Bank musi zwrócić frankowiczom 8280,75 CHF, sąd zmienił wyrok i oddalił apelację banku

W dniu 17 marca 2025 r. (sygn. akt I C 957/24) Sąd Rejonowy z Zgierzu w sprawie z powództwa I. U. i Ł. U. przeciwko (...) Spółce Akcyjnej z siedzibą w A. o zapłatę :

1. postanowił zamknąć rozprawę;

2. zasądził od (...) Bank (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w A. na rzecz I. U. i Ł. U. łącznie kwotę 5.095,14 CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 22 marca 2024 r. do dnia zapłaty;

3. oddalił powództwo w pozostałym zakresie;

4. zasądził od (...) Bank (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w A. na rzecz I. U. i Ł. U. łącznie kwotę 1.449,38 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów postępowania.

(wyrok k. 195)

W dniu 5 maja 2025 r, apelację od powyższego wyroku złożyła strona pozwana zaskarżając wyrok w części, tj. w zakresie pkt 2 i 4 wyroku. Zaskarżonemu orzeczeniu pozwany zarzucił naruszenie :

1) przepisów prawa materialnego, tj.:

a) art. 118 k.c. w zw. z. art. 117 § 2 k.c. poprzez jego niezastosowanie i niedostrzeżenie przedawnienia roszczenia w sytuacji, gdy umowa została wykonana (kredyt spłacony) 8 sierpnia 2012 r., a wniesienie pozwu 10 maja 2024 r. nastąpiło po upływie 10-letniego terminu przedawnienia;

b) art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 69 ust. 2 pkt 2 Prawa bankowego oraz art. 385 § 2 k.c. poprzez błędną ich wykładnię i przyjęcie, że w sprawie zachodzi nieważność umowy kredytu z uwagi na brak określenia istotnych elementów umowy kredytu w postaci kwoty i waluty kredytu, w sytuacji w której umowa kredytu określa te elementy, a umowy kredytu indeksowanego (waloryzowanego) do (...) pozostają ważne i skuteczne stanowiąc dopuszczalny podtyp umowy kredytu;

c) art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 353

1 k.c. poprzez błędną ich wykładnię i uznanie, że umowa kredytu w zakresie klauzuli indeksacyjnej oraz postanowień dotyczących kursów walut obarczona jest wadą polegającą na narzuceniu przez pozwanego powodom sposobu ustalania wysokości kwoty podlegającej zwrotowi, a w konsekwencji i wysokości odsetek, czyli głównych świadczeń kredytobiorcy, wobec nieokreślenia w umowie kredytu zasad tworzenia tabeli kursów i zawartych w niej kursów walut, a w konsekwencji błędne uznanie, że umowa kredytu jest nieważna, podczas gdy w Prawie bankowym brak jest wyraźnego wymogu określania zasad ustalania kursów walut;

d) art. 385

1 § 1 i 3 k.c. oraz art. 385

2 k.c. polegające na błędnym uznaniu, że postanowienia umowy kredytu przewidujące tzw. mechanizm indeksacji (tj. w § 2 ust. 2, § 4 ust. la, § 9 ust. 2 umowy) stanowią klauzule niedozwolone, w szczególności wskutek uznania, że postanowienia te nie były przedmiotem indywidualnych uzgodnień stron, kształtują prawa i obowiązki powodów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszają interes powodów, podczas gdy prawidłowa wykładnia norm zwartych w ww. przepisach prowadzi do wniosku, że w odniesieniu do ww. postanowień umowy kredytu nie zaistniały przesłanki do stwierdzenia ich abuzywności;

e) art. 385

1 § 2 k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c. polegające na ich błędnej wykładni prowadzącej do uznania, że umowa kredytu nie wiąże stron w zakresie pozostałym po usunięciu z niej postanowień uznanych przez Sąd I instancji za klauzule niedozwolone oraz że w związku z bezskutecznością ww. postanowień umowy kredytu uznanych za klauzule niedozwolone, w dacie zawarcia umowy kredytu nie było możliwe zastąpienie abuzywnych postanowień przepisami dyspozytywnymi i zmiana ich treści, a w konsekwencji uznanie, że umowa kredytu jest z tego względu nieważna, mimo że brakujące postanowienia umowy kredytu uznane za abuzywne mogły i powinny zostać odpowiednio uzupełnione bez konieczności zmiany istoty i charakteru umowy kredytu;

f) art. 31 ust. 2 i 3 w zw. z art. 2 Konstytucji RP poprzez ich niezastosowanie i naruszenie konstytucyjnej zasady proporcjonalności sankcji w sytuacji, gdy mieści się w niej dyrektywa, w myśl której żadna z zasad i żaden z przepisów prawa prywatnego nie powinny być tłumaczone w sposób arbitralnie preferujący prawa i wolności pewnej kategorii osób w stosunku do praw i wolności innej kategorii podmiotów, a sankcje poza posiadaniem charakteru odstraszającego muszą być przede wszystkim proporcjonalne;

g) art. 410 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c. oraz art. 411 pkt 1 k.c. poprzez ich błędne zastosowanie w sytuacji, w której nie doszło do bezpodstawnego wzbogacenia pozwanego względem powodów, a nawet gdyby, to powodowie spełniając świadczenie i wiedząc, że nie byli do niego zobowiązani nie spełniali świadczenia z zastrzeżeniem zwrotu, nie pozostając przy tym w żadnym razie pod jakimkolwiek przymusem finansowym ze strony pozwanego;

h) art. 498 k.c. poprzez jego niezastosowanie i w konsekwencji błędne przyjęcie, że podniesiony przez pozwanego w toku postępowania przed Sądem I instancji ewentualny zarzut potrącenia kwoty tzw. urealnionej wartości kapitału w wys. 4.977,65 zł na wypadek unieważnienia umowy kredytu jest bezpodstawny i nie zasługuje na uwzględnienie;

