niespłaconej do dnia złożenia pozwu kwoty opłat i prowizji, kwota 1.355,78 zł tytułem niespłaconej do dnia złożenia pozwu kwoty należnych odsetek karnych oraz kwota 747,98 zł tytułem niespłaconej do dnia złożenia pozwu kwoty należnych odsetek umownych. Z dokumentów złożonych do akt sprawy wynika, że w dniu 27 lutego 2021 roku doszło do zawarcia ramowej umowy pożyczki numer (...), w ramach której pozwany mógł wnioskować o pożyczki za pośrednictwem konta klienta na stronie internetowej (...) Sama umowa również została zawarta w ramach konta klienta na ww. stronie internetowej (§ 1 pkt 3 umowy ramowej). Wbrew zapatrywaniom apelującego powódka skutecznie wykazała zawarcie umowy pożyczki pomiędzy stronami. Nie ulega wątpliwości, że umowa została zawarta za pośrednictwem systemu internetowego na odległość, a zatem trudno oczekiwać, aby wydruk umowy ramowej pożyczki opatrzony był podpisami. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, że nie do przyjęcia jest teza, wedle której skoro wydruki komputerowe nie spełniają wymogów dokumentów, tym samym nie mogą zostać uznane za dowód w procesie. Nawet jeśli podzielić pogląd, że skoro niepodpisane wydruki komputerowe nie stanowią dokumentu w rozumieniu art. 244 i 245 KPC, to należy uwzględnić, iż w Kodeksie postępowania cywilnego nie zawarto zamkniętego katalogu środków dowodowych i dopuszczalne jest skorzystanie z każdego źródła informacji o faktach istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, jeśli tylko nie jest to sprzeczne z przepisami prawa. W rachubę wchodziła zatem ewentualność zastosowania przepisu art. 309 KPC. Przepis ten odnosi się bowiem do innych niż wyraźnie wymienionych w kodeksie środków dowodowych i tym samym może mieć zastosowanie także do wydruków komputerowych (por. Sądu Najwyższego z dnia 5 listopada 2008 r., I CSK 138/08). Moc dowodową takich wydruków należy oceniać zgodnie z zasadami określonymi w art. 233 § 1 k.p.c., zaś wbrew zarzutom apelacyjnym w tym zakresie sąd rejonowy nie wykroczył poza ramy swobodnej oceny dowodów. Złożone w sprawie wydruki zawierają dane pozwanego i identyfikują go jako pożyczkobiorcę, natomiast fakt, iż w ramach pożyczki została przekazana na jego rachunek kwota 1070 zł tylko utwierdza w przekonaniu, że pozwany zawarł z powódką umowę ramową pożyczki. Wniosek taki jest logiczny i korespondujący z zasadami doświadczenia życiowego.

Pozostałe wydruki pozwalają ustalić, że powód w ramach umowy ramowej zawarł w istocie co najmniej dwie umowy pożyczki. Z potwierdzenia wypłaty pożyczki (k. 20 akt) oraz formularza informacyjnego dotyczącego pożyczki konsumenckiej (k. 22 akt) wynika, że w ramach pierwszej umowy pożyczki z dnia 27 lutego 2021 roku pozwanemu została udzielona pożyczka w wysokości 9.999,60 zł na okres spłaty wynoszący 36 miesięcy, przy czym kwota 3.999,60 zł przeznaczona była na zapłatę prowizji, natomiast pozostała kwota 6.000,00 zł miała zostać wypłacona klientowi. Następnie dnia 6 czerwca 2022 roku została pozwanemu udzielona druga pożyczka w wysokości 9400,01 zł na okres spłaty wynoszący 24 miesiące, przy czym kwota 4.305,15 zł przeznaczona została na zapłatę prowizji, zaś pozostała kwota 5.094,86 zł, określona jako całkowita kwota pożyczki, stanowiącą kwotę pożyczki bez kredytowanych kosztów, została podzielona w ten sposób, że kwota 4.024,86 zł miała być zaliczona na spłatę dotychczasowego zobowiązania w (...), a pozostała część w kwocie 1.070,00 zł została wypłacona na rachunek bankowy klienta (potwierdzenie przelewu na k. 25 akt). Równolegle całkowita kwota do zapłaty przez konsumenta miała wynieść 11.211,27 zł (k. 26 – 27 akt). W ocenie powódki pozwany nie realizował spłaty rat pożyczki zgodnie z umową, skutkiem czego pismem z dnia 15 lutego 2023 roku powódka złożyła pozwanemu oświadczenie o wypowiedzeniu ramowej umowy pożyczki, informując jednocześnie, że na dzień 15 lutego 2023 roku zadłużenie pozwanego wynosi 8.762,13 zł. Z pisma procesowego powódki z dnia 7 maja 2024 roku wynika, że po otrzymaniu drugiej pożyczki pozwany dokonał dwóch wpłat, w tym w dniu 12 lipca 2022 r. w kwocie 467,01 zł oraz w dniu 4 listopada 2022 r. w kwocie 1401,03 zł.

