Sąd oddalił apelację powoda i nie zniósł służebności przejazdu przez jego działkę

Wyrokiem z dnia 14 kwietnia 2025 r. Sąd Rejonowy Szczecin-Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie po rozpoznaniu sprawy z powództwa I. K. przeciwko I. T. o zniesienie służebności gruntowej (sygn. akt II C 659/24):

I. oddalił powództwo;

II. zasądził od powoda na rzecz pozwanej kwotę 497 zł tytułem kosztów procesu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty;

III. nakazał ściągnąć od powoda na rzez Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego Szczecin – Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie kwotę 226,98 zł tytułem zwrotu nieuiszczonych kosztów sądowych.

Sąd rejonowy oparł powyższe postanowienie na ustaleniach faktycznych oraz rozważaniach prawnych przedstawionych w sporządzonym do niego pisemnym uzasadnieniu znajdującym się na k. 107-118 akt sprawy, które sąd okręgowy czyni integralną częścią niniejszego uzasadnienia bez konieczności ich ponownego przytaczania.

Apelację od powyższego wyroku wywiódł powód, zaskarżając rozstrzygnięcie sądu rejonowego w całości. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu apelujący zarzucił naruszenie:

1. przepisów prawa procesowego, mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 233 § 1 k.p.c., poprzez naruszenie zasady wszechstronnego rozważenia zebranego materiału dowodowego, sprzecznego z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, a w konsekwencji dokonanie przez Sąd I instancji błędnych ustaleń faktycznych, poprzez przyjęcie, że:

a) z postępowania dowodowego jednoznacznie wynika, że dostęp nieruchomości pozwanej do drogi publicznej jest nieodpowiedni i niewystarczający dla potrzeb nieruchomości pozwanej,

b) działka nr (...) jest odcięta od drogi publicznej nr (...) przez nieurządzony teren gminny, w efekcie nawet jeśli działka nr (...) zostałaby częściowo wykorzystana na dojazd, nie zapewnia ona samodzielnego dostępu do infrastruktury publicznej (działka nr (...) nadal nie ma innego, odpowiedniego dostępu do drogi publicznej),

c) przyjmując nawet, iż pozwana mogłaby korzystać z działki nr (...) to wydaje się ono dla niej znacznie mniej korzystne, ponieważ alternatywna droga wewnętrzna choć częściowo utwardzona przez powoda i innych mieszkańców, nie została doprowadzona do stanu umożliwiającego swobodne korzystanie przez pozwaną z uwagi na brak bramy wjazdowej oraz utwardzenie odcinka od granicy działki nr (...),

d) zeznania Ł. K. i G. F., wskazujące na używanie (...) przez innych mieszkańców nie dowodzą, że jest to obecnie pełna alternatywa dla służebności, a jedynie częściowo funkcjonalna trasa, ponieważ nie dowodzą one że potencjalny dojazd jest obecnie wystarczający, by zastąpić służebność,

e) zmiana stosunków od 2008 r., polegająca na pojawieniu się potencjalnego dojazdu przez działkę nr (...) nie jest na tyle całkowita, by uznać służebność za zbędną,

- podczas gdy całość zgromadzonego materiału w toku postępowania pozwala na uznanie, że w niniejszej sprawie działka nr (...) stanowi drogę, którą mieszkańcy pobliskich posesji codziennie swobodnie użytkują (niezależnie od pory roku) oraz działka ta jest drogą wewnętrzną zapewniającą w rzeczywistości bezpośredni dostęp do drogi publicznej, przez co pozwana ma zapewniony odpowiedni dojazd do swojej nieruchomości, który jest pełną alternatywą dla ustanowionej służebności, przez co - wbrew stanowisku Sądu I instancji - od czasu jej ustanowienia do chwili obecnej zaszły istotne zmiany społeczno-gospodarcze, które zdezaktualizowały konieczność ustanowienia dla działki nr (...) z możliwości przejścia i przejazdu przez działkę obciążoną,