2) przepisów prawa procesowego mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

a) art. 233 § 1 k.p.c. poprzez :

⚫

zaniechanie przeprowadzenia wszechstronnej i wyczerpującej oceny dowodów zgromadzonych w sprawie i pominięcie okoliczności przywoływanych przez pozwanego, w szczególności że powodowie byli informowani o ryzyku kursowym oraz o zasadach funkcjonowania kredytu indeksowanego do waluty obcej, a w szczególności nieprzypisanie należytej uwagi oświadczeniom powodom złożonym w samej umowie kredytu, tj. w § 11 ust. 4 i 5 umowy kredytu, z jednoczesnym daniem wiary odmiennym twierdzeniom powodów, co doprowadziło do błędnego przyjęcia, że pozwany nie wywiązał się z ciążących na nim obowiązków informacyjnych wobec powodów i w konsekwencji umowa kredytu naruszała zasady współżycia społecznego, przez co należało ją uznać za nieważną;

⚫

sprzeczne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego ustalenie, że uprawnienie pozwanego do ustalania kursów tabelarycznych nie doznaje żadnych ograniczeń, podczas gdy w rzeczywistości to popyt i podaż decyzją o zmianach kursów walut stosowanych przez pozwanego;

⚫

sprzeczne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego ustalenie, że kursy tabelaryczne pozwanego nie były kształtowane w sposób obiektywny i niezależny od woli pozwanego, kiedy w rzeczywistości kursy te miały charakter rynkowy i były kształtowane w sposób przyjęty na rynku finansowym (co więcej - był to sposób analogiczny do tego, jaki jest obecnie przyjęty m.in. do ustalania kursu średniego NBP);

⚫

sprzeczne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego przyjęcie, że

spread walutowy stanowił ukrytą prowizję na rzecz banku, której wysokości powodowie nie mogli oszacować i której rzekomo nie odpowiadało żadne świadczenie banku, kiedy w rzeczywistości

spread walutowy nie jest stricte wynagrodzeniem banku, jego wysokość nie była ukrywana przez pozwanego i była możliwa do wyliczenia dla każdej zainteresowanej osoby oraz zastosowanie dwóch kursów wymiany walut (kursu kupna przy uruchomieniu kredytu oraz kursu sprzedaży przy przeliczaniu rat kapitałowo-odsetkowych) uzasadnione było dokonywaniem przez pozwanego transakcji na rynku miedzy bankowym w celu sfinansowania akcji kredytowej dotyczącej udzielania kredytów „frankowych”;

⚫

sprzeczne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego przyjęcie, że nie dochodziło do żadnych transakcji wymiany walut, a operacje walutowe związane z umową kredytu były dokonywane jedynie „na papierze” dla celów księgowych, kiedy w rzeczywistości pozwany bank w celu zamknięcia pozycji walutowej wynikającej z udzielonych kredytów „frankowych” musiał dokonywać transakcji walutowych na rynku międzybankowych co generowało koszty po stronie pozwanego;

⚫

sprzeczne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego przyjęcie, że klauzule indeksacyjne miały charakter nietransparentny, kiedy w rzeczywistości już z samej umowy kredytu wynika w sposób jasny i nie budzący najmniejszych wątpliwości fakt korzystania przez pozwanego z dwóch rodzajów kursu wymiany walut (kursu kupna i kursu sprzedaż), co więcej kursy te były powszechnie publikowane przez bank i mogły być weryfikowane przez powodów oraz powodowie podpisując umowę kredytu potwierdzili zapoznanie się z zasadami funkcjonowania kredytu waloryzowanego w szczególności w zakresie uruchomienia kredytu oraz ustala wysokości rat kapitałowo-odsetkowych;

b) art. 227 k.p.c. w zw. z art. 278 k.p.c. w zw. z art. 235

2 k.p.c. poprzez :

⚫

pominięcie wniosku pozwanego o przeprowadzenie opinii biegłego z zakresu bankowości na okoliczność wykazania poszczególnych okoliczności faktycznych (fakty) istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy: (i) braku możliwości kształtowania przez pozwanego kursów w tabeli kursów walut w sposób rażąco krzywdzący dla kredytobiorcy z uwagi na uwarunkowania rynkowe, konkurencję na rynku oraz nadzór sprawowany nad bankiem przez upoważnione do tego organy nadzoru;

