Linie średniego napięcia na cudzej działce w Z. bez zasiedzenia służebności przesyłu

Wnioskiem z 3 czerwca 2023 r. (...)wniósł o stwierdzenie zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treści służebności przesyłu przez poprzednika prawnego Zakład (...) w A. tj. nieruchomości objętej (...) z dniem 10 listopada 1990 r.

W odpowiedzi na wniosek uczestnik postępowania wniósł o oddalenie wniosku z uwagi na jego „nie konstytutywność”.

Postanowieniem z 31 stycznia 2025 r. Sąd Rejonowy we Wrześni oddalił wniosek oraz kosztami postępowania obciążył wnioskodawcę w całości, pozostawiając szczegółowe rozliczenie referendarzowi sądowemu.

Sąd Rejonowy ustalił następujący stan faktyczny:

Na nieruchomości, będącej własnością uczestnika postępowania, dla której Sąd Rejonowy we W. prowadzi (...), obejmującej m.in. (...) położonej w miejscowości Z., znajdują się urządzenia elektroenergetyczne (przesyłowe) będące własnością wnioskodawcy. Urządzeniami tymi są linie napowietrzne średniego napięcia SN 15 kV wraz ze słupami elektroenergetycznymi. Jako właścicielka nieruchomości wskazanej wyżej jest A. E..

Pismem z dnia 17.06.2015 roku wnioskodawczyni wezwała uczestnika (...) Sp. z o.o. do zawarcia umowy ustanowienia służebności przesyłu.

W toczącej się przed Sądem Rejonowym we Wrześni sprawie I Ns 1128/15 o ustanowienie służebności przesyłu, Sąd nie uwzględnił zarzutu zasiedzenia podniesionego przez(...) Sąd przyjął, iż uczestnik pozostawał w złej wierze zajmując nieruchomość wnioskodawczyni, a tym samym nie upłynął czas niezbędny do stwierdzenia zasiedzenia przedmiotowej służebności.

Nieruchomość wnioskodawczyni jest nieruchomością z dokumentacją planistyczną – tereny rolniczych upraw polowych bez możliwości jakiegokolwiek innego przeznaczenia a podziemne przewody rurociągowe nie uniemożliwiają ich dotychczasowego rolniczego wykorzystania i użytkowania. Jest to nieruchomość niezabudowana, częściowo przeznaczona jest pod uprawy rolnicze.

Przez działkę (...) przebiega odcinek napowietrznej linii elektroenergetycznej średniego napięcia SN 15 kV które zostały wybudowane i podłączone do sieci w dniu 10.11.1970 roku. Data ta stanowi początkową datę, od której mógłby biec termin zasiedzenia nieruchomości. Od momentu zbudowania linii – płynie przez nią prąd. Urządzenia te stanowią część sieci uczestnika (...) Sp. z o.o. Od czasu wybudowania urządzenia znajdujące się na nieruchomości wnioskodawczyni są eksploatowane i konserwowane przez uczestnika. Uczestnik korzysta z nieruchomości wnioskodawczyni w zakresie korzystania z urządzeń przesyłowych w sposób odpowiadający treści służebności przesyłu. Służby techniczne uczestnika dokonują oględzin urządzeń średniego napięcia raz na 5 lat. Awarie i drobne naprawy są usuwane na bieżąco. W celu korzystania z urządzeń przesyłowych uczestnik (...) Sp. z o.o. zajął na działce nr (...) dla linii napowietrznej 15 kV pas o szerokości 15 m (7,5 m z obu stron linii od jej osi). Pas służebności oznaczony został na mapie geodezyjnej k. 133 akt sprawy i powierzchnia tego terenu wynosi 0,4448 ha.

W momencie, kiedy wnioskodawczyni nabyła nieruchomość na gruncie znajdowały się urządzenia przesyłowe (...) Sp. z o.o.

Ustalając stan faktyczny Sąd Rejonowy oparł się na przedłożonych poświadczonych za zgodność z oryginałem kserokopiach dokumentów, dokumentach przedłożonych do akt sprawy, zeznaniach świadka oraz przeprowadzonej w sprawie opinii biegłego z zakresu geodezji. Autentyczność oryginału w dokumentów i ich kserokopii nie była kwestionowana przez strony postępowania, a i Sąd I instancji nie znalazł podstaw, by czynić to z urzędu. Przeprowadzona w sprawie opinia biegłego w sposób bezstronny, logiczny i jasny wyjaśniła okoliczności podnoszone przez strony jako sporne. Również zeznania świadka Sąd Rejonowy uznał za wiarygodne, świadek potwierdził okoliczności, które okazały się wątpliwe dla strony postępowania.

Na podstawie tak ustalonego stanu faktycznego, Sąd Rejonowy oceniając wniosek jako bezzasadny poczynił następujące rozważania:

Sąd I instancji wskazał, iż kwestia zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treści służebności przesyłu była i jest przedmiotem licznych orzeczeń Sądu Najwyższego oraz doktryny. W przeciągu ostatnich lat kierunek, w którym orzecznictwo zmierzało, wielokrotnie ulegał zmianie, pojawiały się nowe koncepcje oraz interpretacje przepisów i wydanych wcześniej orzeczeń. Sąd Rejonowy orzekający w niniejszej sprawie wskazał na jedno z najnowszych orzeczeń Sądu Najwyższego, które w sposób odmienny, niż przeważająca praktyka, zinterpretowało przepisy dotyczące możliwości zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadające jej treścią służebności przesyłu. Postanowienie w sprawie III Czp 108/22 z dnia 24 lutego 2023 r. to stało się podstawą rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, a Sąd Rejonowy w całości podzielił podniesioną w uzasadnieniu argumentację.

