Sąd oddalił apelację banku i nie przyznał mu waloryzacji po unieważnieniu kredytu frankowego

Wyrokiem z dnia 20 marca 2025 r. Sąd Rejonowy w Świnoujściu w sprawie z powództwa (...) S.A. we D. przeciwko F. X. i U. X. o zapłatę, sygn. akt I C 535/24: w punkcie I oddalił powództwo główne i ewentualne, w punkcie II zasądził od powoda (...) Bank S.A. we D. na rzecz pozwanych F. X. i U. X. kwotę 10.834 zł tytułem zwrotu kosztów procesu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty, w punkcie III nakazał pobrać od powoda (...) Bank S.A. we D. na rzecz Skarbu Państwa Sądu Rejonowego w Świnoujściu kwotę 2.158 zł tytułem nieuiszczonej opłaty sądowej.

Powyższe orzeczenie sąd rejonowy oparł na ustaleniach faktycznych oraz rozważaniach prawnych zawartych w pisemnym uzasadnieniu znajdującym się na k. 125-143 akt sprawy, które sąd drugiej instancji czyni integralną częścią swego rozstrzygnięcia.

Apelację od powyższego wyroku złożyła strona powodowa zaskarżając wyrok w całości.

Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono:

1) naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku, tj.:

a) art. 233 § 1 k.p.c. poprzez przekroczenie przez sąd pierwszej instancji granic swobodnej oceny dowodów, dokonanie oceny dowodów z naruszeniem zasad doświadczenia życiowego i powszechnie przyjętymi regułami logiki, w sposób nieobiektywny, wybiórczy i z góry ukierunkowany na wykazanie obranych tez, co skutkowało przyjęciem za udowodnione okoliczności nie znajdujących potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym, tj. błędne ustalenie, że uwzględnienie powództwa niweczyłoby skutki nieważności umowy kredytu hipotecznego nominowanego do CHF nr (...) z dnia 20 marca 2007 roku (dalej: „Umowa Kredytu”) oraz abuzywności postanowień umownych w taki sposób, iż nie byłoby to zgodne z celami Dyrektywy 93/13/EWG, w sytuacji gdy:

- zwrot wyłącznie takiej kwoty, jaka w 2007 roku została wypłacona pozwanym oznaczałaby, że pozwany „za darmo” korzystał przez wiele lat z cudzego kapitału i tym samym wzbogacił się kosztem banku, oraz innych kredytobiorców, którzy musieli i muszą nadal ponosić koszty swoich kredytów (w tym złotowych);

- nie jest znana jakakolwiek forma udostępnienia kapitału przez instytucję finansową, która sprowadzałaby się do udostępnienia kapitału na rzecz jakiegokolwiek podmiotu trzeciego bez pobierania przez instytucję finansową wynagrodzenia z tego tytułu;

- uwzględnienie żądania nie prowadzi do powstania sytuacji prawnej i ekonomicznej, w której przedsiębiorca stosujący niedozwolone postanowienia umowne nie odnosi negatywnych skutków związanych ze stosowaniem niedozwolonych postanowień umownych, czy też uzyskałby większą korzyść niż z wykonywania umowy zawierającej postanowienia niedozwolone, z uwagi na fakt, że korzyść majątkowa z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia na skutek skorzystania z kapitału udostępnionego przez bank jest niższa dla banku, niż świadczenie, jakie otrzymałby na podstawie pierwotnej umowy, a z upadkiem umowy kredytu wiążą się również inne konsekwencje, takie jak chociażby upadek hipoteki, czy innych zabezpieczeń, co bez wątpienia pokazuje, że bank ponosi negatywne konsekwencje związane z zastrzeżeniem niedozwolonego postanowienia;

- efekt „odstraszający”, zniechęcający banki do stosowania klauzul abuzywnych został osiągnięty już w 2011 roku z uwagi na zaprzestanie przez banki udzielania kredytów walutowych (stanowisko NBP z dnia 24 czerwca 2021 roku dla Sądu Najwyższego, sygn. III CZP 11/21, str. 6).

b) art. 233 § 1 k.p.c. poprzez przekroczenie przez sąd pierwszej instancji granic swobodnej oceny dowodów, dokonanie oceny dowodów z naruszeniem zasad doświadczenia życiowego i powszechnie przyjętymi regułami logiki, w sposób nieobiektywny, wybiórczy i z góry ukierunkowany na wykazanie obranych tez, co skutkowało przyjęciem, że przyznanie Bankowi roszczenia ewentualnego o waloryzację, niweczyłaby w całości rezultat, do którego osiągnięcia zobowiązuje art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13, a także oparcie powyższego rozumowania na treści wyroku TSUE z dnia 15 czerwca 2023 roku w sprawie C-520/21, (dalej: „Wyrok TSUE ”), w sytuacji gdy:

- sprawa C-520/21 rozpoznana przez TSUE dotyczyła formalnie jedynie dodatkowych roszczeń konsumenta po unieważnieniu umowy kredytu;

- kwestia rozliczeń pozaumownych nie podlega ocenie przez pryzmat Dyrektywy 93/13, lecz prawa krajowego i powinna być rozstrzygana przez sądy krajowe;

- TSUE pochylając się nad zagadnieniem rozliczenia stron unieważnionej umowy kredytu wskazał w motywie 64 Wyroku TSUE, że Dyrektywa 93/13 nie reguluje skutków nieważności i kwestia ta należy do prawa krajowego;

