Gazociąg z 1972 roku nie dał spółce służebności przez zasiedzenie

Wnioskiem z dnia 18 kwietnia 2013 r. wnioskodawca (...) S.A. z siedzibą w Z., przy udziale Ł. M., B. M. (1), B. M. (2), Skarbu Państwa reprezentowanego przez Starostę (...), wniósł o stwierdzenie, że Skarb Państwa nabył z dniem 31 grudnia 1986 r. przez zasiedzenie służebność gruntową na nieruchomości położonej w miejscowości U., gmina M., stanowiącej (...) o pow. 1,3752 ha, dla której Sąd Rejonowy(...)w P. prowadzi (...) nr (...), której właścicielami są Ł. M., B. M. (1), B. M. (2) polegającą na prawie korzystania przez każdoczesnego właściciela urządzeń przesyłowych tj. przewodów i urządzeń do przesyłu gazu ziemnego – gazociągu wysokiego ciśnienia DN 500 relacji I.-L. z nieruchomości obciążonej stanowiącej działkę nr (...) o pow. 1,3752 ha, dla której Sąd Rejonowy (...)w P.prowadzi KW nr (...), w zakresie założonych i przeprowadzonych na tej działce przewodów i urządzeń służących do przesyłu gazu ziemnego – gazociągu wysokiego ciśnienia DN 500 relacji I.-L., w pasie eksploatacyjnym wynoszącym po 3 metry na stronę od osi gazociągu oraz prawie dostępu i dojazdu przez każdoczesnego właściciela urządzeń przesyłowych tj. przewodów i urządzeń służących do przesyłu gazu ziemnego – gazociągu wysokiego ciśnienia DN 500 relacji I.-L. do znajdujących się na nieruchomości obciążonej, stanowiącej działkę (...) o pow. 1,3752 ha, dla której Sąd Rejonowy (...)wP.prowadzi KW nr (...), przewodów i urządzeń służących do przesyłu gazu ziemnego – gazociągu wysokiego ciśnienia DN 500 relacji I.-L., w celu wykonania prac budowlano-montażowych, eksploatacyjnych, konserwacyjnych, usuwania awarii, w pasie o szerokości po 4 metry na każdą stronę od osi gazociągu, wolnym od jakichkolwiek budynków, drzew lub krzewów. Wniósł również o zasądzenie od uczestników solidarnie kosztów postępowania w całości.

W uzasadnieniu wskazano, że Ł. M., B. M. (1), B. M. (2) są współwłaścicielami nieruchomości oznaczonej jako (...) położonej w miejscowości U., gmina M. o pow. 1,3752 ha, dla której Sąd Rejonowy(...)wP.prowadzi KW nr (...). Przez ich nieruchomość przebiega podziemny gazociąg DN 500 relacji L. – I.. Stanowi on własność wnioskodawcy na podstawie umowy z dnia 15 października 2008 r. rep. A nr (...). Wnioskodawca wykonuje czynności eksploatacyjne składające się na treść służebności przesyłu, co uzasadnia interes prawny w złożeniu wniosku. Gazociąg wybudowano na podstawie decyzji z 25 kwietnia 1968 r., inwestorem były (...) Zakłady (...) (przedsiębiorstwo państwowe). Gazociąg odebrano 20 grudnia 1972 r. Ta data wyznacza początek biegu terminu zasiedzenia służebności gruntowej o treści służebności przesyłu. W ocenie wnioskodawcy należy przyjąć 10-letni termin zasiedzenia przy przyjęciu dobrej wiary. Zasiedzenie nastąpiło na rzecz Skarbu Państwa.

W odpowiedzi na wniosek Skarb Państwa – Starosta (...) wniósł o zwolnienie od udziału w sprawie, ewentualnie zwolnienie od udziału w sprawie Starosty (...) jako niewłaściwie wskazanego statio fisci Skarbu Państwa i zasądzenie od wnioskodawcy na rzecz uczestnika kosztów postępowania.

Uczestnicy Ł. M., B. M. (1), B. M. (2) wnieśli o oddalenie wniosku oraz zasądzenie od wnioskodawcy na ich rzecz kosztów postępowania wg norm przepisanych. Uczestnicy zaprzeczyli, iż dokumenty dołączone do wniosku dotyczą urządzeń wskazanych we wniosku i że dowodzą trwałego połączenia urządzeń z siecią przesyłową. Zaprzeczyli również, aby wnioskodawca wykonywał jakiekolwiek czynności składające się na czynną stronę służebności przesyłu w odniesieniu do gazociągu znajdującego się na nieruchomości uczestników. Zaprzeczyli, aby wnioskodawca albo jego poprzednicy prawni rozpoczęli posiadanie służebności w dobrej wierze i tak posiadali później służebność. Wskazali, że uczestnicy ani ich poprzednicy prawni nie wyrazili zgody na budowę i eksploatację urządzeń do przesyłu gazu, ani nie została wydana decyzja ograniczająca własność na potrzeby urządzeń przesyłowych. Zaprzeczyli, iż Skarb Państwa nabył służebność gruntową. Zaprzeczyli, aby pomiędzy wnioskodawcą a jego poprzednikami prawnymi nastąpiło przeniesienie posiadania służebności umożliwiające doliczenie okresu posiadania poprzedników. Zaprzeczyli wreszcie, iż gazociąg był i jest urządzeniem widocznym. Uczestnicy nabywając nieruchomość nie mieli wiedzy o istnieniu gazociągu. Dodatkowo wskazali, iż konstrukcja zasiedzenia służebności gruntowej o treści służebności przesyłu jest wynikiem niedopuszczalnej wykładni prawotwórczej sprzecznej z konstytucyjnym modelem ochrony własności.

Postanowieniem z dnia 3 kwietnia 2017 r. Sąd wezwał do udziału w sprawie w charakterze uczestników N. N. i K. B.. Zgłosili oni swój udział w sprawie, lecz nie złożyli merytorycznego stanowiska w sprawie.

Postanowieniem z dnia 22 maja 2017 r. Sąd przedstawił Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne czy przepis art. 292 k.c. w związku z art. 285 § 1 i 2 k.c. jako podstawa nabycia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu w okresie przez 3 sierpnia 2008 r. jest zgodny z Konstytucją RP i zawiesił postępowanie w sprawie do czasu rozstrzygnięcia sprawy przez TK.

W piśmie z dnia 23 maja 2017 r. wnioskodawca wniósł o ustalenie właściwej reprezentacji Skarbu Państwa poprzez wezwanie do udziału w sprawie ministra właściwego ds. finansów publicznych tj. Ministra Rozwoju i Finansów.

Postanowieniem z dnia 17 października 2018 r. Trybunał Konstytucyjny umorzył postępowanie w sprawie P 7/17 zainicjowaniem pytaniem prawnym Sądu Rejonowego Poznań – Nowe Miasto i Wilda w Poznaniu i jednocześnie zasygnalizował Sejmowi i Senatowi istnienie uchybień w prawie, których usunięcie jest niezbędne do zapewnienia spójności systemu prawnego RP, polegających na nieunormowaniu w ustawie stanów faktycznych korzystania z urządzeń przesyłowych usytuowanych na cudzym gruncie przed wprowadzeniem do polskiego systemu prawa służebności przesyłu.

Postanowieniem z dnia 27 stycznia 2020 r. Sąd podjął zawieszone postępowanie w sprawie.

Pismem z dnia 19 lutego 2020 r. wnioskodawca sprecyzował wniosek w ten sposób, że dochodzi stwierdzenia zasiedzenia służebności gruntowej o wskazanej we wniosku treści na nieruchomości oznaczonej jako działka (...), albowiem po podziale nieruchomości gazociąg przebiega wyłącznie przez tę działkę.

Postanowieniem z dnia 30 września 2021 r. Sąd zwolnił uczestników N. N. iK. B.od udziału w sprawie, albowiem gazociąg, którego dotyczy postępowanie nie znajduje się na działce nr (...) stanowiącej przedmiot prawa własności tych uczestników, zatem nie są oni zainteresowanymi w sprawie.

Pismem z dnia 15 kwietnia 2022 r. wnioskodawca sprecyzował wniosek w ten sposób, że dochodzi stwierdzenia zasiedzenia służebności gruntowej o wskazanej we wniosku treści na nieruchomości oznaczonej jako działka ewidencyjna nr (...), albowiem po podziale nieruchomości gazociąg przebiega wyłącznie przez tę działkę.

Postanowieniem z dnia 13 grudnia 2023 r. Sąd wezwał do udziału w sprawie w charakterze uczestnika (...) S.A. z siedzibą w L. jako zainteresowanego w sprawie następcę prawnego (...) S.A., która to spółka była posiadaczem służebności gruntowej objętej niniejszym postępowaniem w r. 2002.

Z uwagi na kierunek rozstrzygnięcia, Sąd nie wezwał do udziału w sprawie Skarbu Państwa – Ministra Rozwoju i Finansów jako właściwego statio fisci SP.

W piśmie procesowym z dnia 5 marca 2024 r. uczestnik (...) S.A. z siedzibą w L. poparła zgłoszony przez wnioskodawcę wniosek i wniosła o zasądzenie od wnioskodawcy na swoją rzecz kosztów postępowania wg norm przepisanych.

Postanowieniem z dnia 15 października 2024 r., sygn. akt I Ns 722/21 Sąd Rejonowy Poznań – Nowe Miasto i Wilda w Poznaniu w punkcie 1 stwierdził, że służebność gruntową o treści odpowiadającej służebności przesyłu dla infrastruktury gazowej w postaci gazociągu wysokiego ciśnienia DN 500 relacji I.-L. przebiegającej pod stanowiącą obecnie współwłasność uczestników B. M. (1), B. M. (2), Ł. M. nieruchomością, składającą się z (...) w U., gmina M., dla której Sąd Rejonowy (...)w P.prowadzi księgę wieczystą o nr (...), zgodnie z jej przebiegiem oznaczonym w opinii biegłego sądowego S. Z. z dnia 15 marca 2023 r., na mapie przebiegu służebności k. 675 akt sprawy, stanowiącej integralną część orzeczenia, polegającą na znoszeniu przez każdoczesnego właściciela obciążonej nieruchomości posadowienia na (...) gazociągu wysokiego ciśnienia DN 500 oraz na korzystaniu przez każdoczesnego właściciela urządzeń przesyłowych z (...) w zakresie niezbędnym do wykonywania prac budowlano-montażowych, eksploatacyjnych i konserwacyjnych oraz usuwania ewentualnych awarii sieci gazowej, wraz z prawem wejścia i wjazdu na teren odpowiednim sprzętem przez pracowników, podmioty i osoby, którymi posługuje się każdoczesny właściciel urządzeń przesyłowych w pasie eksploatacyjnym o szerokości 6 m wzdłuż osi gazociągu (po 3 m w każdą stronę) oraz na ograniczeniu prawa każdoczesnego właściciela do korzystania z nieruchomości obciążonej w strefie eksploatacyjnej o łącznej szerokości 6 m wzdłuż osi gazociągu (po 3 m w każdą stronę), w których nie będzie podejmowana działalność mogąca mieć negatywny wpływ na trwałość i prawidłową eksploatację gazociągu, nabyła z mocy prawa przez zasiedzenie z dniem 20 grudnia 2002 r. (...) S.A., której następcą prawnym w tym zakresie jest uczestniczka (...) S.A. z siedzibą w L.; w punkcie 2 oddalił wniosek w pozostałym zakresie; w punkcie 3 kosztami postępowania obciążył wnioskodawcę i uczestników w zakresie dotychczas poniesionym; w punkcie 4 obciążył co do zasady nieuiszczonymi kosztami sądowymi wnioskodawczynię Operatora (...) S.A. z siedzibą w Z. w całości, pozostawiając szczegółowe wyliczenie kosztów sądowych referendarzowi sądowemu.