W warunkach niniejszej sprawy przedmiotem rozpoznania jest zatem roszczenie z pożyczki udzielonej dnia 6 czerwca 2022 roku, w ramach której na zasadzie dostępnego materiału dowodowego oraz niekwestionowanych twierdzeń powódki można jednoznacznie ustalić, że pozwanemu została udostępniona kwota 1070 zł (k. 25 akt), zaś pozwany dokonał dwóch wpłat, w tym w dniu 12 lipca 2022 r. w kwocie 467,01 zł oraz w dniu 4 listopada 2022 r. w kwocie 1401,03 zł.

Wprawdzie z wydruku na karcie 26 akt wynika, że w ramach udzielonej pożyczki w wysokości 9.400,01 zł, poza wspomnianą wypłatą, kwota 4024,86 zł miała być przeznaczona na pokrycie obecnego zobowiązania z tytułu wypłaty i prowizji, jednak materiał dowodowy nie potwierdza, aby doszło do zaksięgowania takiej wpłaty na poczet spłaty pożyczki z dnia 27 lutego 2021 roku. Tymczasem jest to okoliczność wprost zakwestionowana przez pozwanego w sprzeciwie od nakazu zapłaty, zatem powódka wywodząc skutek w postaci przekazania kwoty 4024,86 zł na spłatę poprzedniego zobowiązania, a tym samym wywodząc fakt, że pożyczka w tym zakresie została faktycznie udostępniona, powódka powinna była tę okoliczność wykazać, czego nie uczyniła.

Co więcej, nawet gdyby uznać, że świadczenie w wysokości 4024,86 zł zgodnie z deklaracją pożyczkodawcy zostało przekazane na pokrycie obecnego zobowiązania z tytułu wypłaty i prowizji, to w ocenie sądu okręgowego kwota ta nie może być oceniana jako efektywnie wypłacona, w tym aby pokrycie zaległości z pierwszej pożyczki było celowe. Należy przy tym zwrócić uwagę, że przy zaciągnięciu pożyczki refinansowanej saldo pożyczki powiększono o 3.999,60 zł, albowiem kwotę tę przeznaczono na zapłatę prowizji. Stwierdzić należy, że prowizja na poziomie około 40% całkowitej kwoty kredytu oraz na poziomie 66% w stosunku do kapitału faktycznie udostępnionego jawi się jako świadczenie rażąco wygórowane. Podobnie należy ocenić prowizję na poziomie 4.305,15 zł pobraną w ramach pożyczki z dnia 6 czerwca 2022 roku, zaciągniętej na kwotę 9400 zł. W tym przypadku prowizja została ustalona na poziomie niemal 46% w stosunku co całkowitej kwoty kredytu, natomiast na poziomie 84% w stosunku do całkowitej kwoty drugiej pożyczki.

