Sąd oddalił apelację uczestniczki od przyznania działki córce w dziale spadku

Postanowieniem z dnia 7 marca 2024 r. Sąd Rejonowy w Choszcznie w sprawie z wniosku T. J. przy udziale A. D., S. R., M. O., A. R. o dział spadku, podział majątku oraz zniesienie współwłasności, sygn. akt I Ns 371/19:

I. Ustalił, że w skład majątku wspólnego zmarłego 11 stycznia 2017 roku J. R. oraz S. R. wchodziło:

a) prawo własności lokalu mieszkalnego nr (...) położonego na pierwszym piętrze budynku przy Placu (...) w D., o powierzchni 103,07 m2 wraz z udziałem do 1/3 części w prawie własności nieruchomości, dla którego to lokalu Sąd Rejonowy w Choszcznie prowadzi księgę wieczystą nr (...) o wartości 187000 zł;

b) prawo własności lokalu mieszkalnego nr (...), przy Placu (...) w D., o powierzchni 44,30 m2 wraz z udziałem do 16/100 części w prawie własności nieruchomości obejmującej budynek mieszkalny oraz działkę nr (...) o powierzchni 1081m2, dla którego to lokalu Sąd Rejonowy w Choszcznie prowadzi księgę wieczystą nr (...) o wartości 43000 zł;

c) prawo własności niezabudowanego gospodarstwa rolnego obejmującego:

1) działkę o nr ewidencyjnym 329/3 i wartości 49000 zł,

2) działkę o nr ewidencyjnym 461/1 i wartości 28000 zł,

o łącznej powierzchni 1,3899ha i wartości 77000 zł, położone w D., gmina D., dla której to nieruchomości Sąd Rejonowy w Choszcznie prowadzi księgę wieczystą nr (...);

d) udział do ½ części w prawie użytkowania wieczystego niezabudowanej nieruchomości obejmującej działkę o nr ew. (...), powierzchni 0,0939ha, i wartości 19000 zł położonej w D., dla której to nieruchomości Sąd Rejonowy w Choszcznie prowadzi księgę wieczystą nr (...);

e) prawo własności nieruchomości niezabudowanej obejmującej działkę o nr ew. (...), o powierzchni 0,0381ha i wartości 17000 zł położonej w D., dla której to nieruchomości Sąd Rejonowy w Choszcznie prowadzi księgę wieczystą nr (...);

II. ustalił, że udziały w majątku wspólnym J. R. i S. R. były równe;

III. ustalił, że skład masy spadkowej po zmarłym 11 stycznia 2017 roku w T. J. R. wyczerpuje udział do 1/2 w częściach nieruchomości opisanych w pkt I;

IV. dokonał podziału majątku wspólnego małżonków J. R. i S. R., działu spadku po J. R. oraz zniesienia współwłasności nieruchomości opisanych w pkt I w ten sposób, że:

a) prawo własności lokalu mieszkalnego przy Placu (...) w D. oraz prawo własności lokalu mieszkalnego przy Placu (...) w D., tj. nieruchomości opisanych w pkt I a) i I b) oraz udział do ¼ części w prawie użytkowania wieczystego niezabudowanej nieruchomości obejmującej działkę o nr ew. (...), tj. nieruchomości opisanej w pkt I d) przyznał na wyłączną własność uczestniczce S. R.;

b) prawo własności działki o nr ew. (...), tj. nieruchomości opisanej w pkt I c) lit. 1) przyznał na wyłączną własność uczestniczce M. O.;

c) prawo własności działki o nr ew. (...), tj. nieruchomości opisanej w pkt I c) lit. 2) przyznał na wyłączną własność uczestnikowi A. R.;

d) udział do ¼ części w prawie użytkowania wieczystego działki nr (...), tj. nieruchomości opisanej w pkt I d) oraz prawo własności nieruchomości niezabudowanej obejmującej dz. ew. nr (...), tj. nieruchomości opisanej w pkt I e) przyznał na wyłączną własność oraz wyłączne użytkowanie wieczyste uczestniczce A. D.;