⚫

pominięcie wniosku pozwanego o przeprowadzenie opinii biegłego z zakresu bankowości na wypadek uznania za abuzywne postanowień umowy kredytu odsyłających do Tabeli Kursów, celem umożliwienia dalszej realizacji umowy kredytu przy zastosowaniu kursu średniego NBP na okoliczność wykazania poszczególnych okoliczności faktycznych (fakty) istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy: wyliczenia wysokości nadpłat przy zastosowaniu ww. kursu średniego NBP do obliczenia wysokości kwoty kredytu (początkowego salda kredytu) oraz wysokości spłaconych rat kapitałowo - odsetkowych. Biegły powinien wyliczyć kwotę nadpłaty przysługującej kredytobiorcy na wypadek zastąpienia kursów kupna i sprzedaży (...) stosowanych przez pozwanego kursem średnim (...) publikowanym przez NBP;

⚫

pominięcie wniosku pozwanego o przeprowadzenie opinii biegłego z zakresu bankowości na wypadek unieważnienia umowy kredytu i zanegowania przez powodów wysokości roszczenia pozwanego o zwrot kwoty należnej pozwanemu ponad nominalną kwotę kapitału kredytu wypłaconego na podstawie zawartej przez strony umowy kredytu w związku z koniecznością urealnienia wysokości świadczenia banku, wnoszę o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego sądowego z zakresu bankowości lub ekonomii i finansów, celem ustalenia wysokości różnicy pomiędzy nominalną kwotą kredytu wypłaconą powodowi przez pozwanego, a realną wartością tej kwoty na dzień wyrokowania, przy założeniu, że nominalna kwota kredytu zmienia się w oparciu o wskaźnik inflacji jako obiektywny i powszechnie dostępny miernik realnej wartości, zmianie o wskaźnik inflacji ulega kwota pierwotnie wypłacona, kapitał jest sukcesywnie pomniejszany o wszelkie spłaty kredytobiorcy;

c) art. 91 k.p.c. w zw. z art. 203

1 k.p.c. poprzez :

⚫

uznanie, że pełnomocnik pozwanego nie był uprawniony do złożenia oświadczenia materialnoprawnego, podczas gdy z pełnomocnictwa dołączonego do odpowiedzi na pozew wyraźnie wynika jego umocowanie do dokonania takiej czynności, a także uznanie, że pełnomocnik powodów nie był uprawniony do odbioru ww. oświadczenia, choć pełnomocnictwo pełnomocnika powodów, załączone do pozwu, uprawnia go do takiego działania;

⚫

uznanie, że podniesiony przez pozwanego ewentualny zarzut potrącenia jest przedwczesny, choć jest on pełni dopuszczalny i złożony w terminie, jako że niedozwolone postanowienia umowne, jak i zawierająca je nieważna umowa, wiążą strony od chwili uprawomocnienia się wyroku sądu stwierdzającego nieważność danego postanowienia i całej umowy, a także wyrok unieważniający (lub także: stwierdzający nieważność) umowy kredytu na skutek abuzywności klauzuli kursowej ma charakter konstytutywny, a więc z chwilą swojej prawomocności wywołuje skutek w postaci odpadnięcia podstawy prawnej spełnionych świadczeń oraz skutek polegający na powstaniu obowiązku zwrotu świadczeń obu stron za okres od momentu ich spełnienia.

W konkluzji skarżący wniósł o zmianę wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości oraz zasadzenie od powodów na rzecz pozwanego kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych za obie instancje, ewentualnie w razie uznania, że Sąd I instancji nie rozpoznał istoty sprawy, o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania wraz z rozstrzygnięciem o kosztach procesu za wszystkie instancje, w tym kosztach zastępstwa procesowego za wszystkie instancje. Ponadto pozwany wniósł o rozpoznanie przez Sąd II instancji wniosków dowodowych pozwanego o przeprowadzenie dowodów z opinii biegłego na okoliczności wskazane w odpowiedzi na pozew.

(apelacja k. 225-243)

W odpowiedzi na apelację powodowie wnieśli o jej oddalenie i zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów kosztów procesu w postępowaniu apelacyjnym oraz o pominięcie wniosku o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego.

(odpowiedź na apelację k. 271-279)

W dniu 9 maja 2025 r, apelację od powyższego wyroku złożyła również strona powodowa zaskarżając wyrok w części, tj. w zakresie pkt 3 i 4 wyroku. Zaskarżonemu orzeczeniu powodowie zarzucili naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

1) art. 405 w zw. z art. 410 § 1 i 2 k.c. poprzez brak zastosowania w sprawie, a w konsekwencji brak uznania, że powodowie spełnili na rzecz pozwanego banku nienależne świadczenia w wysokości i walucie tożsamych spełnionym świadczeniom w wykonaniu umowy kredytu;

2) art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 498 §1 i 2 k.c. w zw. z art. 499 § 2 k.c. w zw. z art. 455 k.c. poprzez jego niezastosowanie przy ocenie skutków potrącenia wierzytelności w walucie obcej z wierzytelnością w walucie polskiej, podczas gdy do ustalenia wartości wierzytelności pieniężnych wyrażonych w różnych walutach - na podstawie właściwego kursu ogłoszonego przez NBP - zastosowanie znajduje art. 358 § 2 k.c. stanowiący o kursie z daty wymagalności roszczenia.

W konkluzji skarżący wnieśli o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie powództwa w całości i zasądzenie łącznie na rzecz powodów dalszej kwoty w wysokości 3.185,61 CHF wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 22 marca 2024 r. do dnia zapłaty oraz o zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów kosztów procesu według norm przepisanych.