Należało zatem najpierw ocenić, czy opłaty prowizyjne przewidziane w umowach pożyczek były prawnie dopuszczalne, w tym przez pryzmat art. 385

1 k.c., zgodnie z którym, postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny (§ 1); jeżeli postanowienie umowy zgodnie z § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie (§ 2); nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta (§ 3); ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje (§ 4).

Nie budzi żadnych wątpliwości, iż obowiązek zapłaty prowizji stanowiącej wynagrodzenie za udzielenie pożyczki przewidzianej w umowie pożyczki, do której mają zastosowanie przepisy ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (Dz. U. z 2019 r., poz. 1083 tj. ze zm.) nie jest świadczeniem głównym w rozumieniu art. 385

1 § 1 k.c. (tak uchwały Sądu Najwyższego z dnia 27 października 2021 r. w sprawach III CZP 43/20 i III CZP 42/20), nadto sporne postanowienia umowy nie zostały uzgodnione indywidualnie. Wszak do uznania postanowienia za indywidualnie uzgodnione w rozumieniu art. 385

1 § 3 k.c. nie jest wystarczające ustalenie, iż cała umowa była przedmiotem negocjacji, albowiem przedmiotem negocjacji (indywidualnych ustaleń) muszą być konkretne jej postanowienia. W świetle art. 385

1 § 4 k.c. ciężar dowodu indywidualnego uzgodnienia postanowienia spoczywa na tym, kto się na to powołuje, co oznacza zazwyczaj przedsiębiorcę zawierającego umowę z konsumentem (vide wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 grudnia 2019 r., IV CSK 443/18 i dnia 7 listopada 2019 r., IV CSK 13/19). Tymczasem powódka nie zdołała obalić domniemania, że postanowienia umowny dotyczące prowizji nie zostały uzgodnione indywidualnie i pozwany realnie miał wypływ na treść tego postanowienia. Z uwagi na sposób w jaki umowę zawarto, oczywistym jest, że zawierając umowę pożyczki strony nie uzgadniały jej poszczególnych postanowień, a skorzystały z wzorca jakim posługiwał się pożyczkodawca w prowadzonej działalności gospodarczej w zakresie udzielania pożyczek.

Jednocześnie wręcz oczywiste jest, że postanowienia spornej umowy kształtowały prawa oraz obowiązki pozwanego w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy.

„Rażące naruszenie interesów konsumenta” oznacza nieusprawiedliwioną dysproporcję na niekorzyść konsumenta praw oraz obowiązków w określonym stosunku obligacyjnym, skutkujące niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji ekonomicznej oraz jego nierzetelne traktowanie (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 2006 r., I CK 297/05, z dnia 15 stycznia 2016 r., I CSK 125/15, z dnia 27 listopada 2015 r., I CSK 945/14, z dnia 30 września 2015 r., I CSK 800/14, z dnia 29 sierpnia 2013 r. I CSK 660/12). Chodzi tutaj o zachwianie równowagi kontraktowej wyrażające się w tym, że kontrahent konsumenta zastrzega dla siebie nadmierne korzyści lub uprzywilejowaną pozycję, wyraźnie i w znacznym stopniu przewyższające korzyści uzyskane przez konsumenta lub pod innym względem znacznie pogarszające sytuację konsumenta (tak wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2005 r., I CK 832/04). Z kolei „działanie wbrew dobrym obyczajom” w zakresie kształtowania treści stosunku obligacyjnego wyraża się w tworzeniu przez partnera konsumenta takich klauzul umownych, które zmierzają do niedoinformowania, dezorientacji, wywołania błędnego przekonania u klienta czy wykorzystania jego niewiedzy lub naiwności. Za istotę dobrego obyczaju uznaje się szeroko rozumiany szacunek dla drugiego człowieka, a zatem sprzeczne z dobrymi obyczajami jest naruszanie usprawiedliwionego zaufania drugiej strony umowy. Także naruszenie dobrych obyczajów w kontekście art. 385