Podstawą powyższego rozstrzygnięcia były następujące ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego:

Ł. M. oraz jej dzieci: B. M. (1) i B. M. (2) są współwłaścicielami nieruchomości składającej się z (...) położonej w U., gmina M., dla której Sąd Rejonowy (...) w P.prowadzi księgę wieczystą o nr (...). Działka ta powstała początkowo z podziału działki nr (...), w wyniku którego wydzielono z niej (...) (tę ostatnią zbyto na rzecz małżonków K. B.i N. N.). Następnie działka nr (...) uległa dalszemu podziałowi, w wyniku którego powstała działka nr (...). Następnie działka nr (...) uległa dalszemu podziałowi, w wyniku którego wydzielono z niej (...). Działka nr (...) została zbyta na rzecz małżonków K. B. i N. N., a współwłasność działki nr (...) pozostała przy Ł. M., B. M. (1) i B. M. (2).

Wcześniej (od 1980 r.) nieruchomość stanowiła przedmiot prawa własności Ł. M. i jej męża, po jego śmierci w 1994 r. współwłaścicielami działki stali się również B. M. (1) i B. M. (2). małżonkowie Ł. i J. M. nabyli nieruchomość od małżonków X. i W. L. na mocy umowy sprzedaży z dnia 17 grudnia 1980 r.

K. P.nabyła z kolei przedmiotową nieruchomość na mocy postanowienia z dnia 18 marca 1968 r. o stwierdzeniu nabycia spadku po zmarłym 30 marca 1952 r. K. K.

Nieruchomość ta jest niezabudowana i ogrodzona. Właściciele prowadzą na niej sezonowo działalność związaną ze sprzedażą choinek.

Przez nieruchomość oznaczoną jako działka nr (...) przebiega podziemny gazociąg (...) relacji I. – L., którego właścicielem jest obecnie (...) (...) S.A. z siedzibą w Z.. W 1994 r. przy porządkowaniu działki współwłaściciele odkryli betonowy słupek, lecz nie wiedzieli do czego on służy. O tym, że betonowy słupek wiąże się z istnieniem gazociągu dowiedzieli się w 2007 r., kiedy chcieli działkę sprzedać i potencjalny nabywca po uzyskaniu mapy z przebiegiem gazociągu okazał ją współwłaścicielom nieruchomości.

Gazociąg na całej długości działki przebiega pod ziemią z kierunku południowo-zachodniego z sąsiedztwa skrzyżowania ulic (...) do północno-wschodniego do granicy z działką sąsiednią nr (...). Przez działkę nr (...) przebiega na odcinku o długości 163,5 m. Na nieruchomości znajduje się widoczne naziemne urządzenie gazowe – oznacznik gazowy – betonowy słupek oznacznikowy w kształcie ostrosłupa ściętego o podstawie 60 cm na 60 cm i wysokości 190 cm w kolorze białym z żółtą obwódką w górnej części i rurą wychodzącą do góry o wysokości ok. 1 m i średnicy 15 cm. Słupek nie jest opisany i nie wskazuje na kierunek przebiegu gazociągu.

Przebieg gazociągu został skorygowany przez geodezyjną inwentaryzację, pomiar kontrolny w dniu 13 października 2014 r. i naniesiony na mapy będące w dyspozycji (...) w L..

Zgodnie z procedurą (...) „Warunki techniczne Eksploatacji Sieci Przesyłowej” szerokość pasa eksploatacyjnego dla gazociągu o średnicy nominalnej powyżej 150 mm wynosi 6 metrów. Obecnie szerokość ta wynika z procedury nr(...)wnioskodawcy.

Przebieg pasa eksploatacyjnego służebności przesyłu dla gazociągu wysokiego ciśnienia przez nieruchomość uczestników (szerokość pasa 6 metrów, po 3 metry od osi w każdą stronę) obrazuje mapa dla celów prawnych sporządzona przez biegłego mgr inż. S. Z. i wpisana do ewidencji materiałów państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego pod nr (...) Powierzchnia pasa eksploatacyjnego w ha wynosi 0,0980, a strefy kontrolowanej 0,6127.

Inwestorem gazociągu DN500 relacji I. – L. było Przedsiębiorstwo Państwowe (...) w L. ((...)), na podstawie decyzji o lokalizacji szczegółowej nr(...), wydanej w dniu 25 kwietnia 1968 r. przez Prezydium Wojewódzkiej rady Narodowej w L..

W dniu 20 grudnia 1972 r. sporządzony został protokół nr (...)odbioru końcowego z obiektu inwestycyjnego: gazociąg magistralny na trasie I. - L.. W listopadzie 1973 r. sporządzono kolejny protokół – przekazania i przyjęcia do eksploatacji inwestycji. W styczniu 1974 r. sporządzono dokument „rozliczenie zrealizowanej inwestycji gazociąg do miasta L.”.

(...)i powstały na mocy zarządzenia Ministra Górnictwa i Energetyki z 16 lutego 1950 r. w sprawie utworzenia przedsiębiorstw państwowych m.in. pod nazwą Zakłady (...). Zarządzeniem Ministra Górnictwa nr 159 z dnia 1 stycznia 1951 r. dostosowano organizację Zakładów (...) do przepisów dekretu z dnia 26 października 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych. Przedsiębiorstwo otrzymało nazwę (...) Zakłady (...), a na podstawie połączenia z innymi przedsiębiorstwami utworzono (...) Zakłady (...) w L.. Podmiot ten zajmował się naprawami i usuwaniem usterek, awarii w przebiegu gazociągu w latach 1973-1980. Czynności eksploatacyjne były wykonywane zgodnie z „Instrukcją obsługi gazociągu wysokoprężnego I.-L.”, na które składała się bieżąca eksploatacja i konserwacja gazociągu, okresowe badania gazociągu, bieżące i średnie remonty gazociągu oraz prace awaryjne. Zarządzeniem nr (...)Ministra Górnictwa i Energetyki z dnia 11 lutego 1982 r. nazwa została zmieniona na (...) Zakłady (...). Zarządzeniem nr(...)Ministra Górnictwa i Energetyki z dnia 1 sierpnia 1982 r. utworzono Przedsiębiorstwo Państwowe (...) w Z., a w skład tego przedsiębiorstwa weszły m.in. (...) Zakłady (...) w L..

Dnia 21 października 1996 r. Przedsiębiorstwo Państwowe (...) w Z. zostało przekształcone w spółkę akcyjną, w której całkowite udziały miał Skarb Państwa. Następcą prawnym (...) S.A. jest (...) S.A.

(...) S.A. z siedzibą w Z. nabył przedmiotowy gazociąg od (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w Z. umową przeniesienia własności, prawa użytkowania wieczystego oraz innych praw z dnia 15 października 2008 r., zawartą w prawem przewidzianej formie aktu notarialnego, sporządzonego przez notariusza L. N., zapisanego w repertorium A pod numerem (...) Kancelarii (...) tego notariusza w Z. przy ul. (...).

Od tej pory czynności eksploatacyjne, dotyczące gazociągu, były wykonywane przezO.

(...) S.A. z siedzibą w Z. m.in. usuwanie usterek jak w protokole z dnia 28.09.2015 r. czy konserwacja elementów sieci przesyłowej jak w protokole z dnia 28 sierpnia 2018 r.

Gazociąg od momentu jego powstania był czynny, jedyne miejscowe wyłączenia miały miejsce przy remontach, nigdy nie był wyłączony ze stałej eksploatacji. Nie jest to możliwe, albowiem gazociąg zasila w gaz miasto L. i w razie wyłączenia go z eksploatacji całe miasto nie miałoby gazu. Nie miała miejsca zmiana przebiegu gazociągu w zakresie przebiegu przez działkę (...). Przebudowa gazociągu związana ze zmianą jego trasy miała miejsce jedynie przy budowie budynków przez zlokalizowane dalej firmy (...) sp. z o.o. oraz C. (...) Czynności eksploatacyjne polegają na odmalowaniu kolumny wydmuchowej raz na 3 lata, objazdach trasy gazociągu raz na kwartał oraz obserwacji ze śmigłowca w miarę potrzeb.

Po odkryciu gazociągu w 2007 r. współwłaściciele nieruchomości zwrócili się do wnioskodawcy o uregulowanie stanu prawnego związanego z gazociągiem. 28 lutego 2013 r. odbyło się posiedzenie komisji ds. roszczenia Państwa M. i M. z udziałem przedstawicieli wnioskodawcy oraz właścicieli nieruchomości. Nie wyrazili oni zgody na ustanowienie prawa służebności przesyłu za jednorazowym wynagrodzeniem w kwocie 54.356 zł oraz wynagrodzenia za bezumowne korzystanie w kwocie 18.954 zł od 15 października 2008 r.

Na podstawie tak ustalonego stanu faktycznego Sąd Rejonowy zważył co następuje:

W ocenie Sądu Rejonowego wniosek zasługiwał na uwzględnienie .

Z dniem 3 sierpnia 2008 r. weszły w życie przepisy Kodeksu cywilnego o służebności przesyłu (art. 305

1 k.c. - art. 305

4 k.c.), dodane przez ustawę z dnia 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 116, poz. 731). Przepisami tymi wprowadzony został nowy (trzeci - obok służebności gruntowych i służebności osobistych) rodzaj służebności, zdefiniowany w art. 305

1 k.c. Stosownie do tego przepisu nieruchomość można obciążyć na rzecz przedsiębiorcy, który zamierza wybudować lub którego własność stanowią urządzenia, o których mowa w art. 49 § 1 k.c., prawem, polegającym na tym, że przedsiębiorca może korzystać w oznaczonym zakresie z nieruchomości obciążonej, zgodnie z przeznaczeniem tych urządzeń (służebność przesyłu). Oznaczało to możliwość wejścia przez przedsiębiorcę, któremu przysługuje służebność, na cudzy grunt obciążony służebnością, w celu posadowienia tam urządzeń, o których mowa w art. 49 § 1 k.c. lub ich konserwacji, usuwania awarii, przeglądów, modernizacji, o ile wcześniej już urządzenia przesyłowe zostały tam wybudowanie, usunięcia awarii, przeprowadzenia konserwacji czy modernizacji urządzeń przesyłowych.

W przedmiotowej sprawie, przedsiębiorca-wnioskodawca podnosił, że służebność gruntowa o treści służebności przesyłu została nabyta przez zasiedzenie przy przyjęciu dobrej wiary przez Skarb Państwa z dniem 20 grudnia 1982 r., a przy przyjęciu złej wiary przez (...) S.A. z dniem 20 grudnia 2002 r.