Sąd Rejonowy uznał, że w rzeczywistości przyjęta w orzecznictwie wykładnia zakłada, że po 1965 r. służebność przesyłu istniała w systemie prawnym, zanim jeszcze w 2008 r. została ponownie wprowadzona przez ustawodawcę. W tym kontekście zastrzeżenia budzi zacytowane powyżej stwierdzenie, zgodnie z którym już wcześniej orzecznictwo rozpoznawało istnienie służebności odpowiadającej takim cechom. W rzeczywistości przyjmowany w orzecznictwie kształt konstrukcji służebności "o treści odpowiadającej służebności przesyłu" został określony w uchwale Sądu Najwyższego z 7 października 2008 r., III CZP 89/08, w której wprost zanegowano konieczność istnienia nieruchomości władnącej. We wcześniejszych orzeczeniach, w tym zwłaszcza w uchwale z 17 stycznia 2003 r., III CZP 79/02 (OSNC 2003, Nr 11, poz. 142), zakładano jednak istnienie takiej nieruchomości, co nie wykluczało uznania przyjętej konstrukcji prawnej za rodzaj służebności gruntowej i co - w zależności od okoliczności, a zwłaszcza tego, czy służebność rzeczywiście zwiększała użyteczność nieruchomości władnącej - mogło zostać zaaprobowane w świetle ogólnie przyjętych zasad wykładni. Powyższe oznacza, że przyjęcie istnienia w stanie prawnym obowiązującym od 1 stycznia 1965 r. do 2 sierpnia 2008 r. służebności "o treści odpowiadającej służebności przesyłu" oraz doliczenie czasu posiadania takiej służebności do czasu niezbędnego do zasiedzenia służebności przesyłu narusza zakaz działania prawa wstecz wyrażony m.in. w k.c. Naruszenie takie może mieć przy tym rażąco niekorzystne skutki dla jednostek. W licznych przypadkach urządzenia przesyłowe zostały wybudowane na wiele lat przed przyjęciem kwestionowanej wykładni i należałoby uznać, że minął już termin zasiedzenia. Tym samym doszło do trwałego obciążenia nieruchomości, mimo braku świadomości właścicieli, jak również braku możliwości podjęcia przez nich obrony prawa własności i przeciwstawienia się nabyciu prawa przez zasiedzenie. Pozostaje to w sprzeczności z jedną z podstawowych funkcji zasiedzenia jako instytucji prawnej, którą jest skłonienie opieszałego właściciela do podjęcia czynności zmierzających do odzyskania swojego władztwa nad rzeczą, pod rygorem utraty lub ograniczenia przysługującego mu prawa.

Właściciel nieruchomości nie musiał liczyć się z możliwością powstania prawa, którego nie uznawał aktualnie obowiązujący porządek prawny, w związku z czym trudno mu zarzucić, że nie podejmował kroków mających na celu odzyskanie pełnego władztwa nad nieruchomością.

Sąd Rejonowy stwierdził, że powyższe wnioski oznaczają, że wykładnia dominująca w orzecznictwie Sądu Najwyższego nie może zostać zaakceptowana nie tylko ze względu na zasady prawa rzeczowego, ale budzi również poważne wątpliwości natury konstytucyjnej. W szczególności odpowiednie przepisy Kodeksu cywilnego interpretowane w powyższy sposób powinny zostać uznane za sprzeczne z zasadą demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji), regułami ochrony własności i przesłankami dopuszczalności wywłaszczenia (art. 21 ust. 1 i 2 oraz i 3 Konstytucji) oraz regułami ograniczania praw i wolności (art. 31 ust. 2 i 3 Konstytucji). Wątpliwości budzi również zgodność przyjętej interpretacji przepisów z art. 1 Protokołu dodatkowego nr 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Do Trybunału Konstytucyjnego skierowane zostały pytania prawne mające na celu wyjaśnienie zgodności z przedstawionymi wzorcami k.c. stosowanego wraz z innymi przepisami, jeżeli rozumieć je zgodnie z interpretacją dominującą w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Pytania te nie zostały dotychczas rozpoznane (sygn. akt P 10/16), a negatywną ocenę wykładni dokonanej przez Sąd Najwyższy z punktu widzenia zasad konstytucyjnych przedstawili w swoich stanowiskach Sejm oraz Rzecznik Praw Obywatelskich.

Sąd I instancji wskazał, że niezależnie od trudnej do wytłumaczenia zwłoki we wskazanym postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym Sąd Najwyższy stoi na stanowisku, że do stwierdzania niekonstytucyjności ustaw w polskim porządku prawnym wyłącznie uprawniony jest Trybunał Konstytucyjny. W ramach przyjętych zasad wykładni sądy powinny jednak dokonywać takiej interpretacji obowiązujących przepisów, aby jej rezultaty pozostawały w zgodności z zasadami wynikającymi z Konstytucji i ratyfikowanych umów międzynarodowych. Artykuł 292 k.c. oraz inne wchodzące w rachubę przepisy prawa rzeczowego mogą podlegać interpretacji, która nie prowadzi do ich sprzeczności z aktami wyższego rzędu, a rezultat sprzeczny, przyjęty w dominującym orzecznictwie Sądu Najwyższego, został uzyskany na skutek rażącego naruszenia reguł wykładni.