- wyrok TSUE jest wewnętrznie sprzeczny- z jednej strony TSUE wskazuje, że ocena skutków nieważności umowy kredytu należy do prawa krajowego (motyw 44) i tym samym sądów krajowych, a z drugiej wskazuje, że sprzeczne z Dyrektywą 93/13 jest domaganie się przez bank roszczeń ponad kapitał udzielonego kredytu;

- treść wyroku TSUE nie odpowiada dotychczasowemu kierunkowi, w jakim podążał Trybunał, rozstrzygając już kwestię rozliczeń pozaumownych, dokonywanych w wyniku unieważnienia umowy z konsumentem, w szczególności w podobnych sprawach połączonych od C-349/18 do C-351/18;

- celem Dyrektywy 93/13 jest przywrócenie równowagi pomiędzy stronami, co wyklucza karanie przedsiębiorcy koniecznością świadczenia darmowej usługi i tym samym nadmierne wzbogacanie konsumenta;

- pozbawienie przedsiębiorcy jakiejkolwiek zapłaty za wykonaną usługę spowoduje także znaczną nierównowagę pomiędzy stronami umowy, co wprost zaprzecza celowi Dyrektywy 93/13. Konsument będzie bowiem stroną zdecydowanie uprzywilejowaną, otrzymując darmowy kredyt, zaś przedsiębiorca - stroną nieproporcjonalnie obciążoną;

- roszczenie z tytułu waloryzacji nie jest jakimkolwiek wynagrodzeniem, czy dodatkowym zyskiem przedsiębiorcy, a wyłącznie próbą przywrócenia realnej wartości świadczeń, które strony zwracają sobie w związku z odpadnięciem podstawy świadczenia wynikłym z nieważności umowy kredytu;

- w wyroku TSUE nie przesądził, czy w ramach dopuszczalnych rozliczeń stron chodzi o nominalną, czy też realną na moment ich dokonywania, wartość wypłaconego kredytobiorcy kapitału. TSUE wyeliminował z katalogu potencjalnych roszczeń wyłącznie te, które przywracałyby zyskowność po stronie banku. TSUE nie pozbawił banków możliwości domagania przywrócenia realnej wartości świadczenia, którą można osiągnąć np. poprzez waloryzację;

- w wyroku TSUE nie przesądził, czy w ramach dopuszczalnych rozliczeń stron chodzi o nominalną, czy też realną na moment ich dokonywania, wartość wypłaconego kredytobiorcy kapitału. TSUE wyeliminował z katalogu potencjalnych roszczeń wyłącznie te, które przywracałyby zyskowność po stronie banku. Tym samym TSUE nie pozbawił banków możliwości domagania przywrócenia realnej wartości świadczenia, co ma fundamentalne znaczenie, gdyż wyliczone i przedstawione w niniejszym postępowaniu roszczenie banku stanowi w zasadniczej mierze jedynie urealnienie wartości świadczenia w czasie, a to ze względu na fakt, iż odsetki pełnią ze swej istoty funkcję nie tylko wynagrodzenia dla wierzyciela za udostępnienie dłużnikowi kapitału, ale przede wszystkim funkcję waloryzacyjną;

c) art. 231 k.p.c. w zw. z art. 233 § 1 k.p.c., polegające na zaniechaniu przyjęcia - na podstawie bezspornych faktów dotyczących działalności powoda oraz zgodnie z zasadami doświadczenia życiowego i logiki - że kapitał przekazany pozwanemu zostałby, co do zasady, zainwestowany przez powoda w inny sposób zgodny z profilem jego działalności, tj. udostępniony odpłatnie innemu kredytobiorcy, a tym samym na wskutek wzbogacenia się kredytobiorcy doszło do zubożenia banku, na które składa się wysokość wynagrodzenia, jakie bank mógłby uzyskać oddając te pieniądze innej osobie na podstawie ważnej umowy kredytu oraz koszty uruchomienia przez bank i obsługi danego kredytu, tj. dalszego utrzymywania - stałego udostępniania konsumentowi środków pieniężnych w czasie, jeżeli nie znajdują pokrycia w wysokości wynagrodzenia, które bank mógłby uzyskać od innej osoby;

d) art. 233 § 1 k.p.c. poprzez przekroczenie przez sąd pierwszej instancji granic swobodnej oceny dowodów oraz dokonanie ich oceny z pominięciem powszechnie dostępnych danych i informacji wskazujących na występowanie zjawiska inflacji w całym okresie wykonywania unieważnionej umowy kredytu, jak również z naruszeniem zasad doświadczenia życiowego i powszechnie przyjętymi regułami logiki, w sposób nieobiektywny, wybiórczy i z góry ukierunkowany na wykazanie obranych tez, co skutkowało przyjęciem, że nie nastąpiła nadzwyczajna zmiana stosunków uzasadniająca uwzględnienie roszczenia ewentualnego o waloryzację i zapłatę różnicy pomiędzy kwotą kapitału kredytu w zwaloryzowanej wysokości, a nominalną kwotą kredytu, podczas gdy doszło do istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza w czasie, tj. w okresie pomiędzy udzieleniem finansowania a jego zwrotem, jak również do istotnego wzrostu wartości nieruchomości nabytych przez kredytobiorców ze środków uzyskanych z kredytu;

e) art. 235

2 § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. poprzez pominięcie dowodu z opinii biegłego z zakresu bankowości zgłoszonego na fakty wskazane w pozwie, pomimo że do wykazania wyżej wskazanych faktów konieczne było zasięgniecie przez Sąd wiadomości, a wniosek o jego przeprowadzenie został złożony w odpowiednim terminie (Powód wskazuje, że na pominięcie dowodu z opinii biegłego zgłosił zastrzeżenie do protokołu rozprawy z dnia 20.02.2025 roku);