Służebność przesyłu, w przeciwieństwie do służebności gruntowej, nie została powiązana z nieruchomością władnącą. Ma ona na celu umożliwienie przedsiębiorcy właściwego korzystania z urządzeń, których jest właścicielem, a zatem, które nadal wchodzą w skład jego przedsiębiorstwa (art. 55

1 k.c.). Ustanowienie służebności przesyłu następuje na rzecz przedsiębiorcy, a jej nabycie w drodze zasiedzenia następuje przez przedsiębiorcę, a nie na rzecz właściciela nieruchomości władnącej. Przy instytucji przesyłu kategoria "nieruchomości władnącej" w ogóle nie występuje. Oznaczenie takiej nieruchomości jest więc dla ustanowienia lub nabycia przez zasiedzenie służebności przesyłu niepotrzebne. Przepisy art. 305

1 k.c. - art. 305

4 k.c. nie mają, z uwagi na datę ich wejścia w życie, zastosowania w przedmiotowej sprawie przy ocenie, czy zarzut zasiedzenia podniesiony został trafnie. Zasiedzieć można było jedynie w okresie, w jakim według wnioskodawcy biegł termin zasiedzenia, służebność gruntową o treści odpowiadającej służebności przesyłu. Ustanowiona na rzecz przedsiębiorstwa (w znaczeniu podmiotowym) służebność gruntowa lub nabyta przez przedsiębiorstwo w drodze zasiedzenia taka służebność, jako prawo korzystania z nieruchomości obciążonej w zakresie związanym z działaniem tego przedsiębiorstwa (art. 285 k.c.), odpowiada funkcji i treści kreowanej po 3 sierpnia 2008 r. służebności przesyłu. Tak jak dla ustanowienia na rzecz przedsiębiorcy lub nabycia przez przedsiębiorcę w drodze zasiedzenia służebności przesyłu, tak i dla ustanowienia na rzecz przedsiębiorstwa lub nabycia przez przedsiębiorstwo w drodze zasiedzenia służebności gruntowej, odpowiadającej treści służebności przesyłu, także bezprzedmiotowe jest oznaczenie "nieruchomości władnącej". (por. uchwała SN z dnia 7 października 2008 r. sygn. III CZP 89/08, publ. Biul. SN 2008/10/7).

Art. 352 § 1 i 2 k.c. stanowi, że kto faktycznie korzysta z cudzej nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści służebności, jest posiadaczem służebności. Do posiadania służebności stosuje się odpowiednio przepisy o posiadaniu rzeczy. Zgodnie z treścią art. 292 k.c., służebność gruntowa może być nabyta przez zasiedzenie tylko w wypadku, gdy polega na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia. Przepisy o nabyciu własności nieruchomości przez zasiedzenie stosuje się odpowiednio. Przepisem takim jest art. 172 § 1 i 2 k.c., zgodnie z którym posiadacz nieruchomości niebędący jej właścicielem nabywa własność, jeżeli posiada nieruchomość nieprzerwanie od lat dwudziestu jako posiadacz samoistny, chyba że uzyskał posiadanie w złej wierze (zasiedzenie). Po upływie lat trzydziestu posiadacz nieruchomości nabywa jej własność, choćby uzyskał posiadanie w złej wierze. Przesłankami zasiedzenia służebności są: posiadane służebności, korzystanie przez posiadacza z trwałego i widocznego urządzenia oraz upływ czasu.

Poza sporem pozostawało, że na rzecz wnioskodawczyni na nieruchomości uczestników nie ustanowiono służebności przesyłu.

Pomiędzy uczestnikami sporne było, że poprzednicy prawni wnioskodawczyni korzystali z nieruchomości uczestników w zakresie analogicznym do treści służebności przesyłu przez okres 30 lat od 1972 r. do 2002 r. Uczestniczki B. M. (1) i Ł. M. wskazywały, że pracownicy wnioskodawczyni zaczęli „interesować się” gazociągiem dopiero jak zaczęła się sprawa sądowa, czyli około 2013 r. Sąd Rejonowy stwierdził, że przeczą temu przedłożone przez wnioskodawczynię wraz z wnioskiem dowody z dokumentów, z których wynika, że (...) Zakłady (...) w L. zajmowały się naprawami i usuwaniem usterek, awarii w przebiegu gazociągu w latach 1973-1980. Nieruchomość stanowiła przedmiot prawa własności Ł. M. i jej męża od 1980 r. zatem oczywiste było, że Ł. M. czynności poprzedników prawnych wnioskodawczyni na nieruchomości przed rokiem 1980 nie obserwowała. B. M. (1) natomiast do 2000 r. pozostawała osobą małoletnią, której przedmiotem zainteresowania z pewnością nie były gazociągi i nieruchomości. Świadek B. P. zeznawał na temat obecnych na datę jego przesłuchania procedur związanych z eksploatacją gazociągu, które miały polegać na odmalowaniu kolumny wydmuchowej raz na 3 lata, objazdach trasy gazociągu raz na kwartał oraz obserwacji ze śmigłowca w miarę potrzeb. Czynności tego typu z pewnością były wykonywane również przed 2002 rokiem w zależności od ówcześnie obowiązujących regulacji prawnych w tym zakresie (i możliwości technicznych) co do ich częstotliwości i rodzajów czynności. Nie jest możliwy brak czynności w tym zakresie i pozostawienie gazociągu „samego sobie” bez nadzorowania przez odpowiednie służby, skoro pozostaje on infrastrukturą o strategicznym znaczeniu dla zaopatrzenia miasta L. w gaz, do tego instalacją, która wymaga systematycznego nadzoru celem zapobieżenia ewentualnym wyciekom czy innym sytuacjom potencjalnie zagrażającym bezpieczeństwu osób znajdujących się w jego pobliżu.

Ugruntowany w orzecznictwie i judykaturze pogląd zakłada, że chociaż przed wejściem w życie (czyli w dniu 3 sierpnia 2008 r.) przepisów regulujących instytucję służebności przesyłu (art. 305

1

-305

4 k.c.) przepisy prawa nie przewidywały wprost tego rodzaju służebności, która jest przedmiotem niniejszej sprawy i w literaturze istniał spór co do możliwości nabycia służebności przesyłu przez zasiedzenie, to w orzecznictwie Sądu Najwyższego zgodnie przyjmowano możliwość ustanowienia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu, a także dopuszczalność nabycia jej w drodze zasiedzenia (tak chociażby uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2013 r. w sprawie III CZP 31/13, OSNC 2014/2/11 czy uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2013 r. w sprawie III CZP 18/13, OSNC 2013/12/139).

Jednocześnie zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2013 r. w sprawie III CZP 18/13, OSNC 2013/12/139: okres występowania na nieruchomości stanu faktycznego odpowiadającego treści służebności przesyłu przed wejściem w życie art. 305

1

-305

4 k.c. podlega doliczeniu do czasu posiadania wymaganego do zasiedzenia tej służebności. Innymi słowy okres posadowienia instalacji przed 2008 r. dolicza się do czasu posiadania wymaganego do zasiedzenia tej służebności.

Równocześnie, zgodnie z ugruntowaną linią orzecznictwa Sądu Najwyższego np. postanowienie z dnia 21 maja 2015 r. w sprawie IV CSK 468/14, LEX nr 1767490: jeżeli w okresie przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 3, poz. 11), przedsiębiorstwo państwowe korzystało bez tytułu prawnego z cudzej nieruchomości (niepaństwowej) w zakresie niezbędnym do obsługi i eksploatacji wybudowanych przez to przedsiębiorstwo urządzeń przesyłowych, to było ono posiadaczem służebności gruntowej podobnej do służebności przesyłu w rozumieniu art. 352 § 1 k.c. (tak samo postanowienie z dnia 12 lutego 2015 r. w sprawie IV CSK 293/14, LEX nr 1663414). Podobnie Sąd Najwyższy stwierdził w postanowieniu z dnia 13 stycznia 2016 r. w sprawie V CSK 224/15, LEX nr 1977833, że skoro państwowe osoby prawne wykonywały na podstawie art. 128 § 2 k.c. w imieniu własnym względem zarządzanego mienia ogólnonarodowego uprawnienia płynące z własności państwowej według reguł prawa cywilnego, to granice tego wykonywania mieściły się w dyspozycji normy art. 140 k.c. Do atrybutu korzystania z rzeczy tradycyjnie zalicza się następujące uprawnienia: do posiadania (ius possidendi), do używania rzeczy (ius utendi), do pobierania pożytków i innych przychodów z rzeczy (ius fruendi) i do dyspozycji faktycznych (ius abutendi). Z tych względów Sąd przyjął, że przedsiębiorstwa państwowe wykonywały posiadanie mogące doprowadzić do zasiedzenia służebności gruntowej, z tym zastrzeżeniem, że pod rządem art. 128 k.c. nabycie takiego prawa następowało do jednolitego funduszu własności państwowej.

W ocenie Sądu, wnioskodawczyni wykazała następstwo prawne po swoich poprzednikach prawnych, co za tym idzie wykazała przeniesienie posiadania urządzeń przesyłowych i przeniesienie posiadania służebności.

Uregulowanym w art. 348 k.c. podstawowym sposobem przeniesienia posiadania, zarówno samoistnego, jak i zależnego, jest wydanie rzeczy. W przypadku posiadania służebności chodzi przy tym o „trwałe i widoczne urządzenie”, z którego korzystanie prowadzi do zasiedzenia służebności. (...) Zakłady (...) (inwestor budowy gazociągu) powstały na mocy zarządzenia Ministra Górnictwa i Energetyki z 16 lutego 1950 r. w sprawie utworzenia przedsiębiorstw państwowych m.in. pod nazwą Zakłady (...). Zarządzeniem Ministra Górnictwa nr 159 z dnia 1 stycznia 1951 r. dostosowano organizację Zakładów (...) do przepisów dekretu z dnia 26 października 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych. Przedsiębiorstwo otrzymało nazwę (...) Zakłady (...), a na podstawie połączenia z innymi przedsiębiorstwami utworzono (...) Zakłady (...) w L.. Podmiot ten zajmował się naprawami i usuwaniem usterek, awarii w przebiegu gazociągu w latach 1973-1980. Zarządzeniem nr 15 Ministra Górnictwa i Energetyki z dnia 11 lutego 1982 r. nazwa została zmieniona na (...) Zakłady (...). Zarządzeniem nr 56 Ministra Górnictwa i Energetyki z dnia 1 sierpnia 1982 r. utworzono Przedsiębiorstwo (...) w Z., a w skład tego przedsiębiorstwa weszły m.in. (...) Zakłady (...) w L.. Dnia 21 października 1996 r. Przedsiębiorstwo Państwowe (...) w Z. zostało przekształcone w spółkę akcyjną, w której całkowite udziały miał Skarb Państwa. Następcą prawnym (...) S.A. jest (...) S.A. (...) S.A. z siedzibą w Z. nabył przedmiotowy gazociąg od (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w Z. umową przeniesienia własności, prawa użytkowania wieczystego oraz innych praw z dnia 15 października 2008 r., zawartą w prawem przewidzianej formie aktu notarialnego, sporządzonego przez notariusza L. N., zapisanego w repertorium A pod numerem (...) tego notariusza w Z. przy ul. (...).

Wykazane przez wnioskodawczynię przekształcenia podmiotowe wiązały się z przeniesieniem posiadania urządzeń przesyłowych. Brak było w niniejszej sprawie, zdaniem Sądu, dowodu przeciwnego, wskazującego, aby urządzenia przesyłowe, zlokalizowane na nieruchomości uczestników zostały wyłączone z majątku przekazywanego mienia poprzednikom prawnym wnioskodawczyni. Wszystkie kolejne podmioty, wskazywane jako poprzednicy prawni wnioskodawczyni, zajmowały się utrzymaniem gazociągów i ich konserwacją w celu przesyłu gazu. Ponadto, za domniemywanym posiadaniem urządzeń przesyłowych przemawiało samo położenie gazociągu w zasięgu działalności przedsiębiorstwa wnioskodawczyni i sama treść żądań uczestników, którzy to od wnioskodawczyni domagali się zapłaty wynagrodzenia z tytułu bezumownego korzystania z nieruchomości oraz jednorazowego wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu.

