Sąd uchylił wpis roszczenia o zwrot nieruchomości po darowiźnie, wniosek oddalony

W dniu 8 stycznia 2025 r. wpłynął wniosek V. U. o dokonanie w dziale III księgi wieczystej nr (...) wpisu przysługującego mu roszczenia do domagania się złożenia przez uczestnika S. U. oświadczenia woli o zwrotnym przeniesieniu na rzecz wnioskodawcy prawa własności nieruchomości objętej opisaną księgą wieczystą w związku z odwołaniem przez wnioskodawcę darowizny uczynionej na rzecz uczestnika.

Jako podstawę żądanego wpisu wnioskodawca wskazał na akt notarialny z dnia 19 grudnia 2024r., rep. (...), zawierający oświadczenie o odwołaniu darowizny nieruchomości i pisemne oświadczenie wnioskodawcy dnia 2 stycznia 2025 r. o skutecznym złożeniu oświadczenia o odwołaniu darowizny.

Dnia 23 stycznia 2025 r. referendarz sądowy w Sądzie Rejonowym w Goleniowie wpisał roszczenie o zwrotne przeniesienie prawa własności zgodnie z wnioskiem.

Na orzeczenie referendarza sądowego skargę wywiódł uczestnik, który wniósł o uchylenie dokonanego wpisu i oddalenie wniosku, a także zasądzenie od wnioskodawcy na rzecz uczestnika kosztów postępowania.

Postanowieniem z dnia 17 lutego 2025 r. Sąd Rejonowy w Goleniowie utrzymał w mocy zaskarżony wpis. Uzasadnienie postanowienia sąd zawarł na k. 952-954 v. akt.

Apelację od powyższego postanowienia wniósł uczestnik domagając się jego zmiany przez uchylenie wpisu i oddalenie wniosku, a także zasądzenie od wnioskodawcy kosztów postępowania, ewentualnie uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia.

Zaskarżonemu rozstrzygnięciu apelujący zarzucił naruszenie:

a) art. 626

9 k.p.c. przez brak oddalenia wniosku o wpis roszczenia, pomimo, iż przedstawione przez wnioskodawcę dokumenty nie mogły stanowić podstawy wpisu;

b) art. 626

8 § 1 i 2 k.p.c. poprzez dokonanie wpisu w oparciu o przeprowadzone postępowanie dowodowe wykraczające poza treść dołączonych do wniosku dokumentów.

W uzasadnieniu apelacji k. 189 akt księgi wieczystej uczestnik rozwinął wyżej sformułowane zarzuty oraz wniósł jak na wstępie.

W odpowiedzi na apelację wnioskodawca wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania (k. 227 – 228 akt księgi wieczystej).

Sąd okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja uczestnika zasługiwała na uwzględnienie.

Należy zauważyć, iż art. 626

8 § 2 k.p.c. określa kognicję sądu przy dokonywaniu wpisu przewidując, iż rozpoznając wniosek o wpis, sąd bada jedynie treść i formę wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów oraz treść księgi wieczystej. Z cytowanego przepisu wynika, iż kognicja sądu wieczystoksięgowego jest ograniczona wyłącznie do badania treści samego wniosku oraz treści i formy dołączonych doń dokumentów. Tak zakreślona kognicja sądu odnosi się do sądu drugiej instancji rozpoznającego apelację od wpisu (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 2001 r., III CKN 354/00 i dnia 5 października 2005 r., II CK 781/04). Zawarte w przepisie art. 626