V. zasądził od uczestniczki postępowania S. R. na rzecz uczestniczki A. D. kwotę 3386,85 zł tytułem dopłaty;

VI. zasądził od uczestniczki postępowania S. R. na rzecz uczestnika A. R. kwotę 2487,47 zł tytułem dopłaty;

VII. zasądził od uczestniczki postępowania S. R. na rzecz uczestniczki T. J. kwotę 19250,78 zł tytułem dopłaty;

VIII. zasądził od uczestniczki postępowania M. O. na rzecz uczestniczki A. D. kwotę 2270,54 zł tytułem dopłaty;

IX. zasądził od uczestniczki postępowania M. O. na rzecz uczestnika A. R. kwotę 1667,53 zł tytułem dopłaty;

X. zasądził od uczestniczki postępowania M. O. na rzecz uczestniczki T. J. kwotę 12905,68 zł tytułem dopłaty;

XI. nakazał pobrać od wnioskodawczyni oraz każdego uczestnika po 486,04 zł tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych;

XII. w pozostałym zakresie na podstawie art. 520 §1 k.p.c. każda ze stron ponosi koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie.

Powyższe orzeczenie sąd rejonowy oparł na ustaleniach faktycznych oraz rozważaniach prawnych zawartych pisemnym uzasadnieniu znajdującym się na k. 377-384v. akt sprawy, które sąd drugiej instancji czyni integralną częścią swego rozstrzygnięcia.

Apelację od powyższego rozstrzygnięcia złożyła uczestniczka S. R. zaskarżając je w części dotyczącej własności działki (...) tj. pkt IV lit. b, opisanej w pkt I lit. c ppkt 1, którą sąd przyznał na własność uczestniczce postępowania M. O., córce S. R..

Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono błąd w ustaleniach faktycznych, naruszenie prawa materialnego, niewłaściwą ocenę materiału dowodowego poprzez pominięcie wyjaśnień i żądań S. R.. W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia w części dotyczącej prawa własności działki o nr ew. (...) opisanej w pkt I lit. c ppkt 1 poprzez zmianę postanowienia w pkt IV lit. b i przyznanie prawa własności przedmiotowej działki wnioskodawczyni S. R., a ewentualnie o uchylenie postanowienia w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji.

W uzasadnieniu apelacji (k. 389-393 akt) skarżąca wskazała, że w wyniku działu spadku otrzymała część nieruchomości podlegających działowi, do czego nie składa zastrzeżeń. Jednakże nie może się zgodzić na przyznanie własności działki nr (...) córce M. O.. Apelująca zauważyła, że M. O. nigdy nie interesowała się tą częścią nieruchomości, a u swojej matki nie była od 40 lat. Ponadto kwestionuje ona ustalenia sądu pierwszej instancji, że ze względu na wiek i stan zdrowia nie będzie w stanie utrzymać działki. Zaznaczyła, że dostęp do działki jest utrudniony z uwagi na jej położenie. Nadto nie musi ona sama uprawiać ani dbać o działkę, a mogą to robić za nią inne osoby. Na koniec skarżąca podkreśliła, że działka nie powinna zostać M. O. przyznana z uwagi na brak opieki nad matką i zupełną obojętność na jej potrzeby, a także jej stosunek do rodziny i bliskich.

W odpowiedzi na apelację pełnomocnik uczestniczki M. O. wniósł o jej oddalenie jako całkowicie bezzasadnej oraz zasadzenie od uczestniczki S. R. kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych (k.489-490 akt).

Odpowiedź na apelację złożył także pełnomocnik wnioskodawczyni T. J., również wnosząc o jej oddalenie i zasądzenie od uczestniczki S. R. na rzecz wnioskodawczyni kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych (k.494 akt).

Podobnie uczestnik A. R. w piśmie procesowym na k. 496 akt wniósł o oddalenie apelacji S. R. i zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania apelacyjnego.