f) art. 98 § 1 i § 3 k.p.c. z zw. z art. art. 108 § 1 k.p.c. w zw. z § 2 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych, poprzez zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w wysokości 10.834,00 zł z tytułu wynagrodzenia pełnomocnika w zakresie dochodzenia roszczenia głównego oraz dwóch roszczeń ewentualnych, podczas gdy przedmiotem postępowania jest jeden spór, a zatem jedno żądanie główne i brak jest podstaw do zasądzenia kosztów zastępstwa procesowego dodatkowo od kwoty roszczenia ewentualnego;

g) art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 109 § 1 zd. 1 k.p.c. i w zw. z art. 321 § 1 k.p.c., poprzez zasądzenie na rzecz pozwanej kosztów procesu (kosztów zastępstwa procesowego) w zakresie oddalonych żądań ewentualnych, mimo że pozwana reprezentowana przez fachowego pełnomocnika nie zgłosiła takiego wniosku w toku postępowania;

h) art. 113 ust. 1 u.k.s.c. w zw. z art. 13 ust. 1 pkt. 7 u.k.s.c. poprzez nakazanie pobrania od powoda kwoty 2.158,00 zł tytułem nieuiszczonej opłaty od pozwu w zakresie roszczeń ewentualnych, podczas gdy do roszczenia głównego i ewentualnego nie stosuje się kumulacji przewidzianej art. 21 k.p.c., a w przypadku roszczeń ewentualnych jako wartość przedmiotu sporu wskazuje się wartość roszczenia dochodzonego jako „pierwsze”, przez co brak jest podstaw do żądania opłaty także od roszczenia ewentualnego.

2) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

a) art. 410 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c. poprzez ich błędną wykładnię skutkującą uznaniem, że:

- przepisy dotyczące nienależnego świadczenia nie mogą stanowić podstawy domagania się przez bank roszczenia z tytułu waloryzacji w przypadku stwierdzenia nieważności umowy kredytu,

- brak jest podstaw do uwzględnienia, przy rozliczeniach pomiędzy stronami, konieczności zwrotu przez pozwanego kwoty stanowiącej osiągniętą przez niego korzyść na skutek korzystania z nienależnej mu usługi finansowej, podczas gdy:

- przepisy te mają zastosowanie, w sytuacji uzyskania bez podstawy prawnej korzyści majątkowej kosztem innej osoby, a z czym mamy do czynienia w niniejszej sprawie, ponieważ kredytobiorca uzyskał kosztem banku korzyść wykorzystując przez wiele lat z udostępnionego mu przez bank kapitału;

- konieczność rozliczenia dokonanych przez strony świadczeń według przepisów o nienależnym świadczeniu nie ogranicza się do zwrotu wypłaconej kwoty kapitału, w szczególności, że kwota oddana kredytobiorcy do korzystania w 2007 roku ma aktualnie mniejszą wartość, ale również do zwrotu wartość świadczonej usługi (czyli udostępnienia środków pieniężnych do korzystania przez określony czas);

b) art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - prawo bankowe poprzez błędną wykładnię w ten sposób, że sąd rejonowy przyjął, że zobowiązanie banku w postaci oddania do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwoty środków pieniężnych nie może być traktowane jako świadczenie polegające na zaniechaniu żądania zwrotu udostępnionej kwoty podczas gdy bank ma obowiązek polegający zarówno na działaniu jak i zaniechaniu, tj. obowiązek oddania kredytobiorcy do dyspozycji określonej kwoty środków pieniężnych (świadczenie pieniężne) oraz obowiązek polegający na zaniechaniu żądania zwrotu kwoty kredytu przed nadejściem terminu ustalonego w umowie (świadczenie niepieniężne);

c) art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 w zw. z art. 385

1 § 1 i 2 k.c. przez błędną wykładnię skutkującą uznaniem, że przepisy Dyrektywy 93/13 uniemożliwiają bankowi domaganie się od kredytobiorcy roszczeń przewyższających kapitał udzielonego kredytu w przypadku stwierdzenia nieważności umowy kredytu, podczas gdy przepisy prawa nie wykluczają możliwości domagania się przez bank roszczeń przewyższających kapitał udzielonego kredytu;

d) art. 358

1 § 4 k.c. poprzez jego błędne zastosowanie wskutek błędnego uznania, że roszczenie dochodzone przez powoda w niniejszym postępowaniu pozostaje w związku z prowadzonym przez niego przedsiębiorstwem co wyklucza możliwość żądania waloryzacji, podczas gdy umowa kredytu jest nieważna, zatem odpada wyłączenie uprawnienia żądania przez powoda urealnienia świadczenia, o którym mowa w art. 358

1 § 4 k.c. Nieważność umowy powoduje bowiem, że nie jest to świadczenie związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa;

e) art. 6 Dyrektywy 93/13 przez jego błędną wykładnię i uznanie, że uwzględnienie powództwa w zakresie kwoty 23.808,01 złotych tytułem różnicy pomiędzy kwotą kapitału kredytu wypłaconego na podstawie zawartej przez strony umowy kredytu w zwaloryzowanej wysokości, a nominalną kwotą kredytu niweczyłoby skutki nieważności umowy kredytu oraz abuzywności postanowień umownych w taki sposób, iż nie byłoby to zgodne z celami Dyrektywy nr 93/13, podczas gdy przepisy prawa nie wykluczają możliwości domagania się przez bank dodatkowych roszczeń restytucyjnych;

f) art. 31 ust. 2 i 3 w zw. z art. 2 Konstytucji RP poprzez ich niezastosowanie i naruszenie konstytucyjnej zasady proporcjonalności sankcji w sytuacji, gdy mieści się w niej dyrektywa, w myśl której żadna z zasad i żaden z przepisów prawa prywatnego nie powinny być tłumaczone w sposób arbitralnie preferujący prawa i wolności pewnej kategorii osób w stosunku do praw i wolności innej kategorii podmiotów, a sankcje poza posiadaniem charakteru odstraszającego muszą być przede wszystkim proporcjonalne.