1 § 1 k.c. zazwyczaj jest wiązane z tworzeniem takich klauzul umownych, które godzą w równowagę kontraktową stron (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 października 2006 r., I CSK 173/06 oraz z dnia 13 lipca 2005 r., I CK 832/04). Do dobrych obyczajów i uczciwości kupieckiej zalicza się wymaganie od przedsiębiorcy wysokiego poziomu świadczonych usług oraz stosowania we wzorcach umownych takich zapisów, aby dla zwykłego konsumenta były one jasne, czytelne i proste, a ponadto by postanowienia umowne w zakresie łączącego konsumenta z przedsiębiorcą stosunku prawnego należycie zabezpieczały interesy konsumenta i odwzorowywały przysługujące mu uprawnienia wynikające z przepisów prawa. Sprzeczne z dobrymi obyczajami kwalifikowane są w szczególności wszelkie postanowienia, które zmierzają do naruszenia równorzędności stron umowy, nierównomiernie rozkładając uprawnienia i obowiązki między partnerami stosunku obligacyjnego. O rażącym naruszeniu interesów konsumenta można mówić w przypadku prawnie relewantnego znaczenia nierównomiernego rozkładu praw i obowiązków stron umowy (wyroki Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 13 marca 2014 r., VI ACa 1733/13 i dnia 27 sierpnia 2014 r., VI ACa 1313/13).

Odnosząc powyższe rozważania na kanwę rozpatrywanej sprawy sąd odwoławczy miał na uwadze, że obciążenie pożyczkobiorcy prowizją stanowiącą koszt udzielenia pożyczki jest na gruncie przepisów ustawy o kredycie konsumenckim dopuszczalne. Zgodnie z art. 5 pkt 6 tej ustawy na całkowity koszt kredytu składają się wszelkie koszty, które konsument jest zobowiązany ponieść w związku z umową o kredyt, w szczególności odsetki, opłaty, prowizje, podatki i marże jeżeli są znane kredytodawcy oraz koszty usług dodatkowych, w szczególności ubezpieczeń, w przypadku gdy ich poniesienie jest niezbędne do uzyskania kredytu lub do uzyskania go na oferowanych warunkach. Sama dopuszczalność obciążenia pożyczkobiorcy prowizją za udzielenie pożyczki nie oznacza jednak, że pożyczkodawca może ustalić wysokość prowizji w sposób dowolny, oderwany od rzeczywistych kosztów, jakie zostały poniesione w związku z udzieleniem konsumentowi pożyczki. Prowizja za udzielenie pożyczki może służyć np. pokryciu kosztów rozpatrzenia wniosku kredytowego czy przygotowania i zawarcia umowy kredytowej. Koszty te ze względów technicznych mogą oczywiście – tak jak miało to miejsce w niniejszej sprawie – mieć charakter zryczałtowany, ale także ta ryczałtowa wysokość winna korespondować z kosztami czynności, jakie pożyczkodawca musiał rzeczywiście podjąć w związku z przygotowaniem i zawarciem umowy pożyczki.

Nie można nie zauważyć tego, że prowizja za udzielenie pożyczki została zastrzeżona w przypadku pożyczki z dnia 27 lutego 2021 roku w wysokości około 40% całkowitej kwoty kredytu oraz na poziomie 66% w stosunku do kapitału faktycznie udostępnionego, natomiast w przypadku pożyczki z dnia 6 czerwca 2022 roku prowizja została ustalona w wysokości niemal 46% w stosunku co całkowitej kwoty kredytu oraz na poziomie 84% w stosunku do całkowitej kwoty drugiej pożyczki. Umowa pożyczki nie zawiera wyjaśnienia, co stanowiło podstawę dla wyliczenia prowizji na tym poziomie. Nie uczyniła tego również powódka w toku postępowania, gdy tymczasem należy podkreślić, że zasadność obciążenia pożyczkobiorcy opłatą prowizyjną ukształtowaną na tak wysokim poziomie w relacji do kwoty wypłaconej pożyczki musi być podyktowana ściśle określonymi względami związanymi z procesem udzielenia konkretnej pożyczki. Zastrzeżona na rzecz przedsiębiorcy prowizja nie może stanowić zakamuflowanego oprocentowania w postaci zryczałtowanej, którego wysokość przekracza dozwolone prawem granice odsetek umownych. Powódka nie wyjaśniła jednak, w jaki sposób została ustalona prowizja, którą obciążyła pozwanego w ramach obu pożyczek, jakie konkretnie koszty związane z udzieleniem tych pożyczek zostały wzięte pod uwagę przy określaniu jej łącznej wysokości.