Sąd Rejonowy zważył, że na rzecz założenia o możliwości zasiedzenia prawa rzeczowego nieznanego ustawie oraz doliczenia czasu zasiedzenia tego prawa do czasu zasiedzenia służebności przesyłu nie przemawiają żadne argumenty wynikające z wykładni językowej jakichkolwiek potencjalnie wchodzących w rachubę przepisów. Argumenty takie nie są zresztą w ogóle przywoływane, a dominująca wykładnia jest prezentowana w orzecznictwie całkowicie niezależnie od regulacji normatywnej. W tym stanie rzeczy można byłoby się spodziewać, że na rzecz tezy o istnieniu we wcześniejszym stanie prawnym służebności "o treści odpowiadającej służebności przesyłu" przemawiają poważne argumenty natury celowościowej. Sąd Najwyższy w obecnym składzie argumentów takich jednak nie dostrzega.

Sąd I instancji wskazał, że krytykowana tu linia orzecznicza ukształtowała się w stanie prawnym, w którym istniała już służebność przesyłu, a w sytuacji braku tytułu prawnego do nieruchomości, na których posadowione były urządzenia przesyłowe, obowiązujące przepisy przyznawały i nadal przyznają przedsiębiorcy instrumenty pozwalające na uregulowanie stanu prawnego (art. 3052 § 1 k.c.). Sąd Rejonowy przyznał, że skorzystanie z tych instrumentów wiąże się z koniecznością poniesienia kosztów przez przedsiębiorców przesyłowych, jednak na ogół przedsiębiorcy ci są podmiotami prowadzącymi działalność gospodarczą w znacznym rozmiarze, a ich sytuacja ekonomiczna i przychody z prowadzonej działalności pozwalają na poniesienie tych kosztów. W każdym razie z reguły dysponują oni znacznie większym potencjałem ekonomicznym niż właściciele nieruchomości, które mają zostać obciążone odpowiednim prawem. W tej sytuacji przyjęcie wykładni zaprzeczającej podstawowym zasadom prawa w celu ochrony interesów podmiotu silniejszego ekonomicznie jest szczególnie trudne do wyjaśnienia.

Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy Sąd Rejonowy wskazał, iż w niniejszej sprawie nie upłynął termin wymagany do stwierdzenia zasiedzenia z uwagi na brak upływu niezbędnego, 30-letniego okresu czasu, przy czym do czasu tego nie można doliczyć okresu w zakresie wskazanym w orzeczeniu cytowanym wyżej, a więc biegnącego przed rokiem 2008 r.

Mając na uwadze powyższe, Sąd I instancji oddalił wniosek w całości, a kosztami postępowania obciążył wnioskodawcę na podstawie art. 520 k.p.c.

Apelację od powyższego postanowienia wywiódł wnioskodawca.

Apelujący zaskarżył postanowienie w całości. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu apelujący zarzucił naruszenie:

1. art. 292 k.c. w zw. z art. 172 § 1 k.c. w zw. z art. 305

1 k.c. i w zw. z art. 305

4 k.c. poprzez ich niezastosowanie i przyjęcie, że brak jest możliwości zasiedzenia służebności gruntowej o treści służebności przesyłu zarówno przed jak i po 3 sierpnia 2008 r., albowiem brak jest podstawy normatywnej do konstruowania tego rodzaju służebności;

2. art. 292 k.c. w zw. z art. 172 § 1 k.c. w zw. z art. 176 § 1 k.c. w zw. z art. 305

4 k.c. poprzez ich niezastosowanie i przyjęcie, że niemożliwe jest zaliczenie do okresu posiadania wymaganego do zasiedzenia służebności przesyłu okresu posiadania służebności o treści służebności przesyłu przed 3 sierpnia 2008 r. przez tego przedsiębiorcę lub jego poprzedników prawnych.

Apelujący wniósł o:

1. zmianę zaskarżonego postanowienia i stwierdzenie zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treści służebności przesyłu;

2. ewentualnie, uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, w przypadku zaistnienia przesłanek wynikających z art. 386 § 4 k.p.c.;

3. zasądzenie od uczestnika postępowania na swoją rzecz kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych.

W odpowiedzi na apelację uczestniczka postępowania wniosła o oddalenie apelacji w całości oraz zasądzenie od wnioskodawcy na rzecz uczestniczki postępowania kosztów postępowania wg norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja jest bezzasadna.

Sąd Okręgowy przyjmuje za własne ustalenia Sądu Rejonowego (art.382 k.p.c.) Nie są one zresztą sporne. Spór dotyczy jedynie prawa materialnego.

Sąd Rejonowy dokonał prawidłowej, prokonstytucyjnej wykładni art.292 w zw. z art.172 k.c., co doprowadziło go do słusznego wniosku, że przed 3.08.2008 r. (dzień wejścia w życie przepisów o służebności przesyłu art.305

1

-305

4

k.c.) niemożliwe było zasiedzenie służebności gruntowej o treści służebności przesyłu, a od 3.08.2008 r. doliczenie do okresu posiadania w zakresie służebności przesyłu posiadania w zakresie służebności gruntowej o treści służebności przesyłu. Chociaż wykładnia wymaga istotnego uzupełnienia, to nie doszło do naruszenia prawa materialnego wskazanego w apelacji.

Utrwalone jest orzecznictwo Sądu Najwyższego o dopuszczalności zasiedzenia służebności gruntowej o treści służebności przesyłu i doliczaniu okresu jej posiadania do posiadania w zakresie służebności przesyłu (od 3.08.2008 r. na skutek wprowadzenia ustawą o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw z dnia 30 maja 2008 r. (Dz.U. Nr 116, poz. 731) służebności przesyłu (art.305

(

1)-305

(

4) k.c.) Jak łatwo zauważyć, pogląd pojawił się dopiero w 2003 roku, nie dotyczył zresztą wcale zasiedzenia, ale umowy notarialnej o ustanowienie takiej służebności. Z czasem został rozciągnięty na zasiedzenie. W orzecznictwie sądów powszechnych i doktrynie prawa cywilnego materialnego pojawiła się jednak krytyka tego stanowiska prawnego, co zaowocowało pytaniem do Trybunału Konstytucyjnego złożonym jeszcze w 2016 roku (sprawa P 10/16). Trybunał Konstytucyjny stwierdził w wyroku z 2.12.2025 r., że art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. z 2025 r. poz. 1071, ze zm.), rozumiane w ten sposób, że umożliwiają nabycie przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa, przed wejściem w życie art. 305