przy czym należy mieć na uwadze, że brak wykonanej przez pozwaną bramy wjazdowej oraz utwardzenia odcinka od granicy działki nr (...) w sytuacji, w której sama pozwana zobowiązała się w piśmie z dnia 6 października 2023 r. do wykonania takowej bramy wjazdowej na swoją posesję od strony działki (...) i wyrażenia notarialnej zgody na zniesienie służebności przejazdu przez działkę nr (...) do dnia 31 grudnia 2023 r. nie może być argumentem przesądzającym o tym, że droga nie została doprowadzona do stanu umożliwiającego jej swobodne korzystanie z tejże drogi, a sama służebność nie utraciła wszelkiego znaczenia;

2. przepisów prawa procesowego, tj. art. 327

1 § 1 pkt 1 k.p.c., poprzez nieodniesienie się w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku do wszystkich dowodów i niezbędnych ocen przedmiotowej sprawy, a w szczególności do oświadczenia mieszkańców z dnia 28 stycznia 2025 r. oraz w konsekwencji niesłuszne uznanie, iż alternatywna droga wewnętrzna choć częściowo utwierdzona przez powoda i innych mieszkańców, nie została doprowadzona do stanu umożliwiającego swobodne korzystanie przez pozwaną, podczas gdy mieszkańcy potwierdzili, iż korzystają oni codziennie z drogi gminnej, ulokowanej na działce (...) (drogi alternatywnej) dojeżdżając do swoich domów i posesji, zaś sama droga (nr (...)) ma połączenie z drogą powiatową nr. (...), co pozwala na uznanie iż droga ta stanowi swobodną alternatywę dla wszystkich sąsiadujących mieszkańców (w tym samej pozwanej), umożliwiającą normalne korzystanie z nieruchomości;

3. przepisów prawa materialnego, tj. art. 145 § 1 k.c., poprzez błędną wykładnię wyrażenia „dostępu (odpowiedniego) do drogi publicznej” i w konsekwencji niesłuszne uznanie, że w stanie faktycznym niniejszej sprawy dostęp nieruchomości pozwanej do drogi publicznej z pewnością nie jest wystarczający, zatem nie jest odpowiedni w rozumieniu art. 145 k.c., podczas gdy wedle ugruntowanych poglądów doktryny i orzecznictwa droga konieczna powinna służyć uzyskaniu dostępu do drogi publicznej w każdej niezbędnej postaci, a więc umożliwiać dojście i dojazd stosowany do potrzeb (art. 145 § 1 in fine k.c.) - a ten jest zapewniony przez działkę (...),

- przy czym należy mieć na uwadze, że nieruchomość nie ma odpowiedniego dostępu do drogi publicznej w sytuacji, gdy nie ma dostępu do drogi publicznej bezpośrednio lub przez drogę innego rodzaju, umożliwiającą nieograniczony i nieskrępowany dostęp do niej ogółowi osób;

4. przepisów prawa materialnego, tj. art. 285 § 2 k.c. w zw. z art. 295 k.c., poprzez błędną wykładnię wyrażenia „zwiększenie użyteczność” oraz „utracenie wszelkiego znaczenia” i w konsekwencji niesłuszne uznanie, że przedmiotowa służebność gruntowa nie utraciła znaczenia (i nadal ma gospodarcze znaczenie dla nieruchomości władnącej), co dowodzi o użyteczności służebności i stanowi w związku z tym przeszkodę do jej zniesienia, podczas gdy przedmiotowa służebność obciąża ponad miarę nieruchomość obciążoną, a dla nieruchomości władnącej nie ma istotnego znaczenia (nie jest konieczna) i stanowi tylko zbytek a nie realną potrzebę uzasadniającą jej dalsze trwanie;