(apelacja k. 252-256)

W odpowiedzi na apelację pozwany wniósł o jej oddalenie i zasądzenie od powodów na rzecz pozwanego kosztów procesu w postępowaniu apelacyjnym.

(odpowiedź na apelację k. 269)

Postanowieniem z dnia 10 czerwca 2026 r. Sąd Okręgowy w Łodzi pominął wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego na podstawie art. 235

2 § 1 pkt 2 k.p.c. jako mający wykazać fakt nieistotny dla rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie.

(postanowienie Sądu k. 291)

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja powodów zasługiwała na uwzględnienie w całości, natomiast apelacja pozwanego była bezpodstawna.

Na wstępie należy wskazać, iż Sąd II instancji podzielają ustalenia faktyczne i ocenę prawną dokonaną przez Sąd Rejonowy, w tym w zakresie konkluzji, że sporna umowa kredytu jest nieważna, w związku z czym żądanie powodów zwrotu środków, jakie spełnili na rzecz pozwanego banku na podstawie nieważnej umowy jest w pełni uzasadnione.

W przedmiotowej sprawie apelujący dochodzą kwoty 8.280,75 (...) wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 22 marca 2024 r. do dnia zapłaty tytułem zwrotu nienależnie spełnionego świadczenia, która stanowi wierzytelność powodów pozostałą po dokonaniu przez nich potrącenia przysługującej im wierzytelności o zapłatę kwoty 23.653,30 zł i 14.223,12 (...) tytułem zwrotu nienależnych świadczeń w związku z realizacją nieważnej umowy kredytu z dnia 29 października 2008 r. z wierzytelnością banku o zwrot kapitału w kwocie 50.000 zł.

Sąd I instancji błędnie uznał, że żądanie powodów zostało zawyżone, zaś zarzuty naruszenia prawa materialnego, tj. art. 405 w zw. z art. 410 § 1 i 2 k.c. i art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 498 §1 i 2 k.c. w zw. z art. 499 § 2 k.c. w zw. z art. 455 k.c., podniesione przez apelujących zasługują na uwzględnienie.

Na początku należy wskazać, iż brak podstawy prawnej dla uzasadnienia koncepcji przeliczenia świadczeń spełnianych w walucie obcej (...) w wykonaniu nieważnej umowy na walutę PLN według kursu waluty obcej z dnia spełnienia świadczenia nienależnego. Wysokość dochodzonego przez powodów roszczenia w walucie (...) została ustalona na podstawie zaświadczenia powodowego banku z dnia 26 stycznia 2024 r., z którego wynika, że powodowie dokonali spłat kredytu częściowo w walucie (...), natomiast roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia pieniężnego jest roszczeniem o zwrot tej samej wartości pieniężnej, która stanowiła przedmiot świadczenia nienależnego, tj. w tej samej walucie. Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego suma pieniężna stanowiąca nienależne świadczenie powinna być zwrócona w wartości nominalnej, tj. w kwocie odpowiadającej liczbowemu określeniu jednostek pieniężnych, w których spełnione zostało nienależne świadczenie (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 2011 r., IV CSK 68/11, Legalis). W związku z powyższym skoro powodowie spełnili część swojego zobowiązania w walucie obcej zasadnym jest żądanie przez nich, aby pozwany bank zwrócił na ich rzecz kwotę w tej samej walucie, tj. (...), zaś roszczenie apelujących powinno podlegać uwzględnieniu w całości.

Ponadto biorąc pod uwagę zwaloryzowanie przez Sąd I instancji również należności objętej ujawnionym w niniejszej sprawie potrąceniem należy wskazać, że nie może budzić wątpliwości wywodzony w sprawie zakres umorzenia wzajemnych wierzytelności. W związku z powyższym brak podstaw przyjęcia możliwości przeliczenia wartości świadczenia powodów w walucie (...) na PLN w innym terminie niż termin wymagalności roszczenia. Uwzględniając datę wymagalności wierzytelności powodów przypadającej na dzień następujący po upływie terminu z wezwania do zapłaty, tj. 22 marca 2024 r., należy wykluczyć możliwość wykorzystania do przeliczenia świadczenia w walucie obcej na walutę obcą kursu waluty obowiązującego w dacie spełnienia poszczególnych świadczeń nienależnych. Potrąceniu nie podlega bowiem wierzytelność ze spłaty rat kapitałowo-odsetkowych, ale innego rodzaju wierzytelność, tj. nienależne świadczenie, którego termin wymagalności wyznacza reguła wynikająca z art. 455 k.c. Wymagalność tego świadczenia przypada na dzień następujący po upływie terminu wynikającego z wezwania do zapłaty skierowanego do pozwanego banku, w ramach którego powodowie wyrazili pisemnie świadomość istnienia po ich stronie wierzytelności o zwrot uiszczonych w wykonaniu umowy kwot 23.653,30 zł oraz 14.223,12 (...), w związku z nieważnością umowy kredytu zawartej przez powodów z pozwanym bankiem.