(

1)-305

(

4) ustawy – Kodeks cywilny, w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, są niezgodne z art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 2 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Wyrok ten jednak nie istnieje z uwagi na wadliwość składu, w którym orzekali Justyn Piskorski i Jarosław Wyrembak powołani na zajęte już stanowiska sędziowskie. Nie wdając się w dłuższe analizy, Sąd Okręgowy podziela w tym zakresie ocenę prawną wyrażoną w postanowieniu Sądu Najwyższego - Izby Karnej z dnia 16 września 2021 r. I KZ 29/21 i wyroku Sądu Najwyższego - Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 marca 2024 r. I USKP 118/23, z odwołaniem min. do wyroków TK w sprawach K 34/15, K 35/15, K 47/15 i U 8/15 i wyroku ETPCz w sprawie 4907/18 XERO FLOR przeciwko Polsce) Po drugie nawet przyjmując życzliwie, że wyrok z 2.12.2025 r. istnieje, to ma charakter interpretacyjny negatywny. Nie eliminuje z systemu prawnego żadnego przepisu obowiązującego prawa. Jakkolwiek TK ma prawo wydać taki wyrok, jaki uważa za stosowny w świetle Konstytucji RP, to jednak w zbiegu z prawem i obowiązkiem każdego sądu do dokonywania samodzielnie wykładni obowiązującego prawa i sposobu jego zastosowania (sądy podlegają jedynie ustawom zwykłym i Konstytucji RP), przy braku przepisu wiążącego sądy powszechnie wykładnią prawa ustaloną przez Trybunał Konstytucyjny (czyli tak zwaną powszechnie obowiązująca wykładnią prawa, bo do tego w istocie sprowadzają się wyroki interpretacyjne), wyrokiem takim sąd powszechny nie jest związany. W tym względzie Sąd Okręgowy podziela stanowisko wyrażone w wielu orzeczeniach Sądu Najwyższego, a podsumowane w uchwale składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego - Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych - zasada prawna z dnia 17 grudnia 2009 r. III PZP 2/09.

Odpowiedź na postawione pytania o dopuszczalność zasiedzenia służebności gruntowej o treści służebności przesyłu i doliczania czasu posiadania takiej służebności do posiadania nieruchomości w granicach służebności przesyłu to kwestia wykładni prawa materialnego, a więc sfery oddanej do oceny przez sąd powszechny. Sąd Okręgowy w tym składzie odszedł od dominującej linii orzeczniczej w kilku orzeczeniach wydanych przed wyrokiem TK w sprawie P 10/16.

Do 2.08.2008 r. nie istniała służebność przesyłu. Ta istniejąca od 3.08.2008 r. jest konstrukcyjnie innym prawem od służebności gruntowej. Pogląd, że służebność przesyłu i służebność gruntowa to dwa odrębne ograniczone prawa rzeczowe, nie jest kwestionowany. Zatem do 2.08.2008r. można było co najwyżej twierdzić, że było możliwe ustanowienie służebności gruntowej w sytuacji, gdy chodziło o urządzenia posadowione na nieruchomościach osób trzecich i wchodzące w skład przedsiębiorstwa przesyłowego. Nie było służebności przesyłu ani „służebności gruntowej o treści służebności przesyłu”. Była jedynie służebność gruntowa. Skoro SN dopuścił ustanowienie służebności gruntowej do wypadków korzystania przez przedsiębiorstwo przesyłowe z cudzych nieruchomości w celu przesyłu prądu na podstawie tzw. analogii legis (czyli wnioskowania z podobieństwa ustawy), trzeba sprawdzić, czy argumentacja SN jest przekonująca.

Analogia legis to wnioskowanie z podobieństwa ustawy. Jest dopuszczalna, gdy:

1. ustawa tak wskazuje (przez użycie słów : stosuje się odpowiednio do…). W obowiązującym prawie w okresie do 3.08.2008 r. (do dnia wejścia w życie przepisów regulujących służebność przesyłu) nie było przepisu, który wprost stanowiłby, że do służebności przesyłu albo służebności gruntowej o treści służebności przesyłu stosuje się przepisy o służebnościach gruntowych, w tym do nabycia takiej służebności przez zasiedzenie. Art.292 k.c. dotyczył nabycia przez zasiedzenie służebności gruntowej, a nie służebności gruntowej o treści służebności przesyłu. Na gruncie kodeksu cywilnego od 3.08.2008r. wyrażono pogląd, że art.305

4 k.c. nie dotyczy nabycia służebności przesyłu w drodze zasiedzenia, ale ma zastosowanie do istniejącej już służebności przesyłu. (teza 3 do art.305

4 KC Komentarz Gniewek, Machnikowski Legalis). Nawet jednak przyjęcie szerokiego zakresu odesłania skutkuje stosowaniem art.292 k.c. do nabycia służebności przesyłu, a więc prawa istniejącego od 3.08.2008 r. i opisanego w art.305

1

-305

3 k.c., a nie nabycia służebności gruntowej o treści służebności przesyłu.