8 § 2 k.p.c. sformułowanie „bada jedynie” jest podkreśleniem ograniczonego charakteru kognicji sądu w tym postępowaniu, w którym sąd nie ma uprawnień ani możliwości prowadzenia postępowania dowodowego, nie może więc weryfikować danych podawanych przez strony. Wyłączona jest zatem możliwość prowadzenia postępowania dowodowego i dokonywania na jego podstawie ustaleń faktycznych (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca 2006 r., I CSK 115/06, z dnia 3 marca 2004 r., III CK 331/02, z dnia 4 grudnia 2008 r., I CSK 207/08). Także kontrola zaskarżonego wpisu dokonywana przez sąd drugiej instancji na skutek apelacji jest ograniczona do tego, czy w świetle dokumentów załączonych do wniosku, którymi dysponował sąd pierwszej instancji, istniała podstawa do dokonania bądź odmowy wpisu, albowiem w myśl art. 626

9 k.p.c. sąd oddala wniosek o wpis wtedy, gdy brak jest podstaw do jego dokonania (vide postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 1963 r., OSN 11/64 oraz z dnia 21 kwietnia 2005 r., III CK 446/04; a także uchwały z dnia 4 maja 1972 r., III CZP 25/72 i dnia 26 czerwca 1974 r., III CZP 4/74).

Odnotować trzeba, że w myśl art. 626

2 § 3 k.p.c. do wniosku o wpis w księdze wieczystej należy dołączyć dokumenty stanowiące podstawę wpisu. Dokumenty te określone są w art. 31 – 34 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz.U. z 2025 r., poz. 341 tj.; dalej: u.k.w.h.) i przepisach szczególnych.

W niniejszej sprawie wnioskodawca powołując się na oświadczenie woli zawarte w akcie notarialnym z dnia 19 grudnia 2024 r., rep. A nr (...) (k. 892-894 akt księgi wieczystej) i oświadczenie w formie pisemnej z dnia 2 stycznia 2025 r. o skutecznym doręczeniu obdarowanemu oświadczenia o odwołaniu darowizny (k. 890 akt księgi wieczystej), domagał się wpisu w dziale III (...) na jego rzecz roszczenia o przeniesienie prawa własności objętej opisaną księgą wieczystą nieruchomości w związku z odwołaniem darowizny uczynionej na rzecz uczestnika aktem notarialnym z dnia 27 marca 2020 r., rep. A nr (...), która stanowiła podstawę ujawnienia w dziale II księgi wieczystej przejścia prawa własności z wnioskodawcy na rzecz uczestnika.

W treści art. 16 ust. 1 u.kw.h. zastrzeżono, że w wypadkach przewidzianych w przepisach ustawowych w księdze wieczystej, poza prawami rzeczowymi, mogą być też ujawnione roszczenia, które przykładowo wymienione zostały w art. 16 ust. 2 u.k.w.h., w tym roszczenie o przeniesienie własności nieruchomości. Roszczenie tego rodzaju, co trafnie zauważył sąd pierwszej instancji, może wynikać m.in. z bezpodstawnego wzbogacenia wskutek złożenia oświadczenia o odwołaniu darowizny nieruchomości (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 maja 2010 r., III CZP 24/10), jako że zgodnie z art. 898 § 1 k.c., darczyńca może odwołać darowiznę nawet już wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności. Stosownie przy tym do dyspozycji art. 898 § 2 k.c. zwrot przedmiotu odwołanej darowizny powinien nastąpić stosownie do przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. W przypadku, gdy przedmiotem darowizny jest nieruchomość odwołanie darowizny nie wywołuje skutku rzeczowego, a jedynie obligacyjny i przedmiotem żądania jest wykonanie przez obdarowanego obowiązku powrotnego przeniesienia własności nieruchomości na darczyńcę (por. uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 1967 r., III CZP 32/66). Złożenie przez darczyńcę oświadczenia o odwołaniu darowizny nie powoduje zatem utraty własności nieruchomości przez obdarowanego, a wyłącznie darczyńcy w takiej sytuacji przysługuje w stosunku do obdarowanego roszczenie o charakterze obligacyjnym (actio in personam), którego ujawnienie jako roszczenia o przeniesienie własności nieruchomości może nastąpić w księdze wieczystej na podstawie art. 16 ust. 1 u.k.w.h. w zw. z art. 16 ust. 2 pkt 2 u.kw.h. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 maja 2010 r., III CZP 24/10).