W okresie przed 1 lutego 1989 r. Skarb Państwa był właścicielem nieruchomości państwowych oraz urządzeń służących do przesyłu gazu lokowanych zarówno na tych nieruchomościach, jak i na gruntach osób trzecich. Państwowe osoby prawne wykonywały zarząd operatywny powierzonym im mieniem państwowym, w tym infrastrukturą gazową. Przywołane posiadanie początkowo było zatem posiadaniem państwowym, a więc wykonywanym przez przedsiębiorstwo państwowe na rzecz Skarbu Państwa, z uwagi na obowiązującą pod rządami art. 128 k.c. w brzmieniu do 31 stycznia 1989 r. zasadę jednolitej własności państwowej. Z chwilą wejścia w życie ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny zniesiona została zasada, że jedynie Skarbowi Państwa może przysługiwać prawo własności mienia państwowego, w wyniku czego państwowe osoby prawne uzyskały zdolność prawną w zakresie nabywania składników majątkowych na własność. Zmiana art. 128 k.c. dokonana tą ustawą nie spowodowała jednak przekształcenia przysługujących państwowym osobom prawnym - z mocy przepisów kodeksu cywilnego i ustaw szczególnych - uprawnień do części mienia ogólnonarodowego, pozostających w ich zarządzie w dniu wejścia w życie tej ustawy. W związku ze zniesieniem jednolitej własności państwowej tytuły prawne do nieruchomości i znajdujących się na nich urządzeń przeszły ze Skarbu Państwa na rzecz przedsiębiorstw państwowych, co miało miejsce na mocy ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości, która weszła w życie w dniu 5 grudnia 1990 r. Dopiero w dniu 5 grudnia 1990 r. prawo zarządu istniejące po stronie państwowych osób prawnych w stosunku do gruntów stanowiących własność Skarbu Państwa lub własność gminy przekształciło się z mocy prawa z tym dniem w prawo użytkowania wieczystego w rozumieniu kodeksu cywilnego (art. 2 ust. 1), natomiast w odniesieniu do budynków, innych urządzeń i lokali znajdujących się na tych gruntach - w prawo własności (art. 2 ust. 2). Nabycie prawa użytkowania wieczystego gruntów oraz prawa własności budynków, lokali i innych urządzeń stwierdzało się decyzją wojewody (art. 2 ust. 3). Przepis art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości obejmuje także urządzenia służące do wykonywania służebności. Oznacza to, że własność urządzeń wzniesionych przez państwowe osoby prawne w gruntach stanowiących własność Skarbu Państwa przeszła na rzecz tych podmiotów z mocy prawa. Co do innych składników majątku ogólnonarodowego, oddanych w zarząd, przedsiębiorstwa państwowe zostały uwłaszczone w dacie wejścia w życie art. 1 pkt 9 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. nowelizującej ustawę o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. 1991.2.6) – czyli w dniu 7 stycznia 1991 r.

Zatem od daty 7 stycznia 1991 r. przedsiębiorstwo państwowe – w okolicznościach niniejszej sprawy (...) w Z. (utworzone w 1982 r.) – stało się właścicielem gazociągu na nieruchomości uczestników, która dotychczas pozostawała w jego zarządzie i od tej daty korzystając z przedmiotowego gazociągu wykonywało samodzielnie we własnym imieniu i na własny rachunek posiadanie służebności. W dalszej kolejności posiadanie służebności wykonywała wymieniona w ustaleniach faktycznych spółka, a więc (...) S.A. w Z., w którą przekształcono przedsiębiorstwo państwowe w 1996 r. w wyniku prywatyzacji (przy czym sukcesja związana z tym przekształceniem obejmowała wszystkie prawa składające się na przedsiębiorstwo, choćby strony nie uświadamiały sobie ich istnienia lub przynależności do przedsiębiorstwa - por. wyrok Sądu Najwyższego z 8 grudnia 2000 r., I CKN 324/00 i postanowienie Sądu Najwyższego z 30 stycznia 2014 r., IV CSK 252/13), zaś począwszy od 15 października 2008 r. wnioskodawczyniO. (...) S.A., na rzecz którego (...) S.A. zbyła rzeczony gazociąg jako urządzenie służące dystrybucji gazu. Wnioskodawczyni zaczęła wówczas korzystać z gazociągu dla przesyłu gazu i tym samym z gruntu uczestników, pod którym gazociąg jest zlokalizowany, co ma miejsce do dziś. W ocenie Sądu przyjąć należało, że posiadanie, o którym mowa wyżej, było wykonywane nieprzerwanie od przyjętej początkowej daty biegu terminu zasiedzenia tj. 20 grudnia 1972 r. Przerwy w posiadaniu nie wynikały z materiału dowodowego, a dodatkowo za jego przyjęciem przemawiało domniemanie ciągłości posiadania ustanowione w art. 340 k.c., które zdaniem Sądu Rejonowego nie zostało przez uczestników obalone.

Dalej, Sąd podał, iż w orzecznictwie ugruntowane jest stanowisko, że w przypadku posiadania w granicach służebności przesyłowej (gruntowej o treści służebności przesyłu, jak i służebności przesyłu) wydanie rzeczy, o którym mowa w art. 348 k.c. polega na przejęciu przedsiębiorstwa przesyłowego, bez sprzeciwu poprzednika, którego użyteczność jest zwiększana przez korzystanie z cudzej nieruchomości. Sąd zwrócił uwagę, iż przyjmuje się, że przejęcie w ten sposób posiadania jest czynnością faktyczną, niemniej może to nastąpić, aby mogło mieć miejsce doliczenie posiadania poprzednika, tylko bez jego sprzeciwu. Stanowisko takie zajął Sąd Najwyższy w postanowieniu z 15 grudnia 2016 r. II CSK 165/16, LEX nr 2203507 (,,jest zrozumiałe, że wraz z następstwem prawnym kolejnych przedsiębiorców energetycznych przenoszone było na nich posiadanie mienia poprzedników, w tym infrastruktury przesyłowej (…). Zarzut dotyczący braku przeniesienia posiadania służebności przez poprzednika prawnego pozwanej jest w ogóle niezrozumiały, gdyż przeniesienie to ma miejsce jako zdarzenie faktyczne”). Sąd stanowisko to w pełni podzielił.

W okolicznościach niniejszej sprawy, zdaniem Sądu I instancji, przyjąć zatem należało, że posiadaczem przedmiotowej linii od 20 grudnia 1972 r. był Skarb Państwa, następie od 7 stycznia 1991 r. przedsiębiorstwo państwowe (...) z siedzibą w Z., a w dalszej kolejności wymienione już spółki: od 21 października 1996 r. (...) S.A. z siedzibą w Z., od 15 października 2008 r. O. (...) S.A. z siedzibą w Z..

Powyższe w świetle przywołanych rozważań podpadało według Sądu pod hipotezę normy wynikającej z art. 176 § 1 k.c. w zw. art. 292 k.c. Przekształcenia własnościowe przedsiębiorstwa, w tym związane z uwłaszczeniem oraz z prywatyzacją, a następnie z przejęciem spółki oraz ze zbyciem zorganizowanej części przedsiębiorstwa, skutkowały również sukcesją generalną stanów faktycznych i roszczeń związanych z posiadaniem.

Zgodnie z treścią art. 292 k.c., służebność gruntowa może być nabyta przez zasiedzenie tylko w wypadku, gdy polega na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia. Przepisy o nabyciu własności nieruchomości przez zasiedzenie stosuje się jedynie odpowiednio. Posiadania zatem prowadzącego do nabycia służebności gruntowej przez zasiedzenie nie należy utożsamiać z posiadaniem prowadzącym do nabycia przez zasiedzenie własności nieruchomości. W tym pierwszym przypadku chodzi o faktyczne korzystanie z nieruchomości w takim zakresie i w taki sposób, w jaki czyniłaby to osoba której przysługuje służebność, a władanie w zakresie służebności gruntowej kwalifikuje się zgodnie z art. 336 k.c. jak posiadanie zależne (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 października 2006 r. w sprawie II CSK 119/06, LEX nr 447190). W niniejszej sprawie wnioskodawczyni i jej poprzednicy prawni korzystali z nieruchomości w taki sposób, w jaki czyni to osoba, której przysługuje służebność – wznieśli bowiem na gruncie uczestników trwałe i widoczne urządzenia (gazociąg podziemny oraz widniejący na powierzchni betonowy słup z tzw. rurą wydmuchową) służące do przesyłu gazu i korzystali z nich w tym celu oraz w celu konserwacji i naprawy, co stanowiło przedmiot działalności przedsiębiorstwa. Posiadanie to w ocenie Sądu nosiło zatem cechy wskazane w przytoczonym art. 352 k.c.

Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w ocenie Sądu wynikało, że przedmiotowy gazociąg został odebrany 20 grudnia 1972 r., a następnie nieprzerwanie eksploatowany. Należało przyjąć zatem za datę rozpoczęcia eksploatacji gazociągu dzień 20 grudnia 1972 r.

Sąd zważył, że z przepisów przejściowych zawartych w ustawie nowelizującej art. 172 k.c. wynika, iż do zasiedzenia, które rozpoczęło swój bieg przed dniem 1 października 1990 r. i go do tej daty nie ukończyło, zastosowanie znajdują przepisy Kodeksu cywilnego w ich znowelizowanym brzmieniu (art. 9 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny, Dz. U. 1990, nr 55, poz. 321). Sąd wziął pod uwagę, że w okresie do 1990 r. termin zasiedzenia wynosił lat 10 w przypadku dobrej wiary oraz 20 lat - w przypadku złej wiary. Skoro zatem poprzednicy prawni wnioskodawczyni zaczęli zasiadywanie służebności gruntowej 20 grudnia 1972 r., to zasiedzenie - przy przyjęciu złej wiary, o czym niżej - nie skończyło swego biegu przed dniem 1 października 1990 r., a tym samym terminy zasiedzenia musiały ulec wydłużeniu, zgodnie z normą intertemporalną zawartą w art. 9 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. nowelizującej Kodeks cywilny.

W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie domniemanie dobrej wiary przemawiające na korzyść wnioskodawczyni zostało skutecznie obalone.

Poprzednicy prawni wnioskodawczyni budując na gruncie uczestników urządzenia przesyłowe winni uzyskać prawo do dysponowania w ten sposób cudzą nieruchomością. Mogło to nastąpić na podstawie przepisów prawa cywilnego, na podstawie umowy zawartej z właścicielem nieruchomości, na podstawie orzeczenia sądowego lub na podstawie decyzji administracyjnej. Wnioskodawczyni zdaniem Sądu nie wykazała w realiach rozpoznawanej sprawy żadnej z wymienionych okoliczności.

Mając na względzie, że wnioskodawczyni powoływała się na istnienie dobrej wiary na podstawie przedłożonych do akt sprawy decyzji wydawanych na podstawie ówcześnie obowiązującego Prawa budowlanego, Sąd przytoczył treść uchwały Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 2015 r. w sprawie III CZP 76/15, OSNC 2016/12/138, zgodnie z którą wybudowanie na cudzej nieruchomości urządzeń przesyłowych przez korzystające z nich przedsiębiorstwo po uzyskaniu decyzji wydawanych w procesie budowlanym nie rozstrzyga o możliwości zakwalifikowania posiadania nieruchomości, na której te urządzenia zostały posadowione, jako wykonywanego w dobrej wierze.

Decyzją administracyjną, która stanowi tytuł prawny do korzystania z cudzej nieruchomości w zakresie wynikającym z jej treści oraz kreuje obowiązek znoszenia przez właściciela nieruchomości ograniczeń wynikających z uprawnienia przyznanego wskazanemu w decyzji podmiotowi była decyzja wydana na podstawie art. 35 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (jedn. tekst: Dz.U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 ze zm.) – tak uchwała Sądu Najwyższego składu 7 sędziów z dnia 8 kwietnia 2014 r. w sprawie III CZP 87/13, OSNC 2014/7-8/68. Wnioskodawczyni nie przedłożyła do akt sprawy takowej decyzji, wobec czego zdaniem Sądu należało uznać, że pozostawała w złej wierze w zakresie korzystania z nieruchomości uczestników. W ocenie Sądu wzmacnia tę argumentację profesjonalny charakter prowadzonej przez wnioskodawczynię i jej poprzedników prawnych działalności.

Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego, przedsiębiorstwo, które nie legitymuje się uprawnieniem do ingerowania w sferę cudzej własności nieruchomości dla bieżącego utrzymania urządzeń przesyłowych, korzysta z tej nieruchomości w złej wierze i zobowiązane jest do świadczenia wynagrodzenia na podstawie art. 225 k.c. Ta linia orzecznicza jest utrwalona i wynika m.in. z wyroków z dnia 6 maja 2009 r. w sprawie II CSK 594/08, LEX nr 510969, z dnia 3 kwietnia 2009 r. w sprawie II CSK 400/08, LEX nr 607253).

Reasumując, przy przyjęciu złej wiary, nabycie przez zasiedzenie nastąpiło po 30 latach licząc od wykazanej daty odbioru gazociągu, zatem z dniem 20 grudnia 2002 r. (licząc od 20 grudnia 1972 r.). Przerwanie biegu terminu zasiedzenia spowodowałby jedynie pozew o wydanie nieruchomości, wniosek o ustanowienie służebności przesyłu, uznanie roszczenia, wszczęcie mediacji (zgodnie z art. 123 § 1 k.c.). Uczestnicy nie złożyli wniosku o ustanowienie służebności przesyłu, nie złożyli pozwu o wydanie nieruchomości, wnioskodawczyni nie uznała roszczenia. Wszelkie czynności natomiast jakie zaczęli podejmować uczestnicy, co do ugodowego zakończenia sporu, miały miejsce w 2013 r., wobec czego i tak nie doprowadziłoby to do przerwania biegu terminu zasiedzenia. Wniosek o stwierdzenie zasiedzenia okazał się więc zadaniem Sądu pierwszej instancji zasadny.

Jeżeli chodzi o widoczność urządzenia to polega ona na możliwości jego dostrzeżenia. Pojęcie to należy rozumieć szeroko. Urządzenie może być bowiem położone nie tylko nad powierzchnią gruntu, lecz także pod jego powierzchnią. W tym ostatnim wypadku o widoczności można mówić wtedy, gdy albo na powierzchni znajdują się takie elementy urządzenia, które wskazują na jego istnienie i lokalizację, albo gdy urządzenie to jest zaznaczone na mapie ewidencyjnej. Właściciel nie może zasłaniać się zarzutem, iż nie zna mapy ewidencyjnej swojej nieruchomości i wskutek tego nie wie, jakie podziemne urządzenia tam się znajdują. Sąd zaznaczył przy tym, iż jeśli na mapie określono lokalizację podziemnego urządzenia inaczej, niż przedstawia się jego rzeczywisty przebieg, nie może być ono uznane za widoczne, chyba że o tym przebiegu świadczą elementy urządzenia położone na powierzchni gruntu. Widoczność urządzenia, podobnie jak jego trwałość, musi istnieć przez cały okres wymagany do zasiedzenia służebności.

Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem: „pojęcie widocznego urządzenia obejmuje nie tylko urządzenia przesyłowe fizycznie usytuowane na obciążonej nieruchomości w sposób umożliwiający stwierdzenie tego faktu przez każdego obserwatora, ale także urządzenia przesyłowe, które nie są na pierwszy rzut oka widoczne, lecz istnienia których właściciel nieruchomości obciążonej powinien mieć świadomość na podstawie konkretnych okoliczności, np. rozmieszczenia rurociągu na sąsiednich działkach, usytuowaniu na nich komory rewizyjnej czy możliwości zapoznania się z mapami dokumentującymi przebieg rurociągu. Podziemne urządzenia przesyłowe spełniają przesłankę widoczności, jeżeli z innych łatwo dostępnych danych wynika niewątpliwie, że istnieją. Takimi danymi mogą być mapy rozmieszczenia podziemnych urządzeń, znane właścicielowi nieruchomości potencjalnie obciążonej lub co do których istnieje powszechny dostęp.” (tak np. Postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. III CSK 22/19 oraz z dnia 24 czerwca 2022 r., sygn. I CSK 840/22, wcześniej z dnia 31 maja 2017 r., sygn. V CSK 557/16 oraz z dnia 16 stycznia 2013 r., sygn. II CSK 289/12).

Urządzenie zlokalizowane na nieruchomości uczestników należało zakwalifikować jako widoczne z uwagi na opisane przez biegłego naziemne urządzenie gazowe – oznacznik gazowy – betonowy słupek oznacznikowy w kształcie ostrosłupa ściętego o podstawie 60 cm na 60 cm i wysokości 190 cm w kolorze białym z żółtą obwódką w górnej części i rurą wychodzącą do góry o wysokości ok. 1 m i średnicy 15 cm. Przy tym uczestniczka Ł. M. zeznała, że w 1994 r. przy porządkowaniu działki współwłaściciele odkryli betonowy słupek, lecz nie wiedzieli do czego on służy. O tym, że betonowy słupek wiąże się z istnieniem gazociągu dowiedzieli się w 2007 r., kiedy chcieli działkę sprzedać i potencjalny nabywca po uzyskaniu mapy z przebiegiem gazociągu okazał ją współwłaścicielom nieruchomości. Na spornej nieruchomości znajduje się i znajdowało urządzenie w postaci betonowego słupka i nie ma znaczenia dla przesądzenia widoczności urządzenia, że było ono zasłonięte drzewami, bądź że współwłaściciele nie wiedzieli do czego owo urządzenie służy. Istnienie słupka powodowało, że mogli powziąć wątpliwość co do tego co ów słupek oznacza i wówczas zapoznania się z mapą. Powyższe przesądza, w ocenie Sądu, iż mieliśmy w niniejszej sprawie do czynienia z urządzeniem widocznym.

Odnosząc się do argumentacji uczestników, iż doszło do przesunięcia gazociągu, albowiem na pierwotnych mapach jego przebieg jest odmienny niż wskazywany obecnie, Sąd zważył, że powyższe nie mogło nastąpić w wyniku przebudowy gazociągu. Przede wszystkim brak takowych informacji w dokumentacji właściciela gazociągu, nie jest możliwe, aby jego przesunięcie nastąpiło bez żadnych dokumentów, bez wiedzy właściciela gazociągu, zeznawał na tę okoliczność świadek B. P., który nie tylko osobiście miał wiedzę o braku przebudowy w okresie, w którym pracował, lecz wstecznie z dokumentacji swojego pracodawcy. Co więcej sama uczestniczka B. M. (1) podczas przesłuchania wskazała, że nie obserwowała żadnych większych robót budowlanych, które sugerowałyby zmianę przebiegu gazociągu. Owe twierdzenia jawiły się więc zdaniem Sądu jako sformułowane wyłącznie na potrzeby niniejszego postępowania. Rzeczą powszechnie wiadomą są natomiast pewne niedokładności w mapach archiwalnych, zwłaszcza sprzed 1990 r., a inny przebieg gazociągu jak zdaje się wynikać z opinii biegłego z zakresu geodezji S. T. wynika z dokonanej inwentaryzacji, gdzie skorygowano ten przebieg i przedstawiono go już na mapie w taki sposób, w jaki przebiega on w rzeczywistości. Uczestnikom nie udało się wykazać, aby doszło do zmiany przebiegu gazociągu, brak podstaw, aby takie twierdzenia wysnuwać.

Jeżeli chodzi o zakres zasiedzenia i treść zasiedzianego prawa Sąd wskazał, że ustalono je na podstawie całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy, wnioskodawca i jego poprzednicy prawni zajmowali się eksploatacją i konserwacją gazociągu, pracami budowlano-montażowymi związanymi chociażby z koniecznością konserwacji znajdującego się na nieruchomości słupka betonowego (kolumny wydmuchowej), wnioskodawca musi jednak również mieć prawo do usuwania ewentualnych awarii sieci gazowej, wraz z prawem wejścia i wjazdu na teren odpowiednim sprzętem przez pracowników, podmioty i osoby, którymi posługuje się każdoczesny właściciel urządzeń przesyłowych, a właściciele nieruchomości są ograniczeni w wykonywaniu swego prawa własności do korzystania z nieruchomości obciążonej w strefie eksploatacyjnej o łącznej szerokości 6 m wzdłuż osi gazociągu (po 3 m w każdą stronę), w których nie mogą podejmować działalności mogącej mieć negatywny wpływ na trwałość i prawidłową eksploatację gazociągu. Zbędne natomiast było stwierdzanie, że owe prace mogą być wykonywane w pasie o szerokości po 4 metry w każdą stronę od osi gazociągu (jak w punkcie 1 ppkt 2 petitum wniosku) skoro strefa eksploatacyjna wynosi 6 metrów (po 3 m w każdą stronę) i w związku z powyższym, Sąd w tym zakresie wniosek oddalił, o czym orzekł w punkcie 2 sentencji postanowienia.

Jeżeli chodzi o koszty postępowania, Sąd Rejonowy zastosował art. 520 § 1 k.p.c., zgodnie z którym każdy ponosi koszty związane ze swym udziałem w sprawie, albowiem jest to ogólna zasada orzekania o kosztach w postępowaniu nieprocesowym. Wnioskodawca co prawda wygrał, w tym znaczeniu, że stwierdzono zasiedzenie służebności gruntowej odpowiadającej treści służebności przesyłu, jednakże nie miało to miejsca w pełnym żądanym zakresie. To uzasadnia twierdzenie, że każdy z uczestników powinien ponieść te koszty postępowania, które już poniósł.

Natomiast nieuiszczonymi kosztami sądowymi związanymi z wynagrodzeniem biegłego Sąd obciążył wnioskodawcę O. (...)S.A. jako następcę prawnego podmiotu, na rzecz którego zasiedzenie służebności gruntowej stwierdzono, na jego wniosek. To wnioskodawczyni (...) S.A. uzyskuje korzyść z tego postępowania w postaci stwierdzonego zasiedzenia prawa służebności gruntowej i ona winna ponieść koszty sądowe nieuiszczone do tej pory, związane z wynagrodzeniem biegłego. Takie rozstrzygnięcie co do kosztów sądowych zdaje się być najbardziej sprawiedliwe, zwłaszcza dla uczestników – właścicieli nieruchomości, którzy nie uzyskali z tego tytułu żadnego wynagrodzenia, albowiem nie doszło do ustanowienia odpłatnie służebności przesyłu, lecz do stwierdzenia zasiedzenia służebności gruntowej. O wysokości kosztów sądowych, które będzie należało pobrać od wnioskodawczyni orzeknie natomiast referendarz sądowy po uprawomocnieniu się niniejszego postanowienia na zasadzie art. 108 § 1 k.p.c. Brak było natomiast podstaw, aby w niespornym co do zasady postępowaniu nieprocesowym, kosztami postępowania poniesionymi przez strony obciążać wyłącznie którąś ze stron na zasadzie odpowiedzialności za wynik sprawy, albowiem nie jest to proces, gdzie występuje strona wygrywająca i przegrywająca spór.