2. nadto wtedy, gdy dyrektywy językowe i systemowe jednoznacznie nie wskazują na to, iż określony przepis dotyczy wyłącznie stanu faktycznego w nim wyznaczonego, a równocześnie silna argumentacja funkcjonalna pozwala przyjąć, że ustanowiona w przepisie prawnym regulacja odnosi się także do okoliczności w istotny sposób podobnych do tej, jaka została w nim opisana. (Radwański str.64 Prawo cywilne - część ogólna podręcznik) Radwański jako przykład podaje wyrok SN z 30.08.1991 r. dotyczącego stosowania art.145 k.c. do przeprowadzenie linii elektrycznej. Jednak w stanie faktycznym powołanej sprawy mamy do czynienia z dwiema nieruchomościami, przez jedną do drugiej przeprowadzana jest linia energetyczna, gdyż ta druga nie ma dostępu do linii. Mamy więc dwie nieruchomości – władnącą i obciążoną, nadto oczywiste zwiększenie użyteczności nieruchomości władnącej kosztem nieruchomości obciążonej. Dwie cechy główne służebności gruntowej: istnienie nieruchomości władnącej i obciążonej oraz zwiększenie użyteczności nieruchomości władnącej są spełnione. Podobieństwo stanów faktycznych jest oczywiste. Nie ma go natomiast między służebnością gruntową a stanami faktycznymi polegającymi na korzystaniu przez przedsiębiorstwo przesyłowe z cudzych nieruchomości celem przesyłu prądu, bo brak nieruchomości władnącej zwiększenia jej użyteczności.

Do 2.08.2003 r. ustawa nie zawierała przepisu stanowiącego, że przepisy o służebnościach gruntowych stosuje się odpowiednio do służebności przesyłu bądź do stanów faktycznych odpowiadających takiej służebności, której treść uregulowano od 3.08.2008 r. Przepisy o służebnościach gruntowych nie wykluczały ich stosowania wyłącznie do stanu faktycznego w nich opisanego, nie wykluczały więc analogii legis. Tyle tylko, że po pierwsze dopuszczalność zastosowania analogii legis możliwa byłaby jedynie do stanów faktycznych istotnie podobnych do stanów faktycznych uzasadniających ustanowienie służebności gruntowej, po drugie, gdyby przemawiały za tym doniosłe argumenty funkcjonalne, celowościowe.

Wykładnia językowa art.285 § 1 i 2 k.c. jednoznacznie wskazuje na to, że powinny istnieć dwie nieruchomości: władnąca i obciążona oraz, że służebność gruntowa może mieć jedynie na celu zwiększenie użyteczności nieruchomości władnącej lub jej oznaczonej części. Służebność gruntowa to ograniczone prawo rzeczowe, a polskie prawo ustanawia zasadę numerus clausus tych praw. To oznacza wykładnię ścisłą, a zatem zastosowanie przepisów o służebnościach gruntowych do stanów faktycznych posadowienia urządzeń przesyłowych przez przedsiębiorstwo energetyczne na cudzych nieruchomościach musiałoby uwzględniać istotne podobieństwo tych stanów, co zresztą jest warunkiem zastosowania analogii legis. Aby mówić o istotnych podobieństwach, musielibyśmy mieć do czynienia z dwiema nieruchomościami – władnącą i obciążoną, a nadto służebność przesyłu musiałaby mieć na celu jedynie zwiększenie użyteczności nieruchomości władnącej lub jej oznaczonej części, co wprost wynika z art.285 § 2 k.c.

Po pierwsze nie ma w tym stanie faktycznym nieruchomości władnącej. SN początkowo wskazywał, że przecież przedsiębiorstwo przesyłowe jest właścicielem wielu nieruchomości, a zwiększenie użyteczności przedsiębiorstwa przesyłowego skutkuje tym samym zwiększeniem użyteczności tych nieruchomości. Później w ogóle odstąpił od przesłanki konieczności istnienia nieruchomości władnącej jako niezbędnej do ustanowienia służebności gruntowej o treści służebności przesyłu na rzecz przedsiębiorstwa przesyłowego. Owo odstąpienie nie jest niczym uzasadnione i zupełnie ignoruje treść art.285 § 1 i 2 k.c. Po drugie nie ma też żadnego przekonującego dowodu, że zwiększenie użyteczności przedsiębiorstwa przesyłowego skutkuje tym samym zwiększeniem użyteczności jego nieruchomości. Można zadać pytanie, w jaki sposób skutkuje zwiększeniem użyteczności i której nieruchomości należącej do przedsiębiorstwa przesyłowego? Użyteczność to wg słownika Doroszewskiego: bycie użytecznym, przynoszenie pożytku, pożyteczność, przydatność. Otóż z tego, że przedsiębiorstwo przesyłowe korzysta z cudzej nieruchomości do przesyłu prądu, nie wynikają żadne konsekwencje dla nieruchomości przedsiębiorstwa. Pożytki, czyli zyski ze sprzedaży przesyłanego prądu przynosi przedsiębiorstwo, a nie jego nieruchomości. Przedsiębiorstwo wcale zresztą nie musi być właścicielem nieruchomości, może np. je użytkować w rozumieniu ograniczonego prawa rzeczowego czy prowadzić działalność na bazie wynajmowanych nieruchomości. W takim razie w ogóle nie ma mowy o zwiększeniu użyteczności jakichkolwiek nieruchomości przedsiębiorstwa przesyłowego. Dodać trzeba, że przepływający przez prywatne nieruchomości prąd zwiększa w niektórych wypadkach użyteczność nieruchomości, do których prąd zostaje doprowadzony, a więc w niektórych wypadkach także tych obciążonych liniami i słupami. (czasem bowiem linie i słupy istniejące na nieruchomości osoby trzeciej służą jedynie do przesyłu prądu „dalej”, a czasem ta nieruchomość także jest podłączona do tego prądu, co w tym drugim wypadku niewątpliwie zwiększa jej użyteczność). Możemy mieć zatem taką sytuację, że nieruchomość, która miałaby zostać obciążona, będzie jednocześnie tą, której użyteczność się zwiększyła.