Z kolei uczestniczka A. D. odpowiadając na apelację wniosła o jej uwzględnienie poprzez zmianę postanowienia sądu pierwszej instancji i przyznanie działki nr (...) na wyłączną własność S. R. (k.498 akt).

Pismem z dnia 4 lipca 2025 r. apelująca załączyła nowe dowody z dokumentów na okoliczność uiszczania przez nią podatków od nieruchomości wchodzących w skład spadku, w tym działki nr (...) (k. 500-507v. akt).

Sąd okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja okazała się nieuzasadniona.

Sąd drugiej instancji po ponownym rozpoznaniu sprawy w postępowaniu apelacyjnym, wyrażającym się w ustaleniu stanu faktycznego sprawy oraz ocenie żądania na podstawie właściwych przepisów prawa materialnego doszedł do wniosków tożsamych co sąd pierwszej instancji, dlatego też zaskarżone postanowienie jako odpowiadające prawu musiało się ostać. Należy podkreślić, że zgodnie z art. 387 § 2

1 pkt 1) zd. pierwsze k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. w uzasadnieniu postanowienia sądu odwoławczego wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia może ograniczyć się do stwierdzenia, że sąd drugiej instancji przyjął za własne ustalenia sądu pierwszej instancji, chyba że zmienił lub uzupełnił te ustalenia. Mając na uwadze powyższe sąd drugiej instancji podziela ustalenia faktyczne sądu rejonowego i przyjmuje je za własne bez konieczności ich ponownego przytaczania, czyniąc je integralną częścią niniejszego uzasadnienia i podstawą swojego rozstrzygnięcia. Sąd okręgowy pominął wniosek dowodowy złożony przez apelującą a dotyczący dokumentów na k. 501-504 jako spóźniony. Zgodnie z art. 381 k.p.c. sąd drugiej instancji może pominąć nowe fakty i dowody, jeżeli strona mogła je powołać w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, chyba że potrzeba powołania się na nie wynikła później. W niniejszej sprawie kwestie dotyczące uiszczania podatków za sporną nieruchomość były już podnoszone na etapie postępowania przed sądem rejonowym (przesłuchanie uczestniczki M. O. na rozprawie w dniu 7 marca 2024 r., 00:15:30). Już wówczas istniała zatem potrzeba i możliwość ustosunkowania się do twierdzeń uczestników i powołania stosownych dowodów. Dowody przedstawione na tę okoliczność dopiero na etapie postępowania apelacyjnego, a dotyczące okresu, w którym toczyło się postępowanie przed sądem rejonowym, były zatem spóźnione.

W postępowaniu apelacyjnym nie był kwestionowany ustalony przez sąd pierwszej instancji skład i wartość majątku wspólnego, a także skład i wartość majątku spadkowego po J. R. zmarłym w T. w dniu 11 stycznia 2017 r.

Odnosząc się do kwestii sposobu podziału majątku wspólnego małżonków J. i S. R., działu spadku i zniesienia współwłasności nieruchomości, zauważyć należało, że aktualnie sporny pozostawał wyłącznie sposób zniesienia współwłasności w zakresie jednej nieruchomości tj. stanowiącej działkę nr (...) (KW nr (...)), bowiem zaskarżonym postanowieniem wyłączna własność tej nieruchomości została przyznana uczestniczce M. O. (pkt IV lit b) i to rozstrzygnięcie było kwestionowane przez uczestniczkę S. R..