Mając na uwadze powyższe zarzuty apelujący wniósł o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego sądowego z zakresu bankowości lub ekonomii i finansów, celem ustalenia wysokości różnicy pomiędzy nominalną kwotą kredytu wypłaconą pozwanemu przez powoda, a realną wartością tej kwoty na dzień wyrokowania, przy założeniu, że:

1) nominalna kwota kredytu zmienia się w oparciu o wskaźnik inflacji jako obiektywny

i powszechnie dostępny miernik realnej wartości,

2) zmianie o wskaźnik inflacji ulega kwota pierwotnie wypłacona,

3) kapitał jest sukcesywnie pomniejszany o wszelkie spłaty kredytobiorcy).

Ponadto dla określenia wysokości ewentualnego roszczenia powoda o zapłatę kwoty należnej powodowi ponad nominalną kwotę kapitału kredytu na podstawie przepisów o waloryzacji sądowej (art. 358

1 § 3 k.c.), powód wniósł o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego sądowego z zakresu bankowości lub ekonomii i finansów, celem ustalenia wysokości roszczenia ewentualnego, przysługującego powodowi z tytułu waloryzacji kwoty kapitału oddanego pozwanemu do dyspozycji na mocy umowy kredytu w oparciu o:

1) wskaźnik inflacji, tj. wskaźnik wzrostu cen towarów i usług konsumpcyjnych (publikowany przez GUS),

2) wskaźnik wartości nieruchomości zakupionej za środki pochodzące z kredytu,

3) inny wskaźnik, uznany przez sąd za adekwatny i odpowiadający właściwości stosunku prawnego (w przypadku, jeżeli sąd uzna sposoby z punktów powyżej za nieadekwatne

Apelujący wniósł także o przeprowadzenie dowodu z dokumentu, tj.: Stanowiska Przewodniczącego Komisji Nadzoru Finansowego przygotowane na rozprawę przed Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej w sprawie C-520/21 w dniu 12 października 2022 r. na fakt: (i) zakresu roszczeń restytucyjnych przysługujących bankowi na wypadek trwałej bezskuteczności (nieważności) umowy kredytu, (ii) sposób kalkulacji tych roszczeń; (iii) ekonomicznych skutków trwałej bezskuteczności (nieważności) umowy kredytu po stronie banku jak i całego sektora bankowego, (iv) zapewnienie tzw. „efektu odstraszającego” wynikającego z Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich Dz. Urz. UE L 095 z 21 kwietnia 1993 r., s. 29-34.

Na podstawie art. 386 § 1 k.p.c., apelujący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie powództwa w całości; zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów procesu za obie instancje, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych; ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy sądowi rejonowemu do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego na rzecz powoda.

W uzasadnieniu apelacji na karcie 153v.-167v. powód rozwinął powyższe zarzuty.

W odpowiedzi na apelację pozwani wnieśli o oddalenie apelacji w całości i zasądzenie od powoda na rzecz pozwanych kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych (k. 188-192 akt).

Sąd okręgowy zważył, co następuje.

Apelacja okazała się niezasadna.

Zgodnie z art. 378 § 1 k.p.c., sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. Z cytowanego wyżej przepisu wynika, iż sąd odwoławczy rozpoznaje sprawę w granicach apelacji zakreślonej przez skarżącego. Powyższe nie oznacza, że sąd jest związany ustaleniami faktycznymi czy oceną prawną sądu pierwszej instancji, jeśli nie były przedmiotem zarzutów apelacji. Sąd okręgowy jest sądem merytorycznym, a przyjęta koncepcja apelacji pełnej (

cum beneficio novorum) nakłada nań powinność merytorycznego rozpoznania sprawy po raz drugi i skontrolowania prawidłowości postępowania w pierwszej instancji, przy uwzględnieniu jedynie związania zarzutami naruszenia prawa procesowego przedstawionymi w apelacji (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 03 czerwca 2015 r., V CSK 550/14, z dnia 25 listopada 2015 r., IV CSK 55/15, z dnia 10 marca 2016 r., III CSK 183/15 i dnia 06 października 2016 r., III UK 270/15).

Realizując powyższy obowiązek sądu drugiej instancji i zważając, że nie wynika z niego konieczność osobnego omówienia w uzasadnieniu orzeczenia każdego argumentu apelacji, ale wystarczające jest odniesienie się do nich w sposób wskazujący, że zostały przez sąd drugiej instancji rozważone (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 2010 r., V CSK 296/09, z dnia 26 kwietnia 2012 r., III CSK 300/11, z dnia 4 września 2014 r., II CSK 478/13 i dnia 22 sierpnia 2018 r., III UK 119/17), sąd odwoławczy dla usystematyzowania wywodów wskazuje, iż sąd rejonowy prawidłowo zgromadził w tym postępowaniu materiał dowodowy i w aspekcie istotnym dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy dokonał jego prawidłowej oceny, ustalając stan faktyczny odpowiadający treści tych dowodów.