Wykładnia systemowa nie wskazuje, że art.285 § 1 i 2 k.c. dotyczy stanu faktycznego polegającego na korzystaniu przez przedsiębiorstwo przesyłowe z cudzego gruntu przez zamontowanie tam urządzeń i przesyłanie energii. Wszak ustawodawca uchwalając kodeks cywilny zrezygnował ze służebności na rzecz przedsiębiorstw w ogólności, w tym przesyłowych. To, że powody były ideologiczne, niczego nie zmienia. To był świadomy i celowy zabieg ustawodawcy. Dodać można, że art.175 prawa rzeczowego z 1946r. pozwalał na ustanawianie służebności na rzecz każdoczesnego właściciela oznaczonego przedsiębiorstwa. Wyraźnie więc kreował taką służebność i wyraźnie postanawiał w zdaniu drugim, że stosuje się do niej odpowiednio przepisy o służebnościach gruntowych. Zgodnie z zasadą numerus clausus ograniczonych praw rzeczowych istniała odrębna od służebności gruntowych służebność innego rodzaju, do której przepisy o służebnościach gruntowych miały jedynie odpowiednie zastosowanie i to z mocy wyraźnego przepisu ustawy. Świadome odstąpienie ustawodawcy od regulacji służebności przesyłu w kodeksie cywilnym z 1964 roku wprost wskazującej na odpowiednie stosowanie przepisów o służebnościach gruntowych do służebności przesyłu nie może więc być argumentem za odpowiednim stosowaniem przepisów.

Powyższa analiza pokazała, że nie mamy do czynienia ze stanami faktycznymi w istotny sposób podobnymi. Stany faktyczne są podobne jedynie w zakresie korzystania przez przedsiębiorstwo przesyłowe z cudzej nieruchomości, ale z drugiej strony istotnie zróżnicowane i to z punktu widzenia przesłanek kreujących służebność gruntową, jej konstrukcyjnych elementów. Nie można więc ocenić, że chodzi o istotne podobieństwo stanów faktycznych, a to wyklucza stosowanie analogii legis. Raczej chodzi o istotne różnice i niewielkie podobieństwo. Nie są podobne stany faktyczne stanowiące podstawę ustanowienia służebności gruntowych i stany faktyczne, w których z cudzej nieruchomości korzysta przedsiębiorstwo przesyłowe posadawiając urządzenia i przesyłając prąd. W tym drugim wypadku brak nieruchomości władnącej i zwiększenia jej użyteczności.

Sąd Najwyższy jako przykład analogii legis podaje stosowanie przepisów o służebności drogi koniecznej do stanu faktycznego polegającego na doprowadzeniu prądu do nieruchomości, która go nie ma i nie można go do niej podłączyć z miejsca publicznego jest chybiona. W tym stanie faktycznym mamy dwie nieruchomości – władnącą (do której doprowadzany jest prąd) i obciążoną (przez która przeprowadzany jest prąd do nieruchomości władnącej). Zwiększenie użyteczności nieruchomości władnącej jest oczywiste. Zatem dwie istotne cechy służebności gruntowej występują w obu stanach faktycznych, można więc jak najbardziej twierdzić o ich podobieństwie. Taki stan faktyczny jest istotnie podobny do tego, o którym mowa w art.145 § 1 k.c. Różnicuje go jedynie to, że potoczne rozumienie drogi zakłada, że służy ona do przemieszczania się człowieka. W tym wypadku chodzi o umożliwienie przemieszczania się prądu. Wyraz „droga” można zresztą rozumieć także jako szlak, po którym biegnie linia, co kieruje nas w stronę istotnego podobieństwa stanów faktycznych.

Gdyby nawet przyjąć podobieństwo stanów faktycznych, to i tak nie istnieje silna argumentacja funkcjonalna przemawiająca za stosowaniem przepisów o służebnościach gruntowych do wypadków korzystania przez przedsiębiorstwa przesyłowe z cudzych nieruchomości celem przesyłu prądu. Nie istnieją bowiem dostatecznie doniosłe racje, a więc funkcjonujące w społeczeństwie i aprobowane powszechnie wartości, które by za tym przemawiały. Sąd Najwyższy odwołując się do wykładni funkcjonalnej uzasadniał, że służebności gruntowe spełniają wydatną funkcję gospodarczą, zatem wymagana przez ustawę użyteczność także powinna mieć charakter gospodarczy w sferze, jaka wiąże się zwykle z korzystaniem z nieruchomości władnącej. Tyle tylko, że od wymogu istnienia służebności władnącej następnie odstąpił. Z samego faktu spełniania przez służebności gruntowe istotnej funkcji gospodarczej nic nie wynika dla oceny zastosowania analogii legis. Sąd Najwyższy odwołał się do rozwoju cywilizacyjnego i postępu technicznego, które jego zdaniem spowodowały powstanie konieczności dynamicznej wykładni niezmienionych przepisów regulujących służebności gruntowe. Sąd ten odwołał się do art.175 prawa rzeczowego i stwierdził, że ten przepis odpowiadał ówczesnym potrzebom gospodarczym, które obecnie wymagają zastosowania owej dynamicznej wykładni, skoro art.175 prawa rzeczowego nie został umieszczony w k.c. jedynie ze względów ideologicznych. SN odwołał się też do uchwały z dnia 17 stycznia 2003 r., III CZP 79/02, że potrzebom gospodarczym, o jakich mowa, czyniła zadość regulacja zawarta w art. 175 PrRzecz. Nadto wskazał, że ukształtowała się linia orzecznicza dopuszczająca możliwość analogicznego stosowania art. 145 KC (a poprzednio art. 33 PrRzecz) do ustanowienia służebności gruntowej polegającej na doprowadzeniu linii elektrycznej do nieruchomości, która nie jest przyłączona do sieci" energetycznej.