Przepisy o dziale spadku przewidują zasadniczo trzy sposoby wyjścia ze współwłasności, z których najbardziej preferowanym jest podział fizyczny rzeczy (art. 1035 k.c. i art. 211 k.c.). Jeśli rzecz nie daje się podzielić, gdyż byłoby to sprzeczne z przepisami ustawy lub ze społeczno-gospodarczym jej przeznaczeniem albo pociągałoby za sobą istotną jej zmianę lub znaczne zmniejszenie wartości, wówczas może być przyznana stosownie do okoliczności jednemu ze współwłaścicieli, z obowiązkiem spłaty pozostałych albo sprzedana stosownie do przepisów k.p.c. (art. 1035 k.c. i art. 212 § 2 k.c.). Przy czym konkretny sposób zniesienia współwłasności rzeczy, zależy głównie od woli stron (por. postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 2012 r., II CSK 187/12). Sąd dokonując działu spadku zmierza więc w pierwszej kolejności do tego, aby przyznać każdemu ze współwłaścicieli składniki majątkowe, których wartość najbliżej odpowiada ich udziałom, tak aby zminimalizować powstanie po ich stronie obowiązku dopłat.

Uczestniczka S. R. jest współwłaścicielką składników majątkowych wchodzących w skład masy spadkowej po zmarłym J. R. na skutek tego, że składniki te były częścią jej majątku wspólnego. Jak prawidłowo ustalił sąd rejonowy jest ona współwłaścicielką większościową, a jej udział wynosi 5/8 części, co jednak nie daje jej prawa, aby wszystkie składniki majątkowe przejąć wyłącznie dla siebie. Słusznie stwierdził sąd pierwszej instancji, iż przy wielości składników majątkowych nie jest zasadne, aby wszystkie te składniki przyznać wyłącznie jednemu współwłaścicielowi, skoro sprzeciwiają się temu pozostali współwłaściciele, a jest możliwość takiego ich podziału, aby w jak najmniejszym stopniu obciążyć uczestników obowiązkiem dopłat.

Przy ocenie, komu przyznać na wyłączną własność działkę nr (...), sąd rejonowy uwzględnił dotychczasowy sposób korzystania z niej przez uczestników, jej przeznaczenie gospodarcze, położenie i możliwości czerpania z niej pożytków. Sąd rejonowy ustalił prawidłowo, że obecnie z działki tej nikt nie korzysta. Jest ona zarośnięta i zaniedbana. Znajdują się na niej drzewa owocowe, z których owoce zbiera czasami uczestniczka A. D.. Nadto do roku 1990 pracowała na działce wraz ze spadkodawcą m.in. M. O.. Obecnie uczestnicy uniemożliwiają sobie nawzajem korzystanie z działki. Działka położona jest po drugiej stronie jeziora za domem, w którym zamieszkuje S. R. i należy przejechać ok 1.5 km przez miasto, aby się do niej dostać. W trakcie rozprawy przed sadem okręgowym A. D. wskazała, że dostęp do działki jest aktualnie uniemożliwiony, bowiem na furtce zawieszono kłódkę. Jak wskazała „podejrzewa”, że zrobiła to M. O., jednak jak wskazała nie widziała tego, a jedynie tak przypuszcza.

Słusznie zauważył sąd rejonowy, że uczestniczka S. R. jest osobą w zaawansowanym wieku i schorowaną. Na rozprawie apelacyjnej jej córka A. D. wskazała, że uczestniczka obecnie porusza się samodzielnie tylko w obrębie domu- nie wychodzi z niego na zewnątrz. W tym roku z domu wyszła raz- w marcu na pogrzeb siostry. Ponadto o niskiej sprawności fizycznej uczestniczki świadczy fakt, że w dniu 31 lipca 2024 r., w celu sporządzenia pełnomocnictwa w formie aktu notarialnego dla A. D., notariusz udała się do miejsca zamieszkania uczestniczki S. R. w D., gdyż ta nie była w stanie dotrzeć do siedziby kancelarii w C.. Nie ulega zatem wątpliwości, że uczestniczka nie jest w stanie fizycznie podołać temu, aby nawet dotrzeć na sporną działkę, nie mówiąc już o jakichkolwiek pracach na niej. Istnieje wątpliwość, aby uczestniczka mogła samodzielnie gospodarować działką choćby przy pomocy osób trzecich, tak aby kierować nimi i pobierać pożytki dla siebie. Sprawczość uczestniczki w dużej mierze uzależniona jest od osób sprawujących nad nią bieżącą opiekę, a obecnie osobą taką jest uczestniczka A. D.. O braku samodzielności uczestniczki zarówno fizycznej, jak i w zakresie podejmowania decyzji świadczy także fakt, że zarówno podczas przesłuchania przed sądem rejonowym (zresztą już wtedy w miejscu zamieszkania tej uczestniczki, która nie była w stanie stawić się przed sądem), jak i przed sądem okręgowym, uczestniczka S. R. nie była w stanie sformułować rzeczowych odpowiedzi na pytania sądu. Podczas rozprawy apelacyjnej to A. D. formułowała odpowiedzi na zadawane S. R. pytania, zaś wypowiedzi S. R. pozostawały bez związku z przedmiotem postępowania.