W świetle powyższego zgodzić należy się z tym, że darczyńca po złożeniu oświadczenia o odwołaniu darowizny może żądać ujawnienia w księdze wieczystej przysługującego mu roszczenia o zwrotne przeniesienie prawa własności, lecz nie można tracić z pola widzenia tego, że zgodnie z art. 900 k.c. odwołanie darowizny następuje przez oświadczenie złożone obdarowanemu na piśmie, które zgodnie z zgodnie z art. 61 § 1 zd. 1 k.c. zostaje obdarowanemu złożone z chwilą, gdy doszło do niego w taki sposób, że mógł zapoznać się z jego treścią.

Takie oświadczenie wnioskodawca złożył w akcie notarialnym z dnia 19 grudnia 2024r., jednak nie załączono dowodu, że oświadczenie zostało uczestnikowi doręczone zgodnie z art. 61 § 1 k.c. Samo oświadczenie wnioskodawcy z dnia 2 stycznia 2025 r. o doręczeniu uczestnikowi oświadczenia o odwołaniu darowizny było w ocenie sądu odwoławczego dalece niewystarczające do ustalenia wystąpienia podstawy żądanego wpisu, gdyż dokument sporządzony w zwykłej formie pisemnej i pochodzący przy tym od samego wnioskodawcy w zakresie formy nie spełniał wymogów ustawowych (nie był dokumentem urzędowym lub z podpisem notarialnie poświadczonym).

Irrelewantny z punktu widzenia oceny żądanego wpisu pozostawała przy tym okoliczność stwierdzona zarządzeniem sędziego referenta z dnia 17 lutego 2025r., iż w aktach innej księgi wieczystej ((...) został doręczony uczestnikowi odpis dokumentów tożsamych jak te znajdujące się na k 892-894 akt niniejszej księgi wieczystej, a zatem odpis aktu notarialnego z 19 grudnia 2024r. Regułą postępowania wieczystoksięgowego jest to, że sąd rozpoznając wniosek o wpis w księdze wieczystej związany jest stanem rzeczy istniejącym w chwili złożenia wniosku (por. uchwała Sądu Najwyższego 7 sędziów - zasada prawna z dnia 16 grudnia 2009 r., III CZP 80/09). Innymi słowy, sąd oceniając zasadność zgłoszonego żądania, powinien czynić ustalenia wyłącznie na podstawie treści wniosku i dołączonych do niego dokumentów. Wykluczone było zatem powoływanie się jako uzasadnienie wpisu na okoliczność doręczenia uczestnikowi po złożeniu wniosku z dnia 8 stycznia 2025 r. odpisu aktu notarialnego zawierającego oświadczenie o odwołaniu darowizny, jak uczynił to sąd rejonowy. Okoliczność ta nie została wykazana dowodem dołączonym do wniosku o wpis, gdy tymczasem kognicja sądów wieczystoksięgowego uniemożliwia uwzględnianie dokumentów złożonych w toku postępowania, jeżeli miałyby stanowić podstawę wpisu (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 2013 r., IV CSK 551/12 i dnia 26 marca 2019 r., IV CSK 9/18), a rozpoznanie wniosku na podstawie dokumentów niedołączonych do wniosku w chwili jego wpływu do właściwego sądu jest przekroczeniem granic kognicji sądu wieczystoksięgowego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 października 2023 r., II CSKP 2128/22).

Nie można jednocześnie zgodzić się tym, że sam akt notarialny z dnia 19 grudnia 2024r. zawierający oświadczenie darczyńcy o odwołaniu darowizny miałby stanowić dokument w oparciu o który na podstawie art. 16 ust. 1 w zw. z art. 16 ust. 2 pkt 2 u.kw.h. można by dokonać wpisu roszczenia o zwrotne przeniesienie własności nieruchomości.