Zasadność tej ostatniej argumentacji (odniesienia się do linii orzeczniczej z art.145 k.c.) już wyżej odrzucono. To, że użyteczność powinna odnosić się też do sfery gospodarczej związanej z korzystaniem z nieruchomości władnącej, nie wynika z art.285 § 2 k.c., jest więc przeciwne wykładni językowej. Co ma oznaczać „użyteczność w sferze gospodarczej”, tego SN nie wyjaśnił. Czy zwiększenie zysku przedsiębiorstwa przesyłowego? Powstaje proste pytanie: jakie wartości silnie aprobowane społecznie uzasadniają subsumpcję analizowanego stanu faktycznego pod art.285 § 1 i 2 k.c.? Ochrona działalności prowadzonej przez to przedsiębiorstwo kosztem prawa własności właścicieli nieruchomości, na których stoją słupy z rozpiętymi liniami elektroenergetycznymi? Przecież przedsiębiorstwo przesyłowe prowadzi swoją działalność na zasadzie rynkowej, kierując się zasadami opłacalności i zysku. Za przesłany i odebrany prąd pobiera opłaty, które pokrywają jego koszty działania i przynoszą zysk. Sąd Najwyższy nie bierze w ogóle od uwagę silnie aprobowanej społecznie wartości dotyczące ochrony prawa własności właścicieli nieruchomości obciążanych. Wartości, które mają swoje zakotwiczenie w Konstytucji RP, przede wszystkim w zasadzie ochrony własności - art.21 ust.1. Zgodnie z art.64 ust.3 Konstytucji RP własność może być ograniczona tylko w drodze ustawy i tylko w zakresie, w jakim nie narusza ona istoty prawa własności. W analizowanym przypadku dochodzi do istotnego ograniczenia prawa własności nieruchomości prywatnych nie na podstawie wyraźnego przepisu prawa, ale wykładni prawa dokonanej na podstawie analogii legis. Skoro ustawa ustanawia prostą zasadę numerus clausus ograniczonych praw rzeczowych, to w procesie stosowania prawa stosowanie analogii legis powinno być wyjątkiem, tylko wtedy, gdy przemawiają za tym rzeczywiście silne argumenty funkcjonalne, przy rzeczywiście istotnie podobnym stanie faktycznym. Tak jednak nie jest w analizowanym wypadku, a przeciwko zastosowaniu analogii przemawiają konstytucja zasada ochrony własności i jej ograniczenia jedynie na podstawie ustawy w zakresie nie naruszającym istoty prawa własności. Konsekwencją dopuszczenia możliwości zasiedzenia służebności gruntowej o treści służebności przesyłu jest ograniczenie prawa własności właściciela nieruchomości obciążonej i to bez wynagrodzenia. Wzgląd na ochronę prawa własności sprzeciwia się więc przyjmowaniu omawianej konstrukcji prawnej w drodze podobieństwa z ustawy.

Z art.2 Konstytucji RP wyinterpretowano słusznie zasadę zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa. Skoro ustawodawca zrezygnował z regulacji służebności na rzecz przedsiębiorstw w ogólności i nie wprowadził w to miejsce innego rozwiązania, to zaufanie obywateli do stanowionego prawa sprzeciwia się wykładni tych samych przepisów, która kreuje służebność gruntową nie mającą podstawowych cech ustawowych. Nawet najbardziej światli właściciele nieruchomości do czasu ukształtowania się linii orzeczniczej zapoczątkowanej w 2003 roku (uchwałą SN z 17.1.2003 r. (III CZP 79/02, Legalis) nie byli w stanie przewidzieć, że ich prawo własności może zostać ograniczone przez ustanowienie tego typu służebności. Tym samym nie mogli przeciwdziałać zasiedzeniu tak wykreowanego następczo prawa, gdy bieg posiadania służebności przesyłu miał się rozpocząć wiele lat wcześniej, a często i kończyć wcześniej, niż w ogóle koncepcja tej treści prawa powstała. Ostatnia cytowana uchwała SN dotyczyła umowy o ustanowienie służebności przesyłu, a nie samego zasiedzenia i w niej SN z odwołaniem do analogii legis wyprowadził wniosek o dopuszczalności umownego ustanowienia służebności gruntowej o treści służebności przesyłu. W późniejszych orzeczeniach dotyczących już zasiedzenia takiej służebności powielano argumenty uchwały z 2003 r. Analizując analogię legis SN poprzestał jednak na zwykłym podobieństwie w zakresie korzystania z cudzej nieruchomości, nie zwracając uwagi, czy podobieństwo jest dostatecznie istotne do stanów faktycznych uzasadniających ustanowienie służebności gruntowych. O wartościach, które przemawiają za dynamiczną wykładnią także nie napisał w zasadzie nic. Ograniczył się do tez o rozwoju cywilizacyjnym, postępie technicznym, enigmatycznych „potrzebach gospodarczych”, które mają uzasadniać wykładnię dynamiczną. Rozwój cywilizacyjny i postęp techniczny to zjawiska społecznie powszechnie aprobowane, ale czy uzasadniające odejście od cech konstrukcyjnych ograniczonego prawa rzeczowego służebności gruntowej przy częściowym tylko podobieństwie stanów faktycznych i istotnych różnicach oraz ograniczanie prawa własności bez wynagrodzenia na zasadzie analogii legis? I to ze skutkami często sprzed powstania omawianej koncepcji. Zdaniem Sądu Okręgowego nie uzasadniają. Podobnie jak potrzeby gospodarcze przedsiębiorstw przesyłowych. Elektryfikacja wsi i osiedli nie datuje się od 1990 roku ani nawet od wejścia w życie kodeksu cywilnego, a rozwiązania dotyczące ustanawiania służebności na rzecz przedsiębiorstw były znane już prawu rzeczowemu. Nie wystąpił więc nieznany wcześniej postęp techniczny i zmiany cywilizacyjne, które uzasadniałyby zmianę wykładni przepisów o służebnościach gruntowych. Czy zatem zmiana ustroju społeczno-gospodarczego w 1989 roku może uzasadniać zmianę wykładni? Czy ujawnione w związku z tym potrzeby przedsiębiorstw przesyłowych w gospodarce wolnorynkowej? Zdaniem Sądu Okręgowego nie uzasadniają, tym bardziej, że to prawo własności prywatnej odzyskało należną mu ustawową, w tym konstytucją ochronę w stosunku do tej w poprzednim systemie społeczno-gospodarczym. Tymczasem wykładnia Sądu Najwyższego idzie w przeciwnym kierunku, chroniąc interesy przedsiębiorstw przesyłowych kosztem właścicieli nieruchomości.