Apelację od powyższego postanowienia złożyli uczestnicy – B. M. (1), Ł. M. oraz B. M. (2), reprezentowani przez profesjonalnego pełnomocnika, zaskarżając je w części w zakresie punktów I, III i IV. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucili:

I. prawa materialnego poprzez:

1. naruszenie art. 172 k.c. w zw. z art. 176 k.c. oraz art. 352 k.c. poprzez błędną wykładnię oraz niewłaściwe zastosowanie, polegające na uznaniu, iż poprzednik prawny wnioskodawcy nabył w drodze zasiedzenia prawo służebności gruntowej, polegającej na trwałym korzystaniu z urządzeń w postaci gazociągu znajdujących się na nieruchomości uczestników, jak i na uznaniu, że (...) S.A. jest poprzednikiem prawnym wnioskodawcy;

2. naruszenie art. 292 k.c., 172 k.c. w zw. z art. 176 k.c., 292 k.c. oraz art. 352 k.c. poprzez błędną wykładnię oraz niewłaściwe zastosowanie, polegające na uznaniu, iż (...) S.A. nabył poprzez zasiedzenie prawo służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu, polegającej na trwałym korzystaniu z urządzeń infrastruktury gazowej w postaci gazociągu wysokiego ciśnienia DN 500 relacji I.-L., znajdujących się na nieruchomościach uczestników z uwagi na przyjęcie, że podziemny gazociąg wysokiego napięcia zlokalizowany na nieruchomości spełniał przesłanki widoczności (,,widocznego urządzenia"), w szczególności pomimo tego, że:

a.

przez ponad 30 lat, w okresie od 1980 do 2013 r. nie dokonywano na nieruchomości jakichkolwiek czynności związanych z eksploatacją gazociągu,

b.

nieruchomość była w całości zadrzewiona i ogrodzona, co uniemożliwiało dostęp do nieruchomości, z którego żaden przedstawiciel operatora gazowego w tamtym czasie nie korzystał,

c.

wystająca kolumna wydmuchowa na nieruchomości nie była konserwowana, w oczach właścicieli nie stanowiła urządzenia infrastruktury gazowej i przez 27 lat była ukryta w drzewach i krzakach,

d.

uczestnicy nigdy nie mieli podstaw do weryfikacji przebiegu gazociągu na mapach,

e.

w księdze wieczystej nieruchomości i w umowach nabycia nieruchomości nie było wzmianki o gazociągu;

3. naruszenie art. 348 i 340 k.c. w zw. z art. 554 k.c. poprzez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że wnioskodawca wykazał przeniesienie posiadania służebności, w szczególności z (...) S.A. na swoją rzecz i w konsekwencji przyjęcie, że domniemanie ciągłości posiadania nie zostało przez uczestników obalone, podczas gdy ze znajdujących się w aktach sprawy dokumentów w sposób jasny i oczywisty nie wynika następstwo prawne w ujęciu ogólnym (sukcesja praw i obowiązków) kolejnych podmiotów, w szczególności wnioskodawca nabył część przedsiębiorstwa od (...) S.A., ale bez wyodrębnionego prawa służebności; wnioskodawca nie jest następca prawnym (...) S.A.;

4. naruszenie art. 55' k.c. w zw. z art. 172, 176 292, 352 k.c. poprzez uznanie, że zakup części przedsiębiorstwa, ewentualnie gazociągu na podstawie umowy z dnia 15 października 2008 r. stanowi przeniesienie posiadania służebności, pomimo tego, że z treści tego dokumentu nie sposób ustalić czy poza przeniesieniem własności i posiadania urządzeń przesyłowych (przedmiot) doszło również do przeniesienia prawa, czy też posiadania służebności

5. naruszenie art. 348 k.c. w zw. z art. 176 § 1 k.c. i 292 k.c. poprzez przyjęcie, że następstwo prawne stanowi jednocześnie przeniesienie posiadania służebności, bądź prawa służebności i uznanie, że umowa nabycia własności z dnia 15.10.2008 r. odnosi się do służebności gruntowej nabytej przez zasiedzenie w dniu 20 grudnia 2002 r. pomimo nie objęcia takiego prawa zapisami umowy;

II. prawa procesowego poprzez:

1. naruszenie art. 321 k.p.c. w zw. z art. 187 § 1 k.p.c. i 132 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c. poprzez orzeczenie w postanowieniu kończącym postępowanie ponad żądanie wniosku i niezgodnie z wnioskiem, w szczególności poprzez stwierdzenie, że doszło do zasiedzenia w złej wierze na rzecz innego podmiotu niż ten, na którego wnioskodawca wskazywał, co miało wpływ na wynik sprawy w ten sposób, że stwierdzono zasiedzenie służebności co do podmiotu, który nie został wskazany przez wnioskodawcę, i tym samym doszło do niezgodnego z prawem i z żądaniem wniosku obciążenia prawa własności nieruchomości służebnością gruntową;

2. art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c., oraz 231 k.p.c., 232 k.p.c. poprzez dowolną ocenę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego oraz sprzeczną z zasadami doświadczenia życiowego ocenę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i tym samym niezasadne przyjęcie, że pomimo braku dowodów w sprawie, Sąd ocenił przedłożone przez wnioskodawcę dokumenty i w oparciu o zeznania świadka-pracownika wnioskodawcy, jak i niewłaściwą ocenę zeznań uczestników, uznał, iż wnioskodawca wykazał wszelkie przesłanki zasiedzenia służebności, pomimo tego, że to nie wykazano, że podziemny gazociąg jest urządzeniem widocznym i byt czynnie eksploatowany miedzy 1980 a 2013 r., jak błędnie uznano, że wnioskodawca jest następcą prawnym (...) S.A. w zakresie posiadania służebności, pomimo tego, że ze zgromadzonego w sprawie materiału jednoznacznie wynikało, że:

a.

uczestnicy nie zbadali przed zakupem (jak i po nim) map geodezyjnych,

b.

urządzenia przesyłowe zostały zinwentaryzowane na mapach geodezyjnych, dostępnych w starostwie dopiero w 2014 r.

c.

urządzenia przez ponad 30 lat nie były widoczne dla obiektywnie średnio zorientowanego obserwatora, z uwagi na pełne zadrzewienie nieruchomości w miejscu występowania kolumny wydmuchowej,

d.

uczestnicy świadomość o przeznaczeniu kolumny wybuchowej jako elementu sieci gazowej uzyskali dopiero po 2007 r.,

e.

nigdy nie doszło do przeniesienia posiadania służebności gruntowej bądź prawa służebności gruntowej na rzecz wnioskodawcy przez (...) co miało wpływ na wynik postępowania poprzez uwzględnienie wniosku i uznanie, że doszło do zasiedzenia służebności gruntowej;

3. naruszenie art. 232, 236, 278 w zw. z art. 286 k.p.c. iw zw. z art. 6 k.c. i w zw. z art. 328 § 2 k.p.c. poprzez oddalenie wniosku dowodowego o przeprowadzenie uzupełniającej opinii geodezyjnej dla wykazania, że doszło do zmiany przebiegu bądź lokalizacji gazociągu, co miało wpływ na wynik sprawy, ponieważ z jednej strony zaburzona została równowaga stron w ten sposób, że nie wymagano od wnioskodawcy udowodnienia, że gazociąg nie został przebudowany, nie zmienił się przebieg gazociągu na nieruchomości, z drugiej strony Sąd nie dopuścił dowodu z uzupełniającej opinii biegłego geodety, o którego przeprowadzenie uczestnicy wnosili w pismach z lat 2015 i 2016 co ostatecznie doprowadziło do uwzględnienia wniosku, i nie rozpoznania istoty sprawy i nie wyjaśnienia wszelkich okoliczności sprawy;

4. naruszenie art. 520 k.p.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie nieobciążenie wnioskodawcy kosztami postepowania w całości.

W konsekwencji podniesionych zarzutów skarżący wnieśli o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez oddalenie wniosku w całości oraz obciążenie wnioskodawcy wszystkimi kosztami postępowania oraz o zasądzenie od wnioskodawcy na rzecz każdego z uczestników kosztów postępowania za I i II instancję wg norm przepisanych oraz zasądzenie na rzecz każdego z uczestników kosztów zastępstwa procesowego za I i ll instancję.

W odpowiedzi na apelację wnioskodawca – O. (...)S.A. z siedzibą w Z., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł o oddalenie apelacji oraz o obciążenie kosztami postępowania uczestników: B. M. (1), Ł. M. oraz B. M. (2) i zasądzenie od nich na rzecz wnioskodawcy kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

W odpowiedzi na apelację uczestnik postępowania – (...) S.A. z siedzibą w L., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł o oddalenie apelacji oraz o zasądzenie solidarnie od uczestników postępowania: B. M. (1), Ł. M. oraz B. M. (2) na rzecz (...) S.A. kosztów procesu w postępowaniu apelacyjnym, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja prowadziła do zmiany zaskarżonego postanowienia.

Sąd Okręgowy co do zasady podziela ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego i na zasadzie art. 382 kpc w zw. z art. 13 §2 kpc jako znajdujące oparcie w zebranym w sprawie materiale dowodowym, zasadach wiedzy i doświadczenia życiowego uznaje je za własne. Sąd Okręgowy w niniejszym składzie nie podziela natomiast oceny prawnej Sądu Rejonowego, które legła u podstaw uwzględnienia wniosku o zasiedzenie, co ostatecznie przesądziło o zasadności wywiedzionej przez uczestników apelacji.

W niniejszej sprawie Sąd Rejonowy przyjął, w odniesieniu do korzystania przez wnioskodawcę z urządzeń przesyłowych posadowionych na nieruchomości uczestników, rozpoczęcie biegu terminu zasiedzenia od 20 grudnia 1972r. W rezultacie w ocenie Sądu Rejonowego termin z upływem, którego doszło do zasiedzenia prawa służebności przesyłu w zakresie urządzeń przesyłowych wnioskodawcy posadowionych na nieruchomości uczestników to data 20 grudnia 2002 r. Sąd Rejonowy rozstrzygając wniosek przyjął zatem pogląd prawny zgodnie, z którym dopuszcza się zasiedzenie służebności przesyłu bądź służebność gruntową o treści odpowiadającej służebności przesyłu, na skutek posiadania przypadającego na okres przed wprowadzeniem tego prawa do porządku prawnego z dniem 3 sierpnia 2008 r.

Sąd Okręgowy aktualnie w składzie orzekającym nie podziela poglądu prawnego wyrażonego przez Sąd I instancji z przyczyn wskazanych niżej.

W okresie od 1 stycznia 1947 r. do 31 grudnia 1964 r. (w okresie obowiązywania ww. dekretu z 11 października 1946 r. Prawo rzeczowe; Dz.U.1946.57.319 ze zm.; dalej: pr. rzecz.) w polskim porządku prawnym znana była służebność przesyłu jako szczególny rodzaj służebności, do którego odpowiednio stosowane były przepisy o służebnościach gruntowych (art. 175 pr.rzecz.). W tym okresie zatem przedsiębiorca przesyłowy mógł uzyskać tytuł do korzystania z cudzej nieruchomości na własne cele, zabiegając o ustanowienie na swoją rzecz takiego prawa. Mógł też cudzą nieruchomość objąć w posiadanie w zakresie odpowiadającym treści takiej służebności, a wykonywanie aktów świadczących o posiadaniu służebności doprowadziłoby do jej zasiedzenia, gdyby trwało przez odpowiednio długi okres. Od dnia 5 kwietnia 1958 r. obok służebności przesyłu funkcjonowało także ograniczenie własności ustanawiane decyzją administracyjną przewidzianą przepisem art. 35 ustawy z 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (j.t. Dz.U.1974.10.64 ze zm.; dalej: u.w.n.). Od dnia 1 stycznia 1965 r. do 3 sierpnia 2008 r. system prawny nie dawał natomiast podstaw do ustanawiania służebności przesyłu w kształcie odpowiadającym służebności unormowanej w art. 175 prawa rzeczowego a obecnie w art. 3051 k.c., przy utrzymaniu służebności ustanowionych wcześniej. Zarazem funkcjonowały w tym okresie w porządku prawnym nieprzerwanie instytucje tożsame ze względu na charakter i konstrukcję z ustaloną w art. 35 u.w.n. (por. 70 ustawy z 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami, j.t. Dz.U.1991.30.127 ze zm.; dalej: u.g.g. oraz art. 124 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, j.t. Dz.U.2021.1899 ze zm.; dalej: u.g.n.).

Zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym przez Rzecznika Praw Obywatelskich w piśmie z 1 lipca 2016 r., IV.7000.153.2016.(...) w sprawie P10/16 Trybunału Konstytucyjnego, które Sąd Okręgowy w składzie orzekającym uznaje za własne, art. 292 k.c. stosowany w zw. z art. 285 § 1 i 2 k.c. w zakresie, w jakim umożliwia przed wejściem w życie art. 3051 – 3054 k.c., tj. przed dniem 3 sierpnia 2008 r., nabycie w drodze zasiedzenia przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa służebności gruntowej odpowiadającej treści służebności przesyłu w sytuacji, gdy nie została wydana decyzja administracyjna ograniczająca prawa właściciela gruntu, jest niezgodny z art. 64 ust. 2 i 3 w zw. z art. 31 ust. 3 w zw. z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz jest niezgodny z art. 1 Protokołu dodatkowego numer 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1995 r., Nr 36, poz. 175 ze zm.).

Pogląd ten stanowi punkt wyjścia do dalszej oceny, którą rozpocząć należy od wskazania, że kodeks cywilny przewiduje ścisłe warunki pozwalające na uznanie, że dane prawo jest służebnością gruntową. Wynikają one z art. 285 k.c. Warunki nabycia służebności gruntowej przez zasiedzenie określa z kolei art. 292 k.c. Zgodnie z tymi przepisami, służebność gruntowa może być ustanowiona jedynie na rzecz nieruchomości władnącej i w celu zwiększenia jej wartości (użyteczności). Należy zgodzić się z poglądem Rzecznika Praw Obywatelskich (zob. wyżej), że tak ujęta konstrukcja służebności gruntowej ma swoje ustawowe cele i nie powinna być wykorzystywana dla ułatwienia działalności gospodarczej przedsiębiorcy z wykorzystaniem cudzych nieruchomości, pod pozorem zwiększenia użyteczności sztucznie wyszukanej w jego majątku nieruchomości władnącej. Powszechnie przyjęty jest w nauce prawa i w orzecznictwie pogląd, że w obszarze praw rzeczowych obowiązuje zasada numerus clausus, do której odwoływali się apelujący, a w konsekwencji uczestnicy obrotu mogą posługiwać się w tym obszarze tylko takimi konstrukcjami, które ustanowił prawodawca oraz nie mogą zmieniać ich treści, charakteru i struktury. Powyższa zasada powinna stanowić punkt wyjścia przy wykładni norm art. 285 k.c. i art. 292 k.c. Przy jej uwzględnieniu należy oceniać także możliwość zasiedzenia prawa do gruntu będącego służebnością gruntową o treści odpowiadającej służebności przesyłu przed wprowadzeniem do porządku prawnego art. 305

1

– 305

4 k.c.

W ocenie Sądu odwoławczego w składzie orzekającym, nie ma uzasadnienia pogląd, że przed wejściem w życie art. 3051 – 3054 k.c. właściciele nieruchomości, na których zlokalizowane były urządzenia przesyłowe, musieli się liczyć z obciążeniem ich nieruchomości prawem rzeczowym – służebnością gruntową o treści służebności przesyłu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 18 stycznia 2017 r., V CSK 159/16). Przeczy takiemu poglądowi praktyka sądowa, w której orzeczeń stwierdzających powstanie takich obciążeń nie wydawano, a sami przedsiębiorcy przesyłowi nie występowali z takimi żądaniami, pomimo zadawnionych stanów faktycznych istniejących na nieruchomościach, z których korzystali. W ówczesnym stanie prawnym w istocie nikt – ani właściciele nieruchomości, ani przedsiębiorcy przesyłowi – nie mieli świadomości i nie uwzględniali w swoich poczynaniach, że możliwe jest doprowadzenie do ustanowienia takiego prawa orzeczeniem sądowym, a tym bardziej stwierdzenie jego nabycia przez zasiedzenie. Wnioski w tym względzie przedsiębiorcy przesyłowi zaczęli masowo formułować dopiero po wejściu w życie art. 305

1

– 305

4 k.c., w obronie przed roszczeniami zgłaszanymi na ich podstawie, co doprowadziło do wypaczenia idei ustawodawcy przyświecającej uchwaleniu tych norm. Miały one bowiem doprowadzić do uregulowania stanów faktycznych korzystania z cudzych nieruchomości przez przedsiębiorców przesyłowych, a faktycznie spowodowały lawinę żądań przedsiębiorców przesyłowych o stwierdzenie zasiedzenia praw służebności i zarzutów w tym względzie, w oczywistym celu uniknięcia odpłatnego ich ustanowienia. Wbrew ww. poglądowi, do czasu pojawienia się takiej praktyki, zaakceptowanej przez część judykatury, właściciele nieruchomości nie mieli żadnych podstaw, by liczyć się z obciążeniem ich nieruchomości analogicznym prawem rzeczowym, a tym bardziej ze stwierdzeniem, że takie obciążenie powstało na skutek zasiedzenia. Nie mogli w konsekwencji podjąć żadnych działań, by temu zapobiec, skoro ww. skutki były nieprzewidywalne.

Należy zgodzić się z Rzecznikiem Praw Obywatelskich (zob. ww. stanowisko), że zasiedzenie służebności jako forma ustawowego pomniejszenia sfery uprawnień właściciela względem nieruchomości, jest wprawdzie konstytucyjnie dopuszczalne, ale tylko w sytuacji, gdy regulacje prawne instytucji zasiedzenia umożliwiają właścicielowi podjęcie realnych działań obronnych przeciwko zaistnieniu skutków zasiedzenia. Skutek w postaci całkowitej bądź częściowej utraty prawa przez właściciela wiąże się bowiem z brakiem jego reakcji na istnienie stanu faktycznego niezgodnego ze stanem prawnym. Z uwagi na konstytucyjną ochronę własności, od której zasiedzenie jest istotnym wyłomem, taki skutek należy dopuścić wyłącznie wtedy, gdy zgodnie z obowiązującym porządkiem prawnym właściciel nieruchomości powinien był liczyć się z niekorzystną konsekwencją prawną. Istotna jest więc ocena realnych możliwości właściciela – racjonalnie działającego i należycie dbającego o swoje sprawy – uchronienia się przed niekorzystnymi skutkami prawnorzeczowymi. Aby zasiedzenie było dopuszczalne, wynikające z niego skutki prawne powinny być uznawane przez obowiązującą w czasie biegu terminu zasiedzenia ustawę. Uznać to należy za warunek minimum (konieczny).

System prawny aż do 3 sierpnia 2008 r. nie zawierał normy ustawowej dopuszczającej odjęcie właścicielowi nieruchomości części jego praw poprzez instytucję służebności przesyłu, a tym bardziej przez zasiedzenie takiej służebności. Taka instytucja nie funkcjonowała bowiem w tym czasie w porządku prawnym i nie była też uznawana w drodze powszechnie przyjmowanej (i znanej) wykładni ustawy. Przeciwnie, ustawodawca zdecydował się w pewnym okresie na rezygnację z istnienia takiego prawa w systemie norm. Uznać to należy za oczywisty i jasny sygnał dla właściciela nieruchomości, że nie jest zagrożony ustanowieniem wbrew jego woli służebności przesyłu (służebności gruntowej o treści służebności przesyłu) na jego nieruchomości, a prawo do korzystania z jego nieruchomości przedsiębiorca przesyłowy może uzyskać wyłącznie na drodze umownej albo poprzez akt władczy państwa, wprowadzony mocą konkretnej decyzji administracyjnej. Ujmując rzecz potocznie: właściciel nieruchomości nie mógł się „spodziewać”, że do powstania takiego obciążenia dojdzie przez zasiedzenie.

Wymóg zapewnienia ochrony konstytucyjnej prawa własności sprzeciwia się wykładni, która kreuje taką możliwość z mocą wsteczną, zaskakując właścicieli nieruchomości „po czasie” możliwością odjęcia im części prawa własności (jego ograniczenia), odnosząc taki skutek do stanu faktycznego zamkniętego w przeszłości. To, że ustawodawca ponownie wprowadził do porządku prawnego z dniem 3 sierpnia 2008 r. instytucję służebności przesyłu o charakterze prawa rzeczowego, obok służebności gruntowych i osobistych (trzeci rodzaj służebności, o specyficznych cechach), wyklucza możliwość przyjęcia, że także przed tą datą, a po uchyleniu z dniem 1 stycznia 1965 r. przepisów przewidujących taką służebność, możliwe było nabycie przez zasiedzenie służebności przesyłu albo służebności gruntowej o treści służebności przesyłu (odbiegającej konstrukcyjnie od cech ustawowych tego prawa). Przy przyjęciu takiej wykładni właściciel nieruchomości mógłby się dowiedzieć – i taki stan jest w praktyce powszechny – o możliwości zasiedzenia służebności na jego nieruchomości dopiero, gdy termin zasiedzenia już upłynął. Taki stan rzeczy konstytucyjna ochrona prawa własności wyklucza. Jest to swoiste zasiedzenie z mocą wsteczną, zmieniające kwalifikację prawną już zaistniałych zdarzeń (stanów posiadania).

Sąd Okręgowy w składzie orzekającym opowiada się za poglądem, że wykluczyć należy zarówno możliwość zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu przed 3 sierpnia 2008 r. (jeżeli nie ma ona wszystkich cech tego rodzaju służebności, jaką jest służebność gruntowa), jak i zaliczanie stanów faktycznych istniejących przed tą datą jako prowadzących do zasiedzenia służebności przesyłu po 3 sierpnia 2008 r.

W pierwszym przypadku dochodzi bowiem do rozszerzenia przewidzianego przez ustawodawcę zakresu możliwego zasiedzenia służebności poza wyraźnie wskazane przypadki. Dopuszcza się w ten sposób zasiedzenie prawa rzeczowego wykazującego istotne różnice jurydyczne względem służebności gruntowych, z naruszeniem zasady numerus clausus praw rzeczowych i zasady konstytucyjnej ochrony własności. Tzw. służebność gruntowa o treści służebności przesyłu, wykreowana w orzecznictwie, nie odpowiada modelowi ustawowemu wynikającemu z art. 285 k.c., skoro pomija się przy jej definiowaniu (określeniu jej istotnych elementów) wymóg ustawowy ustanowienia prawa wyłącznie na rzecz nieruchomości władnącej i wyłącznie w celu zwiększenia jej użyteczności. Podkreślenia wymaga użycie przez ustawodawcę w art. 285 k.c. sformułowania „jedynie” w odniesieniu do ww. kryteriów. Ustanowienie służebności gruntowej na rzecz przedsiębiorcy przesyłowego jest wyjściem poza wolę ustawodawcy i jednoznaczną konstrukcję ustawową, tak samo, jak stworzenie możliwości nabycia takiego prawa przez przedsiębiorcę przesyłowego w drodze zasiedzenia. W obszarze praw rzeczowych nie istnieje swoboda kreowania stosunków nieprzewidzianych wyraźnie w ustawie, odmiennie niż w prawie obligacyjnym, rządzącym się zasadą swobody umów. Prawo powstające przed 3 sierpnia 2008 r. nie mogło zatem być prawem służebności przesyłu, której wówczas w porządku prawnym nie było, a jeżeli miałoby być służebnością gruntową inkorporującą w sobie zasadnicze elementy takiego prawa, to tylko w granicach modelu ustawowego takiej służebności. Z przyczyn wskazanych wyżej, mających charakter zastrzeżeń rangi konstytucyjnej, należy jednak wykluczyć wykreowanie takiego prawa z mocą wsteczną, z naruszeniem praw ogromnej liczby właścicieli nieruchomości, na których przedsiębiorcy przesyłowi ulokowali w przeszłości urządzenia przesyłowe. Podkreślenia wymaga, że ustawodawca nie zdecydował się, wprowadzając (przywracając) do porządku prawnego instytucję służebności przesyłu z dniem 3 sierpnia 2008 r., na rozwiązanie legalizujące jednolicie istniejące w tej dacie stany faktyczne korzystania przez przedsiębiorstwa przesyłowe z cudzych nieruchomości. Wyposażył natomiast właścicieli nieruchomości w uprawnienie do żądania ustanowienia służebności przesyłu, i to odpłatnie. Uznawanie w praktyce sądowej stanów faktycznych istniejących przed tą datą za prowadzące do zasiedzenia służebności przesyłu albo służebności gruntowej o treści służebności przesyłu realnie pozbawia właścicieli nieruchomości możliwości skorzystania z przyznanego im roszczenia.