Nie zmienia tej oceny okoliczność, że kwota prowizji mieści się w dozwolonym limicie wyznaczonym zgodnie z art. 36a ustawy o kredycie konsumenckim wskazującym maksymalne dopuszczalne pozaodsetkowe koszty pożyczki, albowiem celem przepisów ustawy jest ochrona konsumentów przed nadmiernym obciążeniem finansowym w związku z kredytem konsumenckim. Fakt, że analizowana opłata nie przekracza maksymalnego limitu nie wyłącza kontroli postanowień wzorca umowy, które odnoszą się do takich kosztów, pod kątem skuteczności ich inkorporacji do stosunku prawnego i pod kątem ich abuzywności (tak: T.Czech, artykuł M.Pr.Bank.2016.2.52). Jak zauważył Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 11 września 2020 r. (II CNP 1/20), w kontekście art. 36a ustawy o kredycie konsumenckim okoliczność, iż dane postanowienie umowne mieści się co do zasady w granicach określonych ustawą, nie wyłącza uznania go za niedozwolone w stosunku z konsumentem (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 21 stycznia 2015 r. w połączonych sprawach C-482/13, C-484/13, C-485/13 i C-487/13 oraz wyrok z dnia 3 września 2020 r. w połączonych sprawach C-84/19, C-222/19, C-252/19). Stanowisko to potwierdził w uchwałach z dnia 27 października 2021 r. (III CZP 43/20 i IIII CZP 42/20) Sąd Najwyższy stwierdzając, iż okoliczność, że pozaodsetkowe koszty kredytu konsumenckiego nie przekraczają wysokości określonej w art. 36a ust. 1 i 2 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim, nie wyłącza oceny, czy postanowienia określające te koszty są niedozwolone.

Potwierdzając prawo firm pożyczkowych do pobierania prowizji z tytułu udzielenia pożyczki, uznać jednocześnie należy, że ich wysokość musi być uzasadniona treścią łączącego strony stosunku. Wyznaczenie ustawą ograniczeń w postaci maksymalnego pułapu tego rodzaju opłat nie oznacza pełnej swobody czy dowolności w ich kształtowaniu do wysokości wyznaczonych ustawą granic. Ustawodawca wprowadza tylko nieprzekraczalny, maksymalny dopuszczalny prawem poziom tego rodzaju należności umownych, w ramach którego pożyczkodawca może zastrzegać opłaty, które muszą jednak znajdować racjonalne odniesienie do faktycznie ponoszonych przez niego kosztów i nie mogą być zastrzegane w nadmiernie wygórowanej wysokości. Przedsiębiorca udzielający pożyczki konsumentowi powinien zadbać o to, aby zachowane zostały rozsądne proporcje między wysokością pobieranych odsetek, opłat i prowizji, a wysokością pożyczonej sumy i wyważyć interesy stron umowy. Dla uznania, iż powódka ustaliła wysokość prowizji w sposób zgodny z tym zasadami konieczne byłoby przedstawienie konsumentowi przy zawarciu umowy, co się składa na obciążającą go prowizję, z czego wynika konieczność poniesienia opłaty w przewidzianej umową wysokości. Brak tego rodzaju informacji prowadzi do przyjęcia, że prowizja stanowi arbitralnie określone dodatkowe wynagrodzenie, które jedynie formalnie mieści się w granicach wyznaczonych przepisami ustawy o kredycie konsumenckim. Istota omawianego problemu nie sprowadza się przy tym do oceny samej dopuszczalności ustalenia w umowie pożyczki opłat dodatkowych obciążających pożyczkobiorcę, jako że te są dopuszczalne, ale do sposobu wyjaśnienia i uzasadnienia ich wysokości w relacji do wartości kapitału przekazanego do dyspozycji pożyczkobiorcy. Pożyczkodawca winien w sposób zrozumiały przedstawić sposób skalkulowania tego rodzaju opłat, wyjaśniając, co się na nie składa, tak ażeby umożliwić konsumentowi jeszcze na etapie kontraktowania dokonanie analizy przypadających na niego kosztów uzyskania pożyczki. Tego rodzaju informacji ze strony pożyczkodawcy w niniejszej sprawie zabrakło.