5. przepisów prawa materialnego, tj. art. 5 k.c., poprzez jego niezastosowanie i w konsekwencji niesłuszne uznanie, że zmiana stosunków polegająca na pojawieniu się potencjalnego dojazdu przez działkę nr (...) nie jest na tyle całkowita, by uznać przedmiotową służebność za zbędną, podczas gdy wskutek wyrażenia zgody na wykonanie wjazdu na nieruchomość oznaczoną nr (...) z obrębu E. od strony działki nr (...) z obrębu E., pozwana zobowiązała się w piśmie z dnia 6 października 2023 r. do wykonania takowej bramy wjazdowej na swoją posesję od strony działki (...) i wyrażenia notarialnej zgody na zniesienie służebności przejazdu przez działkę nr (...) do dnia 31 grudnia 2023 r.,

- przy czym należy mieć na uwadze, że jeszcze przed nabyciem nieruchomości przez pozwaną, strony niejednokrotnie rozmawiały ze sobą na temat zniesienia przedmiotowej służebności, na co pozwana każdorazowo wyrażała zgodę (pozwana obiecywała także G. F., iż wykona tą bramę i dojdzie do zniesienia służebności, przez co cena została zmniejszona właśnie na potrzeby zrobienia tejże bramy).

W oparciu o powyższe zarzuty, apelujący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w punkcie I poprzez uwzględnienie powództwa w całości, tj. zniesienie służebności zgodnie z żądaniem powoda, zawartym w pkt 1 pozwu; zasądzenie od pozwanej na rzecz powoda kosztów postępowania za obie instancje, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych;

ewentualnie uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji.

W odpowiedzi na apelację pozwana wniosła o jej oddalenie oraz zasądzenie od powoda na jej rzecz kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

Sąd okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja powoda nie mogła doprowadzić do zmiany zaskarżonego wyroku.

Na kanwie rozpatrywanej sprawy powód wnosił o zniesienie bez wynagrodzenia służebności gruntowej obciążającej jego nieruchomość (działkę nr (...)), ustanowionej na rzecz nieruchomości pozwanej (działki nr (...)). Roszczenie wywodził z art. 295 k.c. wskazując, że służebność utraciła dla nieruchomości władnącej wszelkie znaczenie, gdyż działka nr (...) uzyskała alternatywny dostęp do drogi publicznej przez działkę nr (...). Wskazywał również na uciążliwości związane z dalszym wykonywaniem służebności.

Sąd rejonowy oddalił powództwo, uznając, że powód nie wykazał przesłanki określonej w art. 295 k.c. Działka nr (...) nie stanowi bowiem obecnie urządzonego i prawnie zagwarantowanego dostępu do drogi publicznej. W konsekwencji istniejąca służebność nadal zapewnia nieruchomości władnącej rzeczywisty i odpowiedni dostęp do drogi publicznej.

Przedmiotem sporu w postępowaniu apelacyjnym była ocena, czy działka nr (...) zapewnia nieruchomości pozwanej ((...)) odpowiedni i realny dostęp do drogi publicznej, a tym samym czy służebność przejścia i przejazdu przez działkę powoda ((...)) utraciła wszelkie znaczenie w rozumieniu art. 295 k.c.

Zarzuty podniesione w apelacji nie podważały prawidłowości zaskarżonego wyroku.