Należy wskazać, iż stosownie do treści art. 358 § 2 k.c. przeliczenia wierzytelności podlegających potrąceniu należy dokonywać według średnich kursów walut ustalonych przez NBP na podstawie art. 24 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim z dnia wymagalności roszczenia, chyba że ustawa, orzeczenie sądowe lub czynność prawna stanowi inaczej. Wobec nadejścia stanu potrącalności z chwilą wymagalności roszczenia, tj. 22 marca 2024 r., to kurs średni (...) ogłoszony przez NBP z tej daty w wysokości 4,(...) posłużył do przeliczenia wierzytelności powodów w walucie obcej na walutę polską, określając jej wartość na kwotę 63.061,04 zł. Biorąc pod uwagę podaną przez powodów do potrącenia w pierwszej kolejność wierzytelność w walucie polskiej w kwocie 23.653,30 zł, wierzytelność pozwanego banku wygasła zatem w zakresie przenoszącym kwotę 50.000 zł, zaś pozostałą kwotę w wysokości 36.713,34 zł należało z powrotem przeliczyć na CHF według kursu średniego NBP z dnia wymagalności, co daje kwotę 8.280,75 CHF, w której to kwocie żądanie powodów jest uzasadnione.

Z tych wszystkich względów, na podstawie art. 386 § 1 k.p.c., Sąd odwoławczy zmienił zaskarżony wyrok jak w pkt 1 sentencji.

Natomiast jak wskazano powyżej apelacja pozwanego banku podlegała oddaleniu jako bezzasadna.

Na początku należy wskazać, iż nie zasługują na uwzględnienie zrzuty naruszenia przepisów prawa procesowego, tj. art. 233 § 1 k.p.c., art. 227 k.p.c. w zw. z art. 278 k.p.c. w zw. z art. 235

2 k.p.c. oraz art. 91 k.p.c. w zw. z art. 203

1 k.p.c.

Wbrew twierdzeniom apelującego Sąd I instancji dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych w oparciu o całokształt zgromadzonego materiału dowodowego. Należy podkreślić, iż ocena, że pozwany bank dysponował dowolnością w kształtowaniu kursu stanowi ocenę prawną umowy dokonaną przez Sąd Rejonowy, a nie okoliczność faktyczną podlegającą ustaleniu. Ponadto pozwany zaniechał inicjatywy dowodowej w zakresie powołania na świadków osób, które w sposób bezpośredni uczestniczyły w procesie zawierania umowy kredytowej z powodami i które mogłyby posłużyć wykazaniu innej wersji stanu faktycznego niż ustalona na podstawie zeznań strony powodowej, które zostały uznane za wiarygodne przez Sąd I instancji, który poczynił ustalenia faktyczne na ich postawie.

Sąd Rejonowy prawidłowo pominął wniosek o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z zakresu bankowości, gdyż sposób wykonywania umowy przez bank nie jest okolicznością decydującą dla rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie. Oceny czy postanowienie umowne jest abuzywne zgodnie z treścią art. 385

1 § 1 k.c. dokonuje się bowiem według stanu z chwili zawarcia umowy.

Pozwany kwestionował abuzywność spornych postanowień umownych.

W apelacji zawarł liczne zarzuty podważające prawidłowość postępowania dowodowego, ale w ocenie Sądu Okręgowego dotyczą one nie tyle zasad oceny dowodów, co raczej kwestii oceny ustalonych faktów w kontekście prawidłowości zastosowania przepisów prawa materialnego. Okoliczność dotycząca zawarcia przez powodów umowy kredytu hipotecznego waloryzowanego kursem franka szwajcarskiego, jak również zawartych w niej zapisów pozostaje bezsporna. Istotą sprawy jest natomiast interpretacja tych postanowień umownych w świetle powszechnie obowiązujących przepisów prawa materialnego. Ocena umowy pod kątem przesłanek zastosowania art. 385

1 k.c. nie odbywa się na podstawie art. 233 § 1 k.p.c., który dotyczy analizy materiału dowodowego sprawy na użytek zbudowania podstawy faktycznej rozstrzygnięcia. Sąd Rejonowy prawidłowo zebrał i ocenił dowody na okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia.

Z treści art. 385

1 § 1 k.c. wynika, że niedozwolonymi postanowieniami umownymi są klauzule umowne, które spełniają łącznie trzy przesłanki pozytywne: zawarte zostały w umowach z konsumentami, kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszają interesy konsumenta. Kontrola abuzywności postanowień umowy wyłączona jest jedynie w przypadku spełnienia jednej z dwóch przesłanek negatywnych, to jest: gdy postanowienie umowne zostało indywidualnie uzgodnione z konsumentem oraz postanowienie umowne określa główne świadczenia stron i jest sformułowane w sposób jednoznaczny. W przedmiotowej sprawie żadna z przesłanek negatywnych nie zaistniała.

Artykuł 385

1 § 3 k.c. stanowi, że nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Przez „rzeczywisty wpływ” należy rozumieć realną możliwość oddziaływania na treść postanowień umownych. Fakt, że konsument znał treść danego postanowienia i rozumiał je, nie przesądza o tym, że zostało ono indywidualnie uzgodnione. Za uzgodnione indywidualnie trzeba bowiem uznawać tylko takie klauzule umowne, na których treść istotnie mógł on w praktyce oddziaływać. Innymi słowy, należy badać, czy konsument miał realny wpływ na ewentualną zmianę klauzul proponowanych przez przedsiębiorcę i czy z możliwości tej zdawał sobie sprawę. Do tego, by skutecznie wykazać fakt, że klauzula była uzgodniona z konsumentem, nie wystarcza opatrzenie kontrolowanego postanowienia wzmiankami typu: „wyrażam zgodę”, „przyjmuję własnoręcznym podpisem” (wyrok SA w Warszawie z dnia 6 marca 2013 r., VI ACa 1241/12, LEX nr 1322083). W konsekwencji postanowieniami indywidualnie uzgodnionymi będą takie, które były w sposób rzeczywisty negocjowane lub włączone do umowy wskutek propozycji zgłoszonej przez samego konsumenta.