Za sądem rejonowym uznać zatem należało, że jest zgodne z zasadami prawidłowego wykorzystania nieruchomości, aby przedmiotową działkę przyznać osobie, która jest sprawna fizycznie i ma możliwości korzystania z niej w sposób zgodny z jej przeznaczeniem. Osobą taką jest uczestniczka M. O., która deklarowała chęć przejęcia działki na własność i gospodarowania na niej, a także oświadczyła, że dysponuje środkami pieniężnymi na dokonanie dopłat na rzecz pozostałych uczestników. Z racji wieku i stanu zdrowia możliwe jest, aby podjęła się ona jeszcze pracy na przedmiotowej nieruchomości.

W związku z tym nieracjonalne byłoby, aby przyznać przedmiotową nieruchomość na wyłączną własność uczestniczce S. R.. Po pierwsze otrzymałaby ona w wyniku podziału składniki majątkowe znacznie przekraczające jej udział, to wiązałoby się z obowiązkiem dokonania większych spłat na rzecz pozostałych uczestników. Po wtóre przyznanie jej działki byłoby niezgodne z gospodarczym przeznaczeniem nieruchomości, gdyż jest pewne, że uczestniczka z uwagi na wiek i stan zdrowia nie dokonywałaby na niej żadnych prac, nie zarządzałaby nią samodzielnie i nie czerpałaby z niej pożytków dla siebie.

Odnosząc się na koniec do podnoszonych przez pełnomocnika S. R. na rozprawie apelacyjnej argumentów dotyczących tego, iż działka ta stanowi całość gospodarczą z działką do niej przyległą, to nie mógł on wpłynąć na treść rozstrzygnięcia. Z opinii biegłego wynika, że działka nr (...) jest działką niezabudowaną, natomiast składająca się na nieruchomość o nr KW (...) druga działka nr (...) nie stanowi wspólnego kompleksu gruntowego, mimo iż położone są w bliskim sąsiedztwie (k.263 akt). Trudno zatem odnieść się do stanowiska uczestniczki wobec braku szczegółów co do tego, jaką konkretnie działkę, na której stoją zabudowania gospodarcze, miała na myśli. Stanowisko w tym zakresie nie zostało w żaden sposób uzasadnione w apelacji.

Nie przemawiały za zmianą orzeczenia również argumenty dotyczące uiszczania podatków przez uczestniczkę. Obowiązki podatkowe w zakresie nieruchomości są nakładane na właścicieli nieruchomości przez właściwe organy podatkowe i są realizowane przez podatników zgodnie z wydanymi przez nie decyzjami podatkowymi. W toku postępowania uczestniczka M. O. również podnosiła, iż podatki od nieruchomości opłaca, zaś z dokumentów złożonych przez S. R. (k. 505-507) wynika, że opłaca ona podatek stosownie do wielkości swego udziału, nie zaś ponad ten udział. Czynienie zadość obowiązkom podatkowym nie kreuje zaś dodatkowych praw do nieruchomości wspólnej poza tymi, które wynikają z tytułu własności.