Całkowicie chybione są zarzuty, iż sąd I instancji w sposób dowolny ocenił zgromadzony materiał dowodowy i na tej podstawie poczynił wadliwe ustalenia faktyczne w sprawie. W myśl art. 233 § 1 k.p.c. sąd dokonuje oceny wiarygodności i mocy dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. Skuteczne zakwestionowanie tej oceny wymaga wykazania, że sąd uchybił zasadom logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego lub pominął istotne elementy materiału dowodowego. Nie wystarcza natomiast przedstawienie przez apelującego własnej, odmiennej oceny dowodów (orzecznictwo Sądu Najwyższego, m.in. wyroki z 27 września 2002 r., II CKN 817/00, z 23 stycznia 2001 r., IV CKN 970/00, z 12 kwietnia 2001 r., II CKN 588/99 oraz z 10 stycznia 2002 r., II CKN 572/99). W niniejszej sprawie sąd rejonowy dokonał wszechstronnej oceny zgromadzonego materiału i przedstawił logiczne oraz należycie umotywowane wnioski. Powód nie wykazał, aby ocena konkretnych dowodów była sprzeczna z zasadami logiki lub doświadczenia życiowego, lecz ograniczył się w istocie do przedstawienia własnej, korzystnej dla siebie wersji ustaleń. Nie wskazał przy tym, jakie konkretne reguły oceny dowodów zostały przez sąd rejonowy naruszone.

Nie można również podzielić zarzutu naruszenia art. 327

1 § 1 pkt 1 k.p.c. Uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia pozwala bowiem na odtworzenie toku rozumowania sądu rejonowego oraz przyczyn, dla których uznał on, że działka nr (...) nie stanowi odpowiedniej alternatywy dla istniejącej służebności. Sąd nie ma obowiązku odnoszenia się odrębnie do każdego dowodu, jeżeli z uzasadnienia wynika, jakie fakty uznał za udowodnione i na jakiej podstawie dokonał ich oceny.

Jednocześnie ocenić należało, iż sąd I instancji na podstawie tak poczynionych ustaleń faktycznych dokonał trafnej oceny zasadności żądania powoda, które niewątpliwie należało rozpatrywać przez pryzmat regulacji art. 295 k.c., zgodnie z którym

jeżeli służebność gruntowa utraciła dla nieruchomości władnącej wszelkie znaczenie, właściciel nieruchomości obciążonej może żądać zniesienia służebności bez wynagrodzenia.

Przepis ten ustanawia szczególną, wyjątkową podstawę wygaśnięcia służebności na żądanie właściciela nieruchomości obciążonej. Warunkiem uwzględnienia takiego żądania jest wykazanie, że służebność utraciła dla nieruchomości władnącej wszelkie znaczenie, a więc że stała się całkowicie zbędna i nie zwiększa już jej użyteczności gospodarczej.

„Utratę wszelkiego znaczenia” służebności dla nieruchomości władnącej winien wykazać właściciel nieruchomości obciążonej (art. 6 k.c. w zw. z art. 232 k.p.c.), jako że to on z faktu tego wywodzi dla siebie korzystne skutki prawne. Przy jej ocenie należy uwzględnić treść i cel służebności oraz społeczno-gospodarcze przeznaczenie nieruchomości władnącej. Jak wskazał Sąd Najwyższy, utrata znaczenia w rozumieniu art. 295 k.c. zachodzi wówczas, gdy przestają istnieć przesłanki, dla których służebność została ustanowiona (wyrok SN z 28 listopada 1997 r., III CKN 478/97; por. także wyrok SN z 28 kwietnia 2000 r., II CKN 257/00).

W realiach niniejszej sprawy ustanowiona na rzecz każdoczesnego właściciela (...) służebność przejścia i przejazdu miała na celu zapewnienie tej nieruchomości dostępu do drogi publicznej, którego w chwili jej ustanowienia nie posiadała. Tym samym pełni ona funkcję drogi koniecznej w rozumieniu art. 145 k.c.

W przypadku służebności drogi koniecznej przesłanki utraty jej znaczenia należy oceniać z uwzględnieniem art. 145 § 1 k.c., którego istotą jest zapewnienie nieruchomości odpowiedniego dostępu do drogi publicznej. W konsekwencji służebność taka traci znaczenie dopiero wówczas, gdy odpadnie potrzeba korzystania z niej, tj. gdy nieruchomość władnąca uzyska inny, rzeczywisty i prawnie zagwarantowany odpowiedni dostęp do drogi publicznej (wyrok SN z 28 kwietnia 2000 r., II CKN 257/00). Chodzi zatem nie o samą fizyczną możliwość przejazdu przez inną nieruchomość, lecz o dostęp trwały i prawnie zabezpieczony. Jak wskazano w orzecznictwie, art. 145 § 1 k.c. wymaga bowiem prawnej gwarancji dostępu do drogi publicznej (wyrok SN z 7 lutego 1958 r., 4 CR 1021/57; wyrok SN z 28 kwietnia 2000 r., II CKN 257/00).