W przedmiotowej sprawie w istocie nie było możliwości negocjacji wzorca umowy co do indeksacji kredytu (w kształcie wynikającym z umowy) i negocjacje takie nie były prowadzone. Pozwany nie wykazał, aby były to postanowienia uzgodnione indywidualnie, mimo że zgodnie z art. 385

1 § 4 k.c. ciężar dowodu w tym zakresie spoczywał na pozwanym. Okoliczności, że powodowie sami wnioskowali o udzielenie im kredytu indeksowanego do waluty obcej (...), ofertę pozwanego uważali za najkorzystniejszą oraz ustalili indywidualnie harmonogram spłat poszczególnych rat kredytu w żadnym razie nie świadczą o indywidualnym uzgodnieniu treści postanowień dotyczących indeksacji.

Warto przy tym zwrócić uwagę, że na mocy wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (SOKiK) z dnia 14 grudnia 2010 r., wydanego w sprawie o sygn. akt XVII AmC 426/09 ((...)) do rejestru klauzul niedozwolonych pod pozycją (...) wpisana została klauzula odpowiadająca normatywnie zapisowi § 9 ust. 2 umowy kredytowej z niniejszej sprawy. Niniejsza klauzula ma charakter niedozwolony, bowiem określenie wysokości należności obciążającej konsumenta z odwołaniem do tabel kursów ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC Nr 11 z 2016 r., poz. 134, z dnia 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16 z dnia 19 września 2018 r., I CNP 39/17, z dnia 24 października 2018 r., II CSK 632/17, z dnia 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17, z dnia 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, z dnia 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP Nr 12 z 2019 r., poz. 115, z dnia 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, z dnia 29 października 2019 r., IV CSK 309/18 i z dnia 11 grudnia 2019, V CSK 382/18). Dość dobitnie stanowisko takie wyrażone jest w tezie wyroku z dnia 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, gdzie Sąd Najwyższy podniósł, że mechanizm ustalania kursów waluty, który pozostawia bankowi swobodę, jest w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta, zaś klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści, a przez to pozwala na pełną swobodę decyzyjną banku, jest klauzulą niedozwoloną w rozumieniu art. 385

1 § 1 k.c. Klauzule takie kształtują prawa i obowiązki konsumenta – kredytobiorcy w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami przez uzależnienie warunków waloryzacji świadczenia od kompetencji silniejszej strony umowy, tj. banku, a odwołanie do kursów walut zawartych w „Tabeli kursów” obowiązującej w banku oznacza naruszenie równorzędności stron umowy przez nierównomierne rozłożenie uprawnień i obowiązków między partnerami stosunku obligacyjnego.

Przechodząc do rozważenia, czy zakwestionowane przez powodów klauzule umowne określają świadczenia główne stron umowy kredytu należy wskazać, że w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej podkreśla się, iż za postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu „głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy uważać te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu charakteryzują tę umowę (por. wyroki (...) z dnia 30 kwietnia 2014 r. w sprawie C-26/13, P. F., L. F. T. przeciwko (...), pkt 49-50, z dnia 26 lutego 2015 r. w sprawie C-143/13, J. U. i C. (...) przeciwko S.C. (...) SA, pkt 54, z dnia 23 kwietnia 2015 r. w sprawie C-96/14, Á.-O. przeciwko (...) SA, pkt 33, dnia 20 września 2017 r., w sprawie C-186/16, R. P. M. i in. przeciwko (...) SA, pkt 35; podobnie co do pojęcia postanowienia określającego świadczenie główne w rozumieniu art. 3851 § 1 zd. II k.c. wyroki SN z dnia 8 czerwca 2004 r., I CK 635/03, z dnia 30 września 2015 r., I CSK 800/14, OSNC 2016, nr 9, poz. 105 i z dnia 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16, OSNC 2018, nr 7-8, poz. 79). Za takie uznawane są m.in. postanowienia (określane niekiedy jako „klauzule ryzyka walutowego”), które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy-konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (por. wyroki TSUE z dnia 20 września 2017 r., w sprawie C-186/16, R. P. M. i in. przeciwko (...) SA, pkt 37, z dnia 20 września 2018 r., w sprawie C-51/17, (...) Bank (...). I (...). przeciwko Z. C. i I. F., pkt 68, z dnia 14 marca 2019 r., w sprawie C-118/17, K. G. przeciwko (...) Bank Hungary K.., pkt 48, z dnia 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18, F. G. i Á. G. (1) przeciwko T. Bank (...), pkt 44).