Wobec powyższego uznać należało, że zastrzeżenie opłat prowizyjnych w przypadku obu pożyczek w tak rażącej wysokości stanowiło próbę obejścia przepisów o odsetkach maksymalnych, a więc było działaniem które godziło w dobre obyczaje i naruszało interesy pozwanego jako konsumenta, zatem stanowiło niewiążącą pozwanego klauzulę abuzywną w rozumieniu art. 385

1 § 1 k.c. W tym kontekście zasadny okazał się zarzut apelacyjny naruszenia art. 385

1 k.c.

Uzupełniająco należy wskazać, że mechanizm polegający refinansowaniu poprzedniej pożyczki, obarczonej rażąco wygórowaną prowizją, w okolicznościach braku realizowania terminowej płatności oraz w warunkach udzielenia dalszej pożyczki ponownie obciążonej dalece wygórowaną prowizją, jawi się jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Zgodnie z art. 5 k.c., nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno - gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony. Uregulowanie zawarte w cytowanym przepisie przełamuje zasadę, że wszystkie prawa podmiotowe korzystają z ochrony prawnej (tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9 grudnia 2009 r., IV CSK 290/09). Zastosowanie normy art. 5 k.c. może być uzasadnione względami teleologicznymi (społeczno-gospodarcze przeznaczenie prawa) lub aksjologicznymi (zasady współżycia społecznego). Dla jej zastosowania nie wystarczy jedynie niezgodność, ale konieczne jest wystąpienie sprzeczności, tj. taka sytuacja, gdy danego sposobu wykonywania prawa nie da się w żadnej mierze pogodzić z jego przeznaczeniem lub zasadami współżycia społecznego. Konieczne jest wystąpienie trzech przesłanek: istnienie prawa, które zostaje nadużyte, czynienie z niego użytku oraz sprzeczność tego użytku z kryteriami nadużycia prawa (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 2004 r., I CK 279/04). Przez zasady współżycia społecznego należy rozumieć nieskodyfikowane powszechne normy postępowania, funkcjonujące aktualnie w społeczeństwie polskim i mające na celu ochronę społecznie akceptowanych wartości (czyli stanów rzeczy) lub dóbr niematerialnych. Zasady te mają silne zabarwienie aksjologiczne, maja charakter obiektywny i walor powszechności. Przy uwzględnieniu, iż Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), odwołanie się do zasad współżycia społecznego oznacza odwołanie się do idei słuszności w prawie i do powszechnie uznawanych wartości w kulturze naszego społeczeństwa. Innymi słowy, przez zasady współżycia społecznego należy rozumieć podstawowe zasady etycznego i uczciwego postępowania (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 maja 2013 r., IV CSK 660/12). Zasady współżycia społecznego w rozumieniu art. 5 k.c. są pojęciem pozostającym w nierozłącznym związku z całokształtem okoliczności danej sprawy i w takim całościowym ujęciu wyznaczają podstawy, granice i kierunki jej rozstrzygnięcia w wyjątkowych sytuacjach, które przepis ten ma na względzie (tak Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 28 listopada 1967 r., I PR 415/97 oraz z dnia 22 listopada 1994 r., II CRN 127/94).