Odnosząc się jednocześnie do zarzutu apelacji błędnego pominięcia dowodu z opinii biegłego, sąd okręgowy wskazuje, że zarzut ten jest chybiony. Wobec bezzasadności powództwa co do zasady, przeprowadzenie tego dowodu było zbędne i zmierzałoby jedynie do niezasadnego przedłużenia postępowania. Powołany przez powoda dowód miał wykazać okoliczności w sprawie nieistotne, jako że dotyczące ustalenia wysokości „korzyści” osiągniętej przez pozwanego, ewentualnie wysokości roszczenia z tytułu waloryzacji, co wobec bezzasadności dochodzonego roszczenia było bezcelowe. Pominięcie dowodu przez sąd rejonowy było więc ze wszech miar prawidłowe i sąd okręgowy nie znalazł podstaw do korekty tego postanowienia w trybie art. 380 k.p.c.

Jako nic nie wnoszący do ustaleń faktycznych sąd uznał dowód z dokumentu, tj.: Stanowiska Przewodniczącego Komisji Nadzoru Finansowego przygotowanego na rozprawę przed Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej w sprawie C-520/21 w dniu 12 października 2022 r. Jest bowiem jedynie pogląd prawny wyrażony przez ten organ, natomiast nie wpływa na ustalenia stanu faktycznego w sprawie. Zgodnie nadto z art. 381 k.p.c. sąd drugiej instancji może pominąć nowe fakty i dowody, jeżeli strona mogła je powołać w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, chyba że potrzeba powołania się na nie wynikła później. Dokument, na który powołuje się powód w apelacji został sporządzony w 2022 r. i jest ogólnodostępny na stronie internetowej Komisji Nadzoru Finansowego. Jeżeli powód uważał, że dowód ten w jakiś sposób okaże się przydatny dla wykazania słuszności jego stanowiska wyrażonego w pozwie, winien był przedstawić go jeszcze na etapie postępowania przed sądem pierwszej instancji.

W rezultacie ustalenia faktyczne poczynione przez sąd rejonowy, sąd odwoławczy przyjął za własne, czyniąc je podstawą swojego rozstrzygnięcia.

Powód w przedmiotowej sprawie dochodził zapłaty kwoty 21.564 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie tytułem zwrotu kwoty należnej powodowi ponad nominalna kwotę kapitału kredytu wypłaconego na podstawie zawartej przez strony umowy kredytu hipotecznego nominowanego do CHF nr (...) standardowe oprocentowanie z dnia 30 marca 2007 roku, a ewentualnie o zasądzenie rzeczonej kwoty wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 15 sierpnia 2023 roku do dnia zapłaty, w związku z koniecznością urealnienia wysokości świadczenia banku – na podstawie przepisów art. 410 k.c. w zw. z art. 405 k.c. – z zastrzeżeniem, że spełnienie zasądzonego świadczenia przez jednego z pozwanych zwalnia drugiego z pozwanych do wysokości spełnionego świadczenia, ewentualnie o zasądzenie wskazanej kwoty od każdego z pozwanych w częściach równych, tj. po 10.782 zł. Na wypadek nieuwzględnienia roszczenia w owym kształcie, powód ewentualnie wniósł o zmianę wysokości świadczenia w postaci wypłaconego pozwanym na podstawie umowy kapitału kredytu – w związku z istotną zmianą siły nabywczej pieniądza w czasie – i ukształtowanie go na poziomie 170.406 zł oraz zasądzenie od pozwanych na rzecz powoda solidarnie – a ewentualnie w częściach równych - kwoty 23.808,01 zł tytułem zwrotu kwoty należnej powodowi ponad nominalną kwotę kapitału kredytu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia następnego po doręczeniu pozwu, na podstawie przepisów o waloryzacji sądowej (art. 358

1 § 3 k.c.).

Bezspornym w przedmiotowej sprawie było to, iż w dniu 20 marca 2007 roku pomiędzy powodowym bankiem a pozwanymi F. X. i U. X. (poprzednio: E.) została zawarta umowa kredytu hipotecznego nominowanego do CHF nr (...), która została uznana za nieważną, a wyrokiem wydanym w sprawie sygn. akt I C 1432/21 z dnia 8 marca 2023 roku Sąd Okręgowy w Katowicach zasądził od pozwanego (powoda w sprawie niniejszej) na rzecz powodów (pozwanych w sprawie niniejszej) kwoty po 57.108,63 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 21 października 2021 roku do dnia zapłaty.

Przesądzona wobec powyższego była w przedmiotowym postępowaniu prawomocnie stwierdzona kwestia nieważności umowy kredytu hipotecznego nominowanego do CHF nr (...) zawartej pomiędzy stronami. Zgodnie bowiem z przepisem art. 365 k.p.c. orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby.

Konsekwencją stwierdzenia nieważności umowy kredytu jest konieczność traktowania takiej umowy, jakby nigdy nie została zawarta. Orzeczenie sądu w tym przedmiocie jest deklaratoryjne. Oznacza to, że sąd nie kreuje tego skutku, a jedynie potwierdza, że ze względu na doniosłe wady umowy nie funkcjonuje ona pomiędzy stronami od samego początku. Takie stwierdzenie dotyczy w szczególności przypadków, gdy do ukształtowania stosunku umownego doszło w sposób wyraźnie krzywdzący kredytobiorców, przy wykorzystaniu przez drugą stronę silniejszej pozycji. Sankcja w postaci bezwzględnej nieważności umowy powoduje, że strony powinny dokonać zwrotu świadczeń, które otrzymały w wykonaniu nieważnej umowy kredytu.