Z powyższego wywieść należy wniosek, że zastrzeżone w umowie kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej klauzule kształtujące mechanizm indeksacji określają główne świadczenie kredytobiorcy (por. wyroki SN z dnia 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP Nr 12 z 2019, poz. 115 i z dnia 9 maja 2019 r., I CSK 242/18) i tak też należy ocenić postanowienie (część postanowienia) stanowiące część mechanizmu indeksacyjnego, określające sposób oznaczenia kursu miarodajnego dla przeliczenia walutowego (tak w wyroku SN z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, niepubl.).

Wobec brzmienia art. 385

1 § 1 zd. II k.c. należy z kolei uznać, że postanowienia określające główne świadczenia stron, podlegają kontroli pod kątem abuzywności tylko wtedy, gdy nie zostały sformułowane jednoznacznie (por. wyrok SN z 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16, niepubl.). To rozwiązanie ustawowe, wywodzące się z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, opiera się na założeniu, zgodnie z którym postanowienia określające główne świadczenia stron zazwyczaj odzwierciedlają rzeczywistą wolę konsumenta, gdyż do ich treści strony przywiązują z reguły największą wagę, a w takiej sytuacji zasada ochrony konsumenta musi ustąpić ogólnej zasadzie autonomii woli obowiązującej w prawie cywilnym. Wyłączenie spod kontroli nie może jednak obejmować postanowień nietransparentnych, gdyż w ich przypadku konsument nie ma możliwości łatwej oceny rozmiarów swojego świadczenia i jego relacji do rozmiarów świadczenia drugiej strony. Postanowienia określające główne świadczenia stron nie podlegają bowiem ocenie ich nieuczciwego charakteru wyłącznie w przypadku, gdy na podstawie badania indywidualnego możliwe jest uznanie, że zostały sformułowane przez przedsiębiorcę prostym i zrozumiałym językiem Z kolei wymóg, aby warunek umowny był wyrażony prostym i zrozumiałym językiem, należy rozumieć w ten sposób, iż powinien być on rozumiany jako nakazujący także, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu, do którego odnosi się ów warunek, a także, w zależności od przypadku, związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne (tak np. w wyroku TSUE z dnia 20 września 2017 r., w sprawie C-186/16, R. P. M. i in. przeciwko (...) SA, pkt. 43 i 44 z powołaniem się na inne orzeczenia Trybunału). W ocenie Sądu odwoławczego, zakwestionowane w sprawie niniejszej klauzule umowne nie mogą zostać uznane za jednoznacznie sformułowane postanowienia umowne w rozumieniu art. 385

1 § 1 zd. II k.c., skoro na ich podstawie powodowie nie byli w stanie oszacować kwot, jakie w przyszłości będą zobowiązani świadczyć na rzecz banku (tak również w wyroku SN z dnia 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, niepubl.) i nie mogli zorientować się, w jakiej dokładnie sytuacji prawnej znajdą się na skutek zawarcia umowy i jakie potencjalne konsekwencje dla ich zobowiązań finansowych powstaną na gruncie przedmiotowych postanowień umownych.

Ponadto o abuzywności tych postanowień świadczyła ich nietransparentność. Kredytobiorca nie znał sposobu, w jaki bank kształtował kurs franka szwajcarskiego, zwiększając go bądź zmniejszając wedle swego uznania, a umowa nie dawała im żadnego instrumentu pozwalającego bronić się przed decyzjami banku w zakresie wyznaczanego kursu, czy też weryfikować je. Umowa kredytu nie przedstawiała w sposób przejrzysty konkretnych działań mechanizmu wymiany waluty obcej, ani nie precyzowała sposobu ustalania kursu wymiany walut wskazanego w tabeli kursów banku, tak by powodowie byli w stanie samodzielnie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla nich z umowy konsekwencje ekonomiczne rozmiar swoich zobowiązań. Pomiędzy stronami umowy zakłócona została w ten sposób równowaga kontraktowa, gdyż treść kwestionowanych postanowień umożliwiała bankowi jednostronne kształtowanie sytuacji konsumentów w zakresie wysokości ich zobowiązań wobec banku. Waloryzacja rat kredytu udzielonego na podstawie umowy o kredyt hipoteczny odbywała się w oparciu o tabele kursowe sporządzane przez pozwanego, będące jego wewnętrznym dokumentem i to uprawnienie banku do określania wysokości kursu waluty nie doznawało żadnych formalnie uregulowanych ograniczeń.

W szczególności postanowienia umowne nie przewidują wymogu, aby wysokość kursu ustalanego przez bank była wypadkową jakichkolwiek obiektywnych, niezależnych od kredytodawcy kryteriów. Nie można wątpić, że ustalane przez pozwanego tabele kursowe odwoływały się do uwarunkowań rynkowych, ale parametry rynkowe można interpretować rozmaicie, a więc także z wykorzystaniem dominującej pozycji kontraktowej, co pozwala na maksymalizowanie zysku banku (nawet w granicach „widełek” rynkowych).