W realiach niniejszej sprawy zaistniały okoliczności uzasadniające zastosowanie art. 5 k.c., albowiem analiza dokumentów załączonych do akt sprawy przekonuje o tym, iż J. I. padł ofiarą tzw. rolowania. Pierwszą umowę pożyczki zawarł on bowiem z powódką w dniu 27 lutego 2021 r., jednak na co wskazują okoliczności sprawy, doznał trudności w spłacie zobowiązania. Na spłatę pożyczki pożyczkobiorca zaciągnął u powódki kolejną pożyczkę, refinansującą poprzednie zobowiązanie kwotą 4042,86 zł. Należy przy tym ponownie zwrócić uwagę, że przy zaciągnięciu pożyczki refinansowanej saldo pożyczki powiększono o 3.999,60 zł, albowiem kwotę tę przeznaczono na zapłatę abuzywnej prowizji na poziomie ok. 40% całkowitej kwoty kredytu oraz na poziomie 66% w stosunku do kapitału faktycznie udostępnionego. Wprawdzie roszczenie powoda wynika z pożyczki refinansującej, tj. z dnia 6 czerwca 2022 roku. Jednak fakt, że suma 4042,86 zł w ramach kapitału pożyczki refinansującej miała być przeznaczona na spłatę pożyczki z dnia 27 lutego 2021 roku i w zasadzie odpowiada kwotowo rażąco wygórowanej prowizji, prowadzi do wniosku, że w świetle zasad współżycia społecznego nie można oceniać, aby pożyczka w tym zakresie została pozwanemu efektywnie udostępniona. Pokryła bowiem opłatę prowizyjną, którą należało ocenić jako abuzywną, a tym samym bezskuteczną względem konsumenta. Należy przy tym mieć na uwadze, że od tej opłaty również naliczane były odsetki, które tak samo nie były skuteczne względem konsumenta. Należało zatem uznać, że potencjalne zaksięgowanie kwoty 4042,86 zł w ramach nowej pożyczki na poczet spłaty zobowiązania, które co najmniej na takim poziomie było abuzywne, świadczy o nieskutecznym wykonaniu obowiązku pożyczkodawcy udostępnienia wskazanej kwoty pożyczki.

Przy udzieleniu pożyczki z dnia 6 czerwca 2022 roku ponownie przy tym obciążono pożyczkobiorcę znaczącą opłatą prowizyjną w wysokości 4.305,15 zł, a co było warunkiem udzielenia drugiej pożyczki i tym samym refinansowania pierwszej pożyczki. W ten sposób powódka nie licząc się z interesem będącego konsumentem J. I. i nadużywając jego zaufania, zapewniała sobie generowanie kolejnych zysków obciążając pożyczkobiorcę opłatą prowizyjną przy każdej z umów, mając pełną świadomość na etapie refinansowania, że pożyczkobiorca nie będzie w stanie spłacić w terminie każdej z pożyczek. Takie działanie, co nie ulega wątpliwości, nie sposób ocenić inaczej niż wysoce nielojalne wobec J. I., jako że powódka tak procedowała wnioski pożyczkowe, aby udzielić mu pożyczek, pomimo tego, że doskonale zdawała sobie sprawę, że realnie nie będzie w stanie terminowo uregulować zobowiązania refinansującego poprzednią umowę pożyczki. W ramach kolejnej umowy pożyczki przy tym pożyczkobiorca był ponownie obciążany powtórnie wysoką opłatą prowizyjną. Spółka nastawiona tylko na maksymalizację swoich zysków udzielając pożyczek nie dochowała obowiązku lojalności kontraktowej wobec kontrahenta, co naruszało powszechnie uznane w społeczeństwie zasady współżycia społecznego, tym samym jako stanowiące wyraz nadużycie prawa nie mogło zasługiwać na aprobatę.