W myśl art. 405 k.c., kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości. Jest to regulacja o charakterze otwartym, co oznacza, że enumeratywne wymienienie przypadków objętych jej stosowaniem nie jest w istocie możliwe i wynika przede wszystkim z ukształtowanej praktyki sądowej. Szczególnym rodzajem bezpodstawnego wzbogacenia jest tzw. świadczenie nienależne, którego definicja legalna zawarta jest w przepisie art. 410 k.c., zgodnie z którym świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia.

Bezumowne korzystanie z kapitału banku nie stanowi jakiegokolwiek świadczenia banku na rzecz kredytobiorcy, ale jest wynikającym z nienależnego świadczenia stanem faktycznym, które nie powoduje powstania żadnych roszczeń poza samym roszczeniem o zwrot rzeczonego kapitału. Okoliczność, że na skutek korzystania z kapitału przez kredytobiorcę, a nie przez bank, bank nie mógł uzyskać potencjalnego zysku (chociażby przez udzielenie kredytu innej osobie) nie ma tutaj żadnego znaczenia, ponieważ reżim odpowiedzialności z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia nie przewiduje obowiązku zapłaty

lucrum cessans - w przeciwieństwie do reżimu odpowiedzialności odszkodowawczej (art. 361 § 2 k.c.).

Należy zauważyć, że w istocie jedynym przewidzianym przez prawo cywilne świadczeniem związanym z korzystaniem z cudzego kapitału są odsetki, które mogą mieć postać odsetek umownych albo ustawowych (art. 359 k.c., art. 481 k.c.), do czego zresztą nawiązał TSUE w orzeczeniu w sprawie C-520/21, o czym będzie mowa w dalszej części uzasadnienia.

W przedmiotowej sprawie sądy w prawomocnie zakończonych postępowaniach ustaliły, że łącząca strony umowa nie mogła dalej obowiązywać w kształcie pozbawionym postanowień abuzywnych. Wykreowanie zatem przez stronę powodową żądania zmierzającego do uzyskania rezultatu odpowiadającego częściowemu przywróceniu skuteczności umowy uznanej za nieważną w kształcie pozbawionym zapisów abuzywnych sprzeciwia się zatem treści art. 6 i art 7 Dyrektywy 93/13 i stanowi w istocie próbę obejścia tych regulacji oraz zniweczenia prewencyjnego i penalizującego skutku stosowania dyrektywy.

W wyroku z dnia 15 czerwca 2023 r. w sprawie C-520/21 TSUE jednoznacznie wskazał, że w kontekście uznania umowy kredytu hipotecznego za nieważną w całości ze względu na to, że nie może ona dalej obowiązywać po usunięciu z niej nieuczciwych warunków, art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą instytucja kredytowa ma prawo żądać od konsumenta rekompensaty wykraczającej poza zwrot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania tej umowy oraz poza zapłatę ustawowych odsetek za zwłokę od dnia wezwania do zapłaty. Trybunał wskazał, że brak odpowiedzi na pytanie prejudycjalne w całości (tj. także co do roszczeń banku) miałby negatywny wpływ na odstraszający skutek dyrektywy 93/13, ponieważ banki działające w Polsce publicznie grożą konsumentom poważnymi konsekwencjami, jeżeli postanowią oni podtrzymywać żądania uznania umów kredytu hipotecznego za nieważne, ze względu na to, że przedsiębiorcy ci będą dochodzić od konsumentów roszczeń związanych z bezumownym korzystaniem z kapitału przez konsumentów. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem system ochrony ustanowiony na mocy dyrektywy 93/13 opiera się na założeniu, że konsument znajduje się w gorszym położeniu niż przedsiębiorca, zarówno pod względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień poinformowania, i w związku z tym godzi on się na warunki umowy sporządzone uprzednio przez przedsiębiorcę, na których treść nie może mieć wpływu (wyrok z dnia 26 marca 2019 r., Abanca Corporación Bancaria i Bankia, C70/17 i C179/17, EU:C:2019:250, pkt 49 i przytoczone tam orzecznictwo). Z uwagi na charakter i znaczenie interesu publicznego, jakim jest ochrona konsumentów, dyrektywa 93/13 zobowiązuje państwa członkowskie, co wynika z jej art. 7 ust. 1 w związku z jej motywem dwudziestym czwartym, do zapewnienia stosownych i skutecznych środków mających na celu zapobieganie dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez przedsiębiorców z konsumentami. W tym celu sądy odsyłające są zobowiązane do odstąpienia od stosowania nieuczciwych warunków umowy, aby nie wywierały one, w braku sprzeciwu konsumenta, wiążących wobec niego skutków [wyrok z dnia 10 czerwca 2021 r., BNP Paribas Personal Finance, od C776/19 do C782/19, EU:C:2021:470, pkt 36 i przytoczone tam orzecznictwo; a także podobnie wyrok z dnia 8 września 2022 r., D.B.P. i in. (Kredyt hipoteczny denominowany w walucie obcej), od C80/21 do C82/21, EU:C:2022:646, pkt 58 i przytoczone tam orzecznictwo]. Ponadto z art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z jej motywem dwudziestym czwartym wynika, że dyrektywa ta ma również na celu zniechęcenie przedsiębiorców do stosowania nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich. W drugiej kolejności, co się tyczy roszczeń przedsiębiorcy wobec konsumenta, należy wskazać, że podobnie jak w przypadku możliwości dochodzenia przez konsumenta roszczeń wynikających z nieważności umowy kredytu hipotecznego takie roszczenia mogą być dopuszczalne tylko wtedy, gdy nie zagrażają celom wskazanym w pkt 68 niniejszego wyroku.