Niezależnie od powyższego dostrzec należy, że zgodnie z art. 32 ust. 2 zd. 1 u.k.w.h. do wpisu prawa osobistego lub roszczenia wystarcza dokument obejmujący oświadczenie woli właściciela o ustanowieniu tego prawa albo obejmujący zgodę na wpis roszczenia. Na tle omawianej regulacji trafnie zauważono w literaturze (T. Czech, Księgi wieczyste i hipoteka. Komentarz. Tom I. Księgi wieczyste, wyd. III, LEX/el. 2025), że wypis aktu notarialnego umowy przeniesienia własności nieruchomości oraz oświadczenie sprzedającego o odstąpieniu od umowy sprzedaży z podpisem notarialnie poświadczonym (art. 31 ust. 1 u.k.w.h.) nie są wystarczające do wpisu roszczenia w księdze wieczystej, gdy wykonanie prawa odstąpienia od umowy zależy od zaistnienia dodatkowych przesłanek, które nie wynikają z tych dokumentów, np. odnośnie do nienależytego wykonania umowy. W takiej sytuacji wniosek o wpis roszczenia powinien zostać oddalony, gdyż nie wykazano dostatecznie, że spełniono przesłanki prowadzące do powstania roszczenia (art. 626

9 k.p.c.). Wskazuje się, że analogicznie roszczenia tego nie można ujawnić w księdze wieczystej na podstawie dokumentu obejmującego oświadczenie darczyńcy w sprawie odwołania darowizny (choćby dokument sporządzono na piśmie z podpisem poświadczonym przez notariusza). Nie potwierdza on bowiem dostatecznie, iż faktycznie wystąpiła przesłanka rażącej niewdzięczności. Podstawą wpisu roszczenia mogłaby być zgoda obdarowanego na wpis z podpisem notarialnie poświadczonym (art. 32 ust. 2 zd. 1 u.k.w.h.).

Podzielając zaprezentowany wyżej pogląd sąd odwoławczy stanął na stanowisku, że samo oświadczenie darczyńcy o odwołaniu darowizny w świetle regulacji art. 32 ust. 2 u.k.w.h. nie może stanowić dokumentu uzasadniającego na podstawie art. 16 ust. 1 w zw. z art. 16 ust. 2 pkt 2 u.k.w.h. wpis roszczenia o zwrotne przeniesienie własności w związku z odwołaniem darowizny. Wpisanie takiego roszczenia w dziale III. księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości objętej darowizną wymagałoby oświadczenia obdarowanego wyrażającego zgodę na wpis roszczenia. Taki dokument do wniosku nie został niewątpliwie przedłożony, co stanowiło kolejną przeszkodę dla dokonania żądanego we wniosku wpisu.

Tak argumentując i uznając, że wniosek o wpis podlegał oddaleniu, sąd okręgowy zmienił zaskarżone postanowienie uchylając dokonany wpis i oddalając wniosek o wpis w całości, o czym na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. orzeczono w puncie 1. postanowienia.

O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono w punkcie 2. postanowienia zgodnie z art. 520 § 1 k.p.c., uznając, że w postępowaniu wieczystoksięgowym brak podstaw do odstąpienia od zawartej w nim podstawowej reguły orzekania o kosztach postępowania nieprocesowego. Z istoty postępowania wieczystoksięgowego wynika, że nie występuje w nim kolizja interesów uczestników postępowania, gdyż z natury jest to postępowanie niesporne i nie ma uzasadnionych podstaw do rozstrzygania o kosztach procesu w oparciu o art. 520 § 2 i 3 k.p.c. Jest to postępowanie rejestrowe, więc nie ma w nim możliwości rozstrzygania sporów o własność oraz prowadzenia postępowania rozpoznawczego, jak to ma miejsce w innych postępowaniach niespornych (tak postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 lipca 2010 r., II Cz 54/10).

Sędzia Monika Rabiega

(...)

(...)

(...)

(...)