W opisanej powyżej sytuacji należało zatem uznać za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego żądanie pozwu w części, w jakiej środki uzyskane zostały przez powódkę od J. I. tytułem opłaty prowizyjnej w ramach pożyczki refinansującej w kwocie 4305,15 zł. Ponadto sprzeczne z zasadami współżycia społecznego byłoby ustalenie, że powódka rzeczywiście udostępniła w ramach drugiej pożyczki kwotę 4042,86 zł, rzekomo refinansującą poprzednie zobowiązanie, skoro prowizja w ramach umowy z dnia 27 lutego 2021 r. była rażąco wygórowana i nosiła znamiona klauzuli abuzywnej. W tych okolicznościach należy oceniać, że celowość udzielonej w dniu 6 czerwca 2022 roku pożyczki sprowadza się wyłącznie do udostępnienia pozwanemu kwoty 1070 zł. Natomiast powództwo w zakresie kwoty 4305,15 zł jako oparte na klauzuli abuzywnej, a ponadto nie pozostające pod ochroną prawną z mocy art. 5 k.c. - podlegało oddaleniu.

Nie jest również zasadne powództwo w zakresie kwot 1355,78 zł tytułem odsetek karnych oraz 747,98 zł tytułem odsetek umownych. W tym zakresie roszczenie jest niewykazane co do wysokości. Wprawdzie formularz informacyjny wskazuje na strukturę spłaty poszczególnych rat, jednak odnosi się on do kwoty 5094,86 zł, tymczasem jak już ustalono, powódka skutecznie udostępniła kwotę pożyczki jedynie w zakresie sumy 1070 zł. Abuzywność klauzuli przewidującej kredytowaną prowizję na poziomie 4305,15 zł, jak również ustalenie, że w ramach drugiej pożyczki powódka nie udostępniła skutecznie kwoty 4042,86 zł na poczet rzekomej spłaty poprzedniej pożyczki, całkowicie dezaktualizuje wyrażoną w powołanym formularzu strukturę spłaty poszczególnych rat. Tymczasem dostępny materiał dowodowy nie daje podstaw do samodzielnego ustalenia należnych odsetek od kwoty 1070 zł. W tych warunkach roszczenie w zakresie odsetek karnych oraz odsetek umownych jest niewykazane co do wysokości i jako takie podlega oddaleniu.

Dodatkowo należy podkreślić, że czynność powódki polegająca na złożeniu oświadczenia o wypowiedzeniu umowy pożyczki jawi się jako nieskuteczna. Niezasadnie przy tym apelujący powołuje się na niewypełnienie obowiązku z art. 75C ustawy Prawo bankowe, albowiem przepis ten ma zastosowanie do pożyczek bankowych, zaś powódka bankiem nie jest. W warunkach rozpoznawanej sprawy zastosowanie ma analogiczny przepis art. 21a ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim, który w ustępach 1 i 2 stanowi, że w przypadku gdy konsument opóźnia się ze spłatą zobowiązania z tytułu udzielonego kredytu, kredytodawca wzywa go do dokonania spłaty, wyznaczając termin, nie krótszy niż 14 dni roboczych od dnia otrzymania zawiadomienia. W wezwaniu, o którym mowa w ust. 1, kredytodawca informuje konsumenta o możliwości złożenia, w terminie 14 dni roboczych od dnia otrzymania wezwania, wniosku o restrukturyzację zadłużenia. Powołany przepis reguluje obowiązki obu stron umowy w przypadku wystąpienia opóźnienia kredytobiorcy w spłacie zobowiązania z tytułu udzielonego kredytu, wprowadzając mechanizm mający na celu ochronę kredytobiorcy przed rozwiązaniem umowy przez kredytodawcę. Artykuł 21a wprowadza obowiązek wezwania konsumenta do spłaty oraz ustanawia ramy restrukturyzacji zadłużenia konsumenta. Podstawową funkcją przepisu jest stworzenie ram prawnych do restrukturyzacji zadłużenia, co służyć ma uzdrowieniu relacji kredytowej, a także chronić konsumentów przed nazbyt pochopnym wypowiedzeniem umowy przez kredytobiorcę (por. K. Pacuła (red.), Ustawa o kredycie konsumenckim. Komentarz, wyd. 4, 2026).

Zaoferowany przez powódkę materiał dowodowy nie pozostawia

[…]