Tymczasem przyznanie instytucji kredytowej prawa do żądania od konsumenta rekompensaty wykraczającej poza zwrot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania tej umowy oraz poza zapłatę, w danym przypadku, odsetek za zwłokę mogłoby podważyć odstraszający skutek zamierzony przez dyrektywę 93/13, jak zauważył rzecznik generalny w pkt 60 opinii. Trybunał miał już okazję wyjaśnić w innym kontekście, że gdyby sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków zawartych w takich umowach, takie uprawnienie mogłoby zagrażać realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 dyrektywy 93/13. Uprawnienie to przyczyniłoby się bowiem do wyeliminowania odstraszającego skutku wywieranego na przedsiębiorców poprzez zwykły brak stosowania takich nieuczciwych warunków wobec konsumentów, ponieważ nadal byliby oni zachęcani do stosowania rzeczonych warunków, wiedząc, że nawet gdyby miały one być uznane za nieważne, to jednak umowa mogłaby zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, tak aby zagwarantować w ten sposób interes rzeczonych przedsiębiorców (wyrok z dnia 14 czerwca 2012 r., Banco Español de Crédito, C618/10, EU:C:2012:349, pkt 69). Podobnie wykładnia prawa krajowego, zgodnie z którą instytucja kredytowa ma prawo żądać od konsumenta rekompensaty wykraczającej poza zwrot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania tej umowy, a tym samym otrzymania wynagrodzenia za korzystanie tego kapitału przez konsumenta, przyczyniłaby się do wyeliminowania odstraszającego skutku wywieranego na przedsiębiorców poprzez uznanie tej umowy za nieważną. Ponadto skuteczność ochrony przyznanej konsumentom przez dyrektywę 93/13 byłaby zagrożona, gdyby byli oni narażeni, w ramach powoływania się na swoje prawa wynikające z tej dyrektywy, na ryzyko konieczności zapłaty takiej rekompensaty. Jak podkreślił rzecznik generalny w pkt 61. opinii, taka wykładnia groziłaby stworzeniem sytuacji, w których bardziej korzystne dla konsumenta byłoby raczej kontynuowanie wykonania umowy zawierającej nieuczciwy warunek niż skorzystanie z praw, które wywodzi on ze wspomnianej dyrektywy.

Dalej Trybunał wskazał, że rozumowania tego nie może podważyć argumentacja Banku (...)., zgodnie z którą w braku możliwości żądania przez przedsiębiorców rekompensaty wykraczającej poza zwrot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania tej umowy oraz poza zapłatę, w danym przypadku, odsetek za zwłokę, konsumenci uzyskaliby „darmowy” kredyt. Nie może go również podważyć argumentacja Banku (...). i Przewodniczącego Komisji Nadzoru Finansowego (Polska), zgodnie z którą stabilność rynków finansowych byłaby zagrożona, gdyby banki nie mogły żądać od konsumentów takiej rekompensaty. W tym względzie, po pierwsze, zgodnie z zasadą

nemo auditur propriam turpitudinem allegans (powołujący się na własny występek nie będzie wysłuchany) nie można dopuścić ani do tego, by strona czerpała korzyści gospodarcze ze swojego niezgodnego z prawem zachowania, ani do tego, by otrzymała odszkodowanie za niedogodności nim wywołane. W niniejszej sprawie, jak zauważył w istocie rzecznik generalny w pkt 58 opinii, ewentualne uznanie umowy kredytu hipotecznego za nieważną jest skutkiem stosowania nieuczciwych warunków przez Bank (...)W związku z tym nie może on uzyskać odszkodowania za utratę zysku analogicznego do tego, jaki zamierzał osiągnąć ze wspomnianej umowy. Po drugie, jak wskazał rzecznik generalny w pkt 63 opinii, argument dotyczący stabilności rynków finansowych nie ma znaczenia w ramach wykładni dyrektywy 93/13, która ma na celu ochronę konsumentów. Ponadto nie można dopuścić, by przedsiębiorcy mogli obejść cele realizowane przez dyrektywę 93/13 ze względu na zachowanie stabilności rynków finansowych. Do instytucji bankowych należy bowiem organizacja działalności w sposób zgodny z tą dyrektywą. W konsekwencji w kontekście uznania umowy kredytu hipotecznego za nieważną w całości ze względu na to, że nie może ona dalej obowiązywać po usunięciu zawartych w niej nieuczciwych warunków, dyrektywa 93/13 stoi na przeszkodzie wykładni prawa krajowego, zgodnie z którą instytucja kredytowa ma prawo żądać od konsumenta rekompensaty wykraczającej poza zwrot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania tej umowy oraz poza zapłatę ustawowych odsetek za zwłokę od dnia wezwania do zapłaty.