Jedyną istotnie aprobowaną wartością, jaka przemawiałyby za krytykowaną wykładnią jest fakt dostarczania przez przedsiębiorstwa przesyłowe prądu, podstawowego dobra człowieka, celem zaspokajania jego potrzeb podstawowych i wyższych. Jednakże ten argument nie odnosi się ani do nieruchomości władnącej, ani nawet do interesów samego przedsiębiorstwa przesyłowego oraz do wzrostu użyteczności nieruchomości czy samego przedsiębiorstwa. Paradoksalnie odnosi się czasem do nieruchomości obciążonej, gdy i ona korzysta z prądu przepływającego liniami przez jej nieruchomość. Dostarczanie prądu do gospodarstw domowych oraz do innych podmiotów funkcjonujących w społeczeństwie nie uzasadnia tezy, że może się odbywać kosztem ograniczenia własności nieruchomości prywatnych bez wynagrodzenia w sytuacji, gdy ta własność prywatna, a nie interesy przestępstw przesyłowych jest chroniona konstytucyjnie. Do tego wniosku doszedł także ustawodawca, wprowadzając przepisy art.305

1

– 305

4 k.c. o służebności przesyłu.

Granice dynamicznej wykładni prawa, jaką jest ta z wykorzystaniem analogii legis, muszą uwzględniać rodzaj prawa. Skoro chodzi o prawo rzeczowe ograniczone, to wobec obowiązywania zasady numerus clausus tych praw, analogia legis nie może prowadzić do wykreowania prawa ustawie nieznanego. Sądy nie są od tego, aby być drugim ustawodawcą. Służebność przesyłu jest trzecim, odrębnym prawem rzeczowym ograniczonym, o innych cechach konstrukcyjnych, niż służebność gruntowa. Jest to pogląd powszechnie aprobowany w doktrynie prawa cywilnego. Natomiast służebność gruntowa o treści służebności przesyłu miała się nie różnić od służebności przesyłu, o której mowa w art.305

1 i 305

2 k.c. (skoro SN uznał możliwość doliczania okresu posiadania tej pierwszej do okresu posiadania potrzebnego do zasiedzenia tej drugiej, gdy termin zasiedzenia mijał po 3.08.2008r., nadto wobec wskazywanych przez SN cech konstrukcyjnych tego typu służebności gruntowej). W takim razie powstaje oczywista sprzeczność, bo jednak po 3.08.2008 r. służebność przesyłu i służebność gruntowa się istotnie różnią.

Dodać można, że uprzywilejowanie jedynie przedsiębiorstw przesyłowych jest sprzeczne z art.32 ust.2 Konstytucji RP. Art.175 prawa rzeczowego nie różnicował przedsiębiorstw z punktu widzenia prawa do ustanowienia na ich rzecz służebności. Tymczasem orzecznictwo SN ograniczyło możliwość ustanowienia takiej służebności jedynie do przedsiębiorstw przesyłowych.

Reasumując, nie ma ani podobieństwa stanów faktycznych, ani argumentów systemowych i funkcjonalnych, aby do stanu faktycznego korzystania przez przedsiębiorstwo przesyłowe z cudzej nieruchomości w celu posadowienia urządzeń i przesyłu prądu stosować w drodze analogii legis przepisy o służebnościach gruntowych. Przedsiębiorstwo przesyłowe nie mogło więc nabyć przez zasiedzenie służebności gruntowej o treści służebności przesyłu, bo takie prawo nie istniało w systemie prawa, ani konsekwentnie doliczyć okresu posiadania takiej służebności do posiadania służebności przesyłu. Nie doszło też do zzasiedzenia służebności, o której mowa w art.305

1 k.c., bo siłą rzeczy nie mógł minąć termin potrzebny do zasiedzenia takiej służebności nawet w dobrej wierze, tym bardziej mając na uwadze przerwanie biegu zasiedzenia wnioskiem A. E. z 7.08.2015 r. o ustanowienie służebności przesyłu. (k.119 uzasadnienie postanowienia w sprawie II Ca 1084/22)

Wobec tego Sąd Okręgowy na podstawie art.385 w zw. z art.13 § 2 k.p.c. oddalił apelację jako bezzasadną.

O kosztach postępowania apelacyjnego Sąd orzekł na podstawie aert.520 § 2 k.p.c. Wnioskodawca zwraca uczestniczce 240 zł wynagrodzenia radcy prawnej na podstawie § 5 pkt 3) i § 10 ust.1 pkt 1) rozporządzenia MS w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

Marcin Miczke