W efekcie bank ma możliwość uzyskania korzyści finansowych stanowiących dla kredytobiorcy dodatkowe koszty kredytu, których oszacowanie nie jest możliwe ze względu na brak oparcia zasad ustalania kursów wymiany o obiektywne i przejrzyste kryteria. Innymi słowy, nawet rynkowy mechanizm ustalania tabeli kursów walut nie oznacza, że interesy konsumenta są prawidłowo chronione, skoro nie zostało to w żaden sposób uregulowane i opisane w umowie. Dobre obyczaje nakazują, aby ponoszone przez konsumenta koszty związane z zawarciem umowy, o ile nie wynikają z czynników całkowicie obiektywnych, były możliwe do przewidzenia. Brak określenia w umowie sposobu ustalania kursów walutowych na potrzeby przeliczenia salda zadłużenia na walutę obcą oraz przeliczenia na złote kwoty wymaganej do spłat kredytu w rażący sposób narusza interes konsumenta. Nie ma w tym kontekście zasadniczego znaczenia to, że powodowie zostali przez bank zapoznani z kwestią ryzyka kursowego, bo choć oczywiste jest, że konsument, zawierając umowę kredytu indeksowanego, liczy się z ryzykiem, jakie się z tym wiąże (czyli wynikającym ze zmienności kursów walut obcych) i akceptuje je, lecz ryzyko tego rodzaju nie jest tożsame z ryzykiem dowolnego kształtowania kursu wymiany przez zarząd pozwanego kredytodawcy.

Odnotować także należy, że stosownie do treści art. 385

2 k.c. oceny zgodności postanowienia umowy z dobrymi obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, biorąc pod uwagę jej treść, okoliczności zawarcia oraz uwzględniając umowy pozostające w związku z umową obejmującą postanowienie będące przedmiotem oceny. W rezultacie przy dokonywaniu oceny niedozwolonego charakteru określonego postanowienia umownego, w tym także oceny indywidualnej, nie ma żadnego znaczenia, w jaki sposób umowa była wykonywana przez strony. W szczególności nie ma znaczenia, czy przedsiębiorca rzeczywiście korzystał z możliwości, jakie wynikają dla niego z określonego brzmienia postanowień umownych. Istotne jest jedynie, że nie było żadnych przeszkód, aby z takich uprawnień, mogących naruszać interesy konsumenta, skorzystał. Postanowienie umowne ma niedozwolony charakter nie dlatego, że jest w niewłaściwy sposób wykorzystywane przez przedsiębiorcę. Postanowienie jest niedozwolone, jeśli daje kontrahentowi konsumenta możliwość działania w sposób rażąco naruszający interesy konsumenta. Dlatego też nie miało żadnego znaczenia dla stwierdzenia niedozwolonego charakteru określonych postanowień umownych to, w jaki sposób pozwany bank rzeczywiście ustalał kurs waluty, do której kredyt był indeksowany. Sama konstrukcja indeksacji nie jest niedozwolona, w tym również w przypadku kredytów udzielanych konsumentowi nie powinna więc być uznana za nieuczciwą co do zasady. Konstrukcja indeksacji kredytu nie jest sprzeczna z prawem, jak też nie można wykluczyć jej stosowania w umowach zawieranych z konsumentami. Jednakże kwestionowane przez powodów postanowienia umowne przewidujące indeksację kredytu muszą być rozpatrywane łącznie, gdyż wszystkie one decydują o kształcie przedmiotowej umowy kredytu, w zakresie indeksacji.

Sąd pierwszej instancji słusznie dokonał więc indywidualnej kontroli charakteru spornego postanowienia pod kątem zaistnienia przesłanek abuzywności. Tym samym niezasadne okazał się szereg zarzutów naruszenia przez Sąd I instancji art. 385

1 §1 k.p.c.

Konsekwencją uznania za abuzywne przedmiotowych klauzul umowy kredytu, było trafne przyjęcie przez Sąd Rejonowy, że nie wiążą one powodów od początku i z mocy prawa (art. 385

1 § 2 in fine k.c.). W zaistniałej sytuacji należało odpowiedzieć na pytanie, czy przedmiotowa umowa bez uznanych za niedozwolone postanowień nadal mogła obowiązywać jej strony.

Odnosząc się do tej kwestii należy przywołać stanowisko Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej który uznaje, że w razie stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka walutowego utrzymanie umowy „nie wydaje się możliwe z prawnego punktu widzenia”, co dotyczy także klauzul przeliczeniowych przewidujących spread walutowy (por. wyroki (...) z dnia 14 marca 2019 r., w sprawie C-118/17, K. G. przeciwko (...) Bank Hungary K.., pkt 52 i z dnia 5 czerwca 2019 r., w sprawie C-38/17, GT przeciwko HS, pkt 43). Zdaniem Trybunału, reguła ta jest aktualna zwłaszcza wówczas, gdy unieważnienie tych klauzul doprowadziłoby nie tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio związane z indeksacją przedmiotowego kredytu do waluty (por. wyrok z dnia 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18, F. G. i Á. G. (1) przeciwko (...) Bank (...), pkt 44). W konsekwencji w wyroku z dnia 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18, F. G. i Á. G. (1) przeciwko T. Bank (...) orzekł, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego powodu, iż ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy (pkt 45). Nie powinno budzić wątpliwości, że o zaniknięciu ryzyka kursowego można mówić w sytuacji, w której skutkiem eliminacji niedozwolonych klauzul kształtujących mechanizm indeksacji jest przekształcenie kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej w zwykły (tzn. nieindeksowany) kredyt złotowy, oprocentowany według stawki powiązanej ze stawką LIBOR. Zarazem należy uznać, że wyeliminowanie ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za jej całkowitą nieważnością (bezskutecznością) (tak w wyroku SN z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, niepubl.).

W

[…]