Sąd odwoławczy w pełni podziela przytoczoną powyżej argumentację. W jej kontekście wypada podkreślić, że z przytoczonego wyroku TSUE wynika jednoznacznie, że powód nie ma prawa domagać się jakiejkolwiek „rekompensaty” wykraczającej poza zwrot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania tej umowy oraz poza zapłatę ustawowych odsetek za zwłokę od dnia wezwania do zapłaty. Oznacza to więc, że również roszczenie ewentualne banku, oparte o przepisy art. 358

1 § 1–4 k.c., uznać należało za niezasadne. Do tych przepisów odniósł się zresztą w cytowanym orzeczeniu także TSUE, przywołując je w części wstępnej wyroku odnoszącej się do przepisów prawa krajowego. Zgodnie z § 4 art. 358

1 k.c. z żądaniem zmiany wysokości lub sposobu spełnienia świadczenia pieniężnego nie może wystąpić strona prowadząca przedsiębiorstwo, jeżeli świadczenie pozostaje w związku z prowadzeniem tego przedsiębiorstwa. Niewątpliwie powód jest przedsiębiorcą, a świadczenie którego się domaga pozostaje w związku z prowadzeniem przez niego przedsiębiorstwa. Sąd okręgowy uznał za pozbawioną jakichkolwiek racjonalnych podstaw i sprzeczną z zasadami logiki argumentację skarżącego, jakoby dochodzone w niniejszej sprawie roszczenie nie było związane z prowadzeniem przez powoda przedsiębiorstwa. Jest oczywiste, że świadczenia których powód dochodzi w niniejszej sprawie (zarówno główne, jak i wszystkie ewentualne) wywodzi on z tego, że na podstawie zawartej z pozwanymi umowy kredytu udostępnił pozwanym środki finansowe, umowa ta okazała się być nieważna, a powód usiłuje uzyskać także kwoty wykraczające poza nominalną wartość wypłaconego kapitału. Jest oczywiste, że umowa powyższa została zawarta w ramach prowadzonej przez powoda działalności gospodarczej na podstawie ustawy Prawo bankowe, w której art. 5 ust. 1 pkt 3 za czynność bankową ustawodawca uznał udzielanie kredytów, której to instytucji poświęcony został również cały rozdział 5 ustawy. Zawarta umowa miała więc związek z prowadzoną przez powoda działalnością gospodarczą. Całkowicie bez znaczenia jest przy tym okoliczność, że powód tak skonstruował umowę kredytu, że okazała się ona nieważna. Niewątpliwie bowiem do wypłaty świadczenia na rzecz kredytobiorców doszło w oparciu o postanowienia tej umowy, a jedynie rozliczenie pomiędzy stronami nastąpiło w oparciu o przepisy o nienależnym świadczeniu.

W powyższym kontekście wskazać należy nadto na wewnętrzną sprzeczność twierdzeń powoda. Z jednej bowiem strony apelujący twierdzi, że jego świadczenie nie miało związku z umową zawartą w ramach działalności gospodarczej, z drugiej zaś wnosi o zastosowanie przepisu art. 358

1 k.c. Umknęło najwyraźniej jego uwadze, że przepisy art. 358

1 k.c. znajdują się w części kodeksu, która dotyczy zobowiązań umownych. Jego zastosowanie byłoby więc możliwe jedynie wówczas, gdyby umowa była umową ważną. Wówczas zaś niewątpliwie musiałaby być uznana za zawartą w ramach działalności gospodarczej, co jednocześnie na podstawie art. 358

1§ 4 k.c. wykluczyłoby możliwość dokonania waloryzacji. Tak więc w ocenie sądu okręgowego stosowanie tego przepisu jest a priori wyłączone w przypadku wszelkich roszczeń banku wynikających z nieważnych umów kredytowych.

Także wybiórczo przytaczane pojedyncze sformułowania zawarte przez TSUE w orzeczeniu z dnia 15 czerwca 2023 r. C-520/21 nie prowadzą do wniosków, jakich życzyłby sobie skarżący. Nawet bowiem przytaczane w apelacji, zawarte w tezach 63, 64, 68 czy 82 sformułowania wskazują jednoznacznie na to (bądź nie sposób wysnuć z nich wniosków odmiennych), że poza zwrotem kapitału w wartości nominalnej oraz odsetek za opóźnienie od dnia wezwania do zapłaty, bankowi nie przysługują wobec klienta żadne dodatkowe roszczenia. Tezy, do których w apelacji odwoływał się skarżący brzmią bowiem następująco:

„63. Poprzez pytanie prejudycjalne sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy w kontekście uznania umowy kredytu hipotecznego za nieważną w całości ze względu na to, że nie może ona dalej obowiązywać po usunięciu z niej nieuczciwych warunków, art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że:

– stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą konsument ma prawo żądać od instytucji kredytowej rekompensaty wykraczającej poza zwrot miesięcznych rat i kosztów zapłaconych z tytułu wykonania tej umowy oraz poza zapłatę ustawowych odsetek za zwłokę od dnia wezwania do zapłaty, oraz

– stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą instytucja kredytowa ma prawo żądać od konsumenta rekompensaty wykraczającej poza zwrot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania tej umowy oraz poza zapłatę ustawowych odsetek za zwłokę od dnia wezwania do zapłaty. (…)

64. Należy stwierdzić, jak zauważył rzecznik generalny w pkt 44 opinii, że dyrektywa 93/13 nie reguluje wyraźnie skutków nieważności umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem po usunięciu zawartych w niej nieuczciwych warunków. W związku z tym do państw członkowskich należy określenie skutków, jakie pociąga za sobą takie stwierdzenie, przy czym ustanowione przez nie w tym względzie przepisy p

[…]