W konsekwencji powód powinien był wykazać nie tylko istnienie alternatywnego rozwiązania komunikacyjnego, lecz przede wszystkim, że w chwili orzekania rozwiązanie to zapewniało nieruchomości nr (...) odpowiedni i prawnie zagwarantowany dostęp do drogi publicznej, czyniąc dalsze korzystanie ze służebności przez działkę nr (...) zbędnym.

Okoliczności takich powód nie wykazał.

W realiach niniejszej sprawy nie powstał dotychczas inny, rzeczywisty i prawnie zagwarantowany dostęp działki nr (...) do drogi publicznej, który czyniłby dalsze korzystanie ze służebności przez działkę nr (...) zbędnym. Z pisma Burmistrza I. z 7 stycznia 2025 r. wynika, że działka nr (...) nie jest formalnie drogą publiczną, a działka nr (...) nie łączy się bezpośrednio z drogą powiatową nr (...), oznaczoną jako działka nr (...). Działka nr (...) stanowi nieruchomość gminną i choć jest faktycznie wykorzystywana przez mieszkańców, nie ma statusu drogi publicznej i nie zapewnia nieruchomości nr (...) odpowiedniego dostępu do takiej drogi. Tym samym działka nr (...) nadal korzysta z rzeczywistego dostępu do drogi publicznej poprzez ustanowioną służebność.

Nadto, powód nie wykazał by przedmiotowy teren został urządzony w sposób umożliwiający odpowiedni dojazd do działki nr (...). Samo przeznaczenie działki nr (...) pod komunikację w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego nie przesądza o jej charakterze jako urządzonej drogi. Również fakt, że nieruchomość gminna jest wykorzystywana przez mieszkańców albo znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie nieruchomości pozwanej nie przesądza o istnieniu po stronie pozwanej odpowiedniego dojazdu do działki nr (...). Przeciwnie, z materiału dowodowego wynika, że teren tej działki jest częściowo nieutwardzony i trawiasty, nie posiada odpowiedniej infrastruktury, a odcinek bezpośrednio przy nieruchomości pozwanej nie został doprowadzony do stanu umożliwiającego swobodny dojazd. Pozwana we wniosku z 11 grudnia 2024 r. określała ten teren, jako „błoto, nieprzejezdne, chaszcze i gruz”, przy czym Gmina nie zakwestionowała tego opisu. Okoliczności te wskazują, że działka nr (...) pozostaje obecnie nieurządzonym terenem, a nie drogą zapewniającą możliwość normalnego i nieskrępowanego korzystania z nieruchomości nr (...). Z ustaleń sądu wynika również, że stan tej drogi może być szczególnie niekorzystny w okresach niesprzyjających warunków atmosferycznych, a przejazd nie ma charakteru urządzonego i zapewniającego stałą, nieskrępowaną komunikację. Teren ten nie jest oświetlony, a w okresie zimowym nie jest odśnieżany, co dodatkowo ogranicza możliwość jego normalnego wykorzystywania.