Chybione okazały się również argumenty uczestniczki S. R. odnośnie tego, iż uczestniczka M. O. nie interesowała się działką nr (...). Słusznie zauważył sąd rejonowy, że uczestnicy są skonfliktowani od wielu lat na tle relacji rodzinnych i majątkowych. Wzajemnie utrudniali sobie korzystanie ze spornej nieruchomości. Jak wynika z zeznań uczestniczki M. O. korzystała ona z nieruchomości i pomagała ją uprawiać do lat 90-tych ubiegłego wieku, jednakże zaprzestała tego z uwagi na pogarszające się relacje rodzinne. Trudno w takiej sytuacji zarzucać uczestniczce, że zaprzestała dbania o tę nieruchomość z własnej woli. Obecnie uczestniczka nie czyni starań o korzystanie z nieruchomości z uwagi na sprzeciw pozostałych współwłaścicieli. Nadal jednak dogląda nieruchomości jadąc do pracy, ubolewa nad tym, że nieruchomość jest zaniedbana i wyraża wolę doprowadzenia jej do stanu użyteczności.

Na koniec wspomnieć należy jeszcze, że nie były kwestią istotną dla rozstrzygnięcia stosunki rodzinne między uczestniczkami S. R. i M. O. i to, że nie odwiedzają się one od kilkudziesięciu lat. Niewątpliwie uczestniczka M. O. jest współwłaścicielką spornej nieruchomości na skutek spadkobrania po zmarłym ojcu J. R.. Znajduje to potwierdzenie w zgromadzonych w sprawie dowodach z dokumentów (postanowienie Sądu Rejonowego w Choszcznie z dnia 6 czerwca 2018 r. w sprawie I Ns 449/17 – k.8 akt). Uczestniczka nie została w żaden sposób wyłączona od dziedziczenia po ojcu i na podstawie przytoczonych wyżej przepisów miała prawo żądać działu spadku po nim. Zatem kwestie jakiejkolwiek niewdzięczności M. O. wobec matki S. R. nie mogły być tu przeszkodą do przeprowadzenia tych czynności przez sąd. Jeszcze raz podkreślić należy, że wbrew niezasadnemu przeświadczeniu apelującej, to nie jej wyłączny majątek został w sprawie podzielony, a ten do którego prawo własności mieli też pozostali uczestnicy, w tym uczestniczka M. O..

Mając na uwadze powyższe sąd okręgowy rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji uznał za prawidłowe i nie znalazł podstaw do uwzględnienia apelacji S. R.. Na podstawie art. 385 k.p.c. apelacja uczestniczki S. R. podlegała zatem oddaleniu, o czym orzeczono w punkcie 1. sentencji.

O kosztach postępowania apelacyjnego sąd okręgowy rozstrzygnął w punkcie 2. orzeczenia zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 520 § 1 k.p.c., wedle której każdy uczestnik ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. W judykaturze przyjmuje się, że w tzw. sprawach działowych co do zasady nie zachodzi sprzeczność interesów, niezależnie od tego, jaki dana strona zgłasza wniosek co do sposobu podziału i jakie stanowisko zajmuje w sprawie. W takich postępowaniach strony są w równym stopniu zainteresowane wynikiem postępowania, a ich interesy w zasadzie są wspólne, gdyż polegają na wyjściu ze stanu wspólności. Sprzeczność interesów, o której mowa w art. 520 § 2 i 3, nie występuje nawet wówczas, gdy uczestnicy postępowania wskazują różne sposoby podziału tego majątku i zgłaszają w tym zakresie odmienne wnioski. Osoby uprawnione mogą dążyć do zniesienia wspólności w taki sposób, jaki jest ich zdaniem najkorzystniejszy, i nie ma to znaczenia dla oceny, że ich interesy są wspólne i niesprzeczne. Niezgoda uczestnika na określony sposób podziału majątku wspólnego i wniesienie przez niego apelacji nie stwarzają same przez się sprzeczności jego interesu z interesem wnioskodawcy i nie uzasadniają obciążenia go kosztami postępowania.

sędzia Monika Rabiega

(...)

1. (...)

2. (...)

3. (...)