Dotyczy to także uznawania, że stany faktyczne istniejące przed dniem 3 sierpnia 2008 r. mogą prowadzić do zasiedzenia po tej dacie służebności przesyłu poprzez uwzględnianie ich przy obliczaniu czasu posiadania. Na gruncie zmian ustawowych wprowadzonych z dniem 3 sierpnia 2008 r. niewątpliwe jest, że przed tym dniem w porządku prawnym nie istniała służebność przesyłu i że w modelu kodeksowym jest to prawo odrębne od służebności gruntowych i osobistych (trzeci rodzaj służebności). Nie ma zatem możliwości, by w celu wyliczenia czasu potrzebnego do zasiedzenia prawa służebności przesyłu istniejącej dopiero od 3 sierpnia 2008 r. sumować czas posiadania po tej dacie, tj. czas posiadania służebności przesyłu oraz czas posiadania przed tą datą, tj. czas, kiedy istniały wyłącznie służebności gruntowe i służebności osobiste. Przed 3 sierpnia 2008 r. mogło bowiem biec wyłącznie posiadanie prowadzące do zasiedzenia służebności gruntowej, będącej pod względem jurydycznym prawem odmiennym (innym) od służebności przesyłu. Żadną normą prawną (w szczególności przy wprowadzaniu na powrót do porządku prawnego instytucji służebności przesyłu) ustawodawca nie przewidział natomiast doliczania do siebie czasu posiadania mającego prowadzić do nabycia dwóch różnych praw rzeczowych. Ich prawna odrębność, w ocenie Sądu Okręgowego, takie doliczanie wyklucza, i nie przedstawiono przekonującej argumentacji prawnej za odmiennym stanowiskiem. Powyższe oznacza, że bieg terminu zasiedzenia służebności przesyłu nie mógł rozpocząć się przed 3 sierpnia 2008 r., w czasie, gdy takiego prawa (trzeciego rodzaju służebności) ustawodawca nie przewidywał w porządku prawnym, zarazem ściśle reglamentując listę praw rzeczowych w ustawie.

Jest oczywistym, że dopiero od dnia 3 sierpnia 2008 r. właściciel nieruchomości musi się liczyć z możliwością odjęcia mu nieodpłatnie części praw do nieruchomości (ich istotnego ograniczenia), o ile będzie na nieruchomości istnieć stan rzecz prowadzący do zasiedzenia służebności przesyłu, któremu nie będzie przeciwdziałał. Może ten stan rzeczy akceptować albo przeciwdziałać powyższemu skutkowi, korzystając z przysługującego mu roszczenia o ustanowienie służebności przesyłu, które zapewni mu pieniężną rekompensatę w postaci wynagrodzenia za znoszenie takiego stanu rzeczy. Jest to sytuacja akceptowalna również na gruncie konstytucyjnym, mimo niemożności wyeliminowania przez właściciela nieruchomości pewnych zaszłości historycznych wynikających z posadowienia na jego nieruchomości urządzeń przesyłowych, ponieważ utrata części praw do nieruchomości (ich ograniczenie) następuje za wynagrodzeniem. W ten sposób proporcjonalnej ochronie podlegają interesy zarówno przedsiębiorcy przesyłowego, jak i właściciela nieruchomości, czego nie można przyjąć w przypadku przyjęcia konstrukcji prawnej służebności gruntowej o treści służebności przesyłu nie spełniającej kryteriów z art. 285 k.c., możliwości stwierdzenia zasiedzenia takiego prawa przed 3 sierpnia 2008 r. oraz możliwości doliczenia posiadania nieruchomości w zakresie służebności gruntowej o treści służebności przesyłu przed 3 sierpnia 2008 r. do posiadania nieruchomości w zakresie służebności przesyłu po 3 sierpnia 2008 r. Ze względów prawnych takie wnioski są nie do przyjęcia, a przywoływane niekiedy względy pozaprawne, odwołujące się do obciążeń finansowych przedsiębiorstw przesyłowych z tego tytułu, nie mogą mieć w rozważanej kwestii żadnego znaczenia.

W uchwale z 16 maja 2019 r., III CZP 110/18, Sąd Najwyższy stwierdził, że

gdy chodzi o uzyskanie cywilnego tytułu do korzystania z cudzej nieruchomości na cele przesyłowe, to przedsiębiorca przesyłowy musiał mieć świadomość, że przed dniem 3 sierpnia 2008 r. zagwarantuje mu go służebność gruntowa albo umowa zawarta z właścicielem, określająca zasady korzystania z gruntu na cele przesyłowe (…) Powstanie na rzecz przedsiębiorcy przesyłowego służebności gruntowej wymagało złożenia przez właściciela nieruchomości zajętej przez urządzenia w formie aktu notarialnego pod rygorem nieważności oświadczenia woli ustanowieniu służebności (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2003 r., III CZP 79/02, OSNC 2003, Nr 11, poz. 142).

Sąd Okręgowy w składzie orzekającym podziela pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z 25 lutego 2021 r., III CSKP 63/21, zgodnie z którym zarówno przed wprowadzeniem służebności przesyłu do systemu praw rzeczowych, jak i po tym czasie, prywatnoprawny tytuł przedsiębiorcy do korzystania z cudzej nieruchomości na cele przesyłowe mógł i może mieć też źródło w stosunku

obligacyjnym, który przedsiębiorca nawiąże z właścicielem nieruchomości podlegającej wykorzystaniu w jego procesie inwestycyjnym. Nadto, jak zauważył Sąd Najwyższy, siłą rzeczy stosunek obligacyjny nie jest tak stabilny, jak polegający na obciążeniu nieruchomości służebnością, gdyż wszystkie umowy wiążą

inter partes i - niezależnie od innych przyczyn upadku wynikających z nich zobowiązań - mogą podlegać wypowiedzeniu. Jak już wskazano wyżej, od 5 kwietnia 1958 r., obok służebności przesyłu, funkcjonowało ograniczenie własności ustanawiane decyzją administracyjną przewidzianą przepisem art. 35 ustawy z 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (j.t. Dz.U.1974.10.64 ze zm.; dalej: u.w.n.), a następnie funkcjonowały w porządku prawnym nieprzerwanie instytucje tożsame ze względu na charakter i konstrukcję z ustaloną w art. 35 u.w.n.: art. 70 ustawy z 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami (j.t. Dz.U.1991.30.127 ze zm.; dalej: u.g.g.) oraz art. 124 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (j.t. Dz.U.2021.1899 ze zm.; dalej: u.g.n.). W doktrynie i w orzecznictwie przyjmuje się, że kreowały one tzw. służebność publiczną.

W uzasadnieniu postanowienia z 20 grudnia 2018 r., II CSK 739/17, Sąd Najwyższy wyraził pogląd prawny, zgodnie z którym decyzja wydana na podstawie art. 35 ust. 1 u.w.n. jest tytułem prawnym dla przedsiębiorcy przesyłowego do stałego korzystania z wymienionej w tej decyzji nieruchomości (por. także uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 2010 r., III CZP 116/09 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2008 r., II CSK 432/07). Wykonywanie uprawnień w zakresie wynikającym z decyzji wydanej na podstawie art. 35 ust. 1 i 2 u.w.n., stanowiącej tytuł prawny do ich wykonywania, nie prowadzi zarazem do nabycia przez zasiedzenie służebności gruntowej odpowiadającej treści służebności przesyłu (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 2014 r., III CZP 87/13). Jeżeli jednak przedsiębiorca będący właścicielem urządzeń wymienionych w art. 49 § 1 k.c. wykonuje uprawnienia wynikające z decyzji wydanej na rzecz jego poprzednika prawnego na podstawie art. 35 ust. 1 i 2 u.w.n., właściciel nieruchomości nie może żądać ustanowienia służebności przesyłu (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 2014 r., III CZP107/13). W sytuacji istnienia tytułu prawnego do korzystania przez przedsiębiorcę przesyłowego z nieruchomości, opartego na decyzji administracyjnej wydanej na podstawie art. 35 u.w.n. (art. 70 u.g.g. albo art. 124 u.g.n.), żądanie ustanowienia służebności przesyłu jest bezprzedmiotowe.

W rezultacie zarzut naruszenia art. 172 kc był trafny. Wnioskodawca nie wykazał bowiem jednej z przesłanek wymienionych w powołanym przepisie a dotyczących terminu zasiedzenia. Przyjmując, iż wnioskodawca korzysta z urządzeń posadowionych na nieruchomości uczestników w zakresie prowadzącym do zasiedzenia służebności przesyłu dopiero od 3 sierpnia 2008r. to nawet przy przyjęciu dobrej wiary, nie upłynął 20 letni termin do jej zasiedzenia. Niezależnie zatem od podnoszonych w apelacji zarzutów co do błędnych ustaleń Sądu Rejonowego w zakresie widoczności urządzeń oraz skutecznego przeniesienia posiadania prawa służebności przesyłu przez poprzednika prawnego na wnioskodawcę to brak wymaganego terminu do zasiedzenia czynił wniosek bezzasadnym. Podobnie należało ocenić zarzuty dotyczące pominięcia wniosków dowodowych na okoliczność zmiany przebiegu bądź lokalizacji gazociągu. Okoliczności te ostatecznie nie miały przesądzającego znaczenia dla rozstrzygnięcia. Z podanych przyczyn apelacja uczestników została uznana za zasadną i prowadziła do zmiany zaskarżonego postanowienia na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., o czym Sąd Okręgowy orzekł w punkcie 1 sentencji.

W pozostałym zakresie a dotyczącym orzeczenia o kosztach postępowania Sąd odwoławczy apelację oddalił w pkt 2 na podstawie art. 385 k.p.c w zw. z art. 13 §2 k.p.c . W pkt III zaskarżonego postanowienia Sąd Rejonowy orzekł o kosztach na podstawie art. 520 §1 k.p.c. kosztami postępowania obciążając wnioskodawcę i uczestników w zakresie dotychczas poniesionym. W postępowaniu nieprocesowym w przedmiocie kosztów procesu obowiązuje odmienna zasada niż w procesie. Według tej reguły każdy uczestnik ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie (art. 520 kpc). To oznacza, że koszty związane z dokonywaniem określonych czynności ponosi ten uczestnik, który dokonał określonej czynności. Uczestnik ponosi koszty związane z jego działaniem lub czynnościami sądu podjętymi w jego interesie. W rezultacie orzeczenie Sądu Rejonowego w tym zakresie było prawidłowe. Jednocześnie apelacja nie zawiera żadnych argumentów, które odnosiłyby się do kwestii orzeczenia o kosztach. W rezultacie brak było podstaw do zmiany zaskarżonego postanowienia w tym zakresie.

Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zawarte w punkcie 3 postanowienia Sąd Okręgowy oparł o przepis art. 520 § 1 k.p.c.

Anna Kulczewska – Garcia