Co więcej, hipotetycznej możliwości przejazdu nie można utożsamiać z istnieniem tytułu prawnego zapewniającego właścicielowi nieruchomości władnącej trwały i prawnie zagwarantowany dostęp do drogi publicznej. Sam fakt, że z działki nr (...) korzystają inni mieszkańcy, nie przesądza zatem o tym, że pozwana posiada wobec tej nieruchomości uprawnienie do korzystania z niej w zakresie przejazdu. Powód nie wykazał, aby pozwana dysponowała takim tytułem prawnym. Wprawdzie Burmistrz I. w dniu 27 września 2023 r. wyraził zgodę na wykonanie wjazdu od strony działki nr (...), jednak zgoda ta nie jest równoznaczna ani z wykonaniem wjazdu, ani z powstaniem prawnie zagwarantowanego dostępu do drogi publicznej. Potwierdza ona jedynie możliwość podjęcia działań zmierzających do urządzenia takiego wjazdu. Dla przyjęcia, że działka nr (...) zapewnia nieruchomości władnącej odpowiedni i trwały dostęp do drogi publicznej, konieczne byłoby natomiast zarówno faktyczne urządzenie tego dostępu, jak i wykazanie tytułu prawnego uprawniającego pozwaną do korzystania z niego. Co istotne, wykonanie wjazdu przez działkę nr (...) wymagałoby podjęcia dalszych działań i poniesienia nakładów, w tym ingerencji w dotychczasowy sposób zagospodarowania nieruchomości. Z ustaleń faktycznych wynika, że konieczne byłoby wykonanie bramy wjazdowej, odpowiednie przygotowanie terenu oraz ingerencja w istniejący ogród i nasadzenia, a także odpowiednie zagospodarowanie przestrzeni w rejonie budynku i garażu. Nie można zaś uznać, że sama możliwość dokonania takich zmian w przyszłości oznacza, iż pozwana już obecnie dysponuje rzeczywistym, odpowiednim i prawnie zagwarantowanym dostępem do drogi publicznej.

Chybiony jest również zarzut naruszenia art. 5 k.c. Dla uwzględnienia powództwa konieczne było wykazanie, że służebność utraciła dla nieruchomości władnącej wszelkie znaczenie. Tymczasem działka nr (...) stanowi jedynie potencjalną możliwość stworzenia alternatywnego dojazdu. Na dzień orzekania wjazd ten nie został wykonany, a pozwana nie posiadała tytułu prawnego zapewniającego jej trwałe korzystanie z tego dostępu. Jego urządzenie wymagałoby dalszych czynności, nakładów oraz zmian w dotychczasowym zagospodarowaniu nieruchomości. Zobowiązanie pozwanej z dnia 6 października 2023 r. do wykonania bramy i wyrażenia w przyszłości zgody na zniesienie służebności nie jest równoznaczne z faktycznym powstaniem alternatywnego dostępu. Z punktu widzenia art. 295 k.c. decydujący jest stan istniejący w chwili orzekania, a nie możliwość jego zmiany w przyszłości. Skoro alternatywny dostęp nie został rzeczywiście urządzony i prawnie zagwarantowany, nie sposób uznać, że dotychczasowa służebność utraciła wszelkie znaczenie. Bez znaczenia pozostaje sama uciążliwość służebności dla powoda, w tym związana z ruchem pojazdów, zastawianiem bramy czy potencjalnym zagrożeniem dla dzieci i zwierząt. Okoliczności te nie mogą prowadzić same przez się do zniesienia służebności bez wynagrodzenia.

W tej sytuacji apelacja jako bezzasadna podlegała oddaleniu, o czym zgodnie z art. 385 k.p.c. orzeczono w punkcie 1. wyroku.

Orzeczenie o kosztach postępowania apelacyjnego nastąpiło w pkt 2. w oparciu o art. 98 § 1 i 3 k.p.c. zgodnie z regułą odpowiedzialności za wynik procesu. Skoro apelację oddalono, to powód jako strona przegrywająca winien zwrócić pozwanej kwotę 240 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym, ustalonych w oparciu o § 5 pkt 3 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 1 rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 215).

sędzia Tomasz Radkiewicz

(...)

ZARZĄDZENIE

1. (...)

2. (...)

3. (...)

(...)