Sąd oddalił apelację upadłego i utrzymał podział nieruchomości z dopłatą 627 tys. zł

Postanowieniem z dnia 16 maja 2025 roku, Sąd Rejonowy w Łowiczu w sprawie z wniosku I. D. z udziałem D. D. i syndyka masy upadłości D. D. o podział majątku wspólnego:

1. dokonał podziału majątku wspólnego byłych małżonków I. D. i D. D. w zakresie wchodzących w skład tego majątku nieruchomości tj.:

a.

zabudowanej nieruchomości gruntowej położonej przy (...) w Ł. gm. A., oznaczonej jako (...) o powierzchni 0,0508 ha, dla której Sąd Rejonowy w Łowiczu prowadzi (...) o wartości 295.484 zł;

b.

zabudowanej nieruchomości gruntowej położonej przy (...) w Ł. gm. A., oznaczonej jako działka numerem (...) o powierzchni 0,1148 ha, dla której Sąd Rejonowy w Łowiczu prowadzi (...) nr (...) o wartości 628.534 zł;

c.

zabudowanej nieruchomości gruntowej położonej w B., gm. A., składającej się z (...) oznaczonych (...) o łącznej powierzchni 0,5519 ha, dla której Sąd Rejonowy w Łowiczu prowadzi (...) nr (...) o wartości 916.201 zł;

d.

udziału 8/16 części we współwłasności niezabudowanej nieruchomości gruntowej położonej w B., gm. A., oznaczonej jako (...) o powierzchni 0,0627 ha, dla której Sąd Rejonowy w Łowiczu prowadzi (...) nr (...) o wartości 5.697 zł;

w ten sposób, że składniki szczegółowo opisane w punktach 1 b), 1 c) i 1 d) przyznał na wyłączną własność I. D., zaś składnik opisany w punkcie 1 a) przyznał na wyłączną własność syndyka masy upadłości D. D.;

2. zasądził od I. D. na rzecz syndyka masy upadłości D. D. tytułem dopłaty kwotę 627.474 zł, płatną w trzech równych ratach w ten sposób, że:

a.

pierwsza rata w wysokości 209.158 zł będzie płatna w terminie 3 miesięcy od dnia uprawomocnienia się niniejszego postanowienia;

b.

druga rata w wysokości 209.158 zł będzie płatna w terminie 6 miesięcy od dnia uprawomocnienia się niniejszego postanowienia;

c.

trzecia rata w wysokości 209.158 zł będzie płatna w terminie 9 miesięcy od dnia uprawomocnienia się niniejszego postanowienia.

Swoje rozstrzygnięcie Sąd I instancji oparł na ustaleniach faktycznych i rozważaniach prawnych, które przedstawiają się następująco:

D. D. i I. D. z domu V. zawarli związek małżeński w dniu 14 października 1989 r. Przed zawarciem związku małżeńskiego nie zawierali umów majątkowych. Małżonków łączył ustrój ustawowej wspólności majątkowej. Udziały małżonków w majątku wspólnym były równe.

W dniu 10 stycznia 2017r. D. i I. małżonkowie D. zawarli umowę majątkową małżeńską o ustanowieniu rozdzielności majątkowej.

Wyrokiem z dnia 31 maja 2019 r. wydanym w sprawie II (...) Sąd Okręgowy w Łodzi II Wydział Cywilny orzekł rozwód D. D. i I. D.. Wyrok uprawomocnił się dnia 22 czerwca 2019 r.

W czasie trwania wspólności majątkowej małżonkowie nabyli prawo własności zabudowanej nieruchomości gruntowej położonej w Ł., przy ulicy (...), gminie A. o powierzchni 0,1148 ha, obejmującej działkę oznaczoną numerem ewidencyjnym (...), dla której w Sądzie Rejonowym w Łowiczu V Wydziale Ksiąg Wieczystych jest urządzona księga wieczysta nr (...), przy czym nabycie nastąpiło do majątku objętego wspólnością ustawową majątkową małżeńską D. i I. małżonków D., na podstawie umowy darowizny zawartej w dniu 8 czerwca 1992r. przed Notariuszem J. I. w Kancelarii (...) w E., (...) Nr (...).

Przedmiotowy grunt jest zabudowany budynkiem mieszkalnym jednorodzinnym z 1996r., blaszanym garażem z 1996r. oraz budynkiem o funkcji handlowo-usługowej z 2009r. W budynku mieszkalnym zamieszkuje aktualnie wnioskodawczyni I. D. wraz z córką.

Wartość rynkowa wskazanej wyżej nieruchomości, według stanu na dzień 10 stycznia 2017r. i według cen aktualnych, wynosi 628.534 zł.

W dniu 7 września 2007r. I. D. i D. D. nabyli prawo własności zabudowanej nieruchomości gruntowej położonej w B., gminie A. o powierzchni 0,5519 ha, obejmującej działki oznaczone (...), dla której w Sądzie Rejonowym w Łowiczu V Wydziale Ksiąg Wieczystych jest urządzona księga (...) nr (...). Nabycie nastąpiło do majątku objętego wspólnością ustawową majątkową małżeńską, na podstawie umowy przeniesienia własności zawartej przed Notariuszem P. M. w Kancelarii (...) w U., (...) Nr (...) w wykonaniu warunkowej umowy sprzedaży z dnia 2 sierpnia 2007r., Rep. A nr (...).

Działki oznaczone (...) bezpośrednio graniczą ze sobą stanowiąc jedną nieruchomość. Działka nr (...) ma bezpośredni dostęp do drogi publicznej. Działka nr (...) ma dostęp do drogi publicznej poprzez żwirową drogę, urządzoną na działce oznaczonej nr (...), nie będącej częścią przedmiotowej nieruchomości lub poprzez działkę (...).

Działka o nr ewidencyjnym (...) jest zabudowana domem mieszkalnym jednorodzinnym, parterowym z poddaszem użytkowym, w którym zamieszkuje aktualnie uczestnik D. D.. Przed budynkiem znajduje się drewniana wiata garażowa przeznaczona na kilka samochodów, za budynkiem – altana ogrodowa oraz drewniany domek narzędziowy.

Wartość rynkowa wskazanej wyżej nieruchomości, według stanu na dzień 10 stycznia 2017r. i według cen aktualnych, wynosi 916.201 zł.

W dniu 23 stycznia 2013r. I. D. i D. D. nabyli prawo własności zabudowanej nieruchomości gruntowej położonej w Ł., przy ulicy (...), gminie A. o powierzchni 0,0508 ha, obejmującej działkę oznaczoną (...), dla której w Sądzie Rejonowym w Łowiczu V Wydziale Ksiąg Wieczystych jest urządzona księga (...) nr (...). Nabycie nastąpiło do majątku objętego wspólnością ustawową majątkową małżeńską D. i I. małżonków D., na podstawie umowy sprzedaży zawartej w dniu 23 stycznia 2013r. przez Notariuszem P. M. w Kancelarii (...) w U., C. A Nr (...).

Przedmiotowy grunt zabudowany jest budynkiem mieszkalnym jednokondygnacyjnym z poddaszem nieużytkowym z 1953r., w zabudowie bliźniaczej. Obecnie budynek jest niezamieszkały, natomiast niegdyś funkcjonowało w nim przedszkole.

Wartość rynkowa wskazanej wyżej nieruchomości, według stanu na dzień 10 stycznia 2017r. i według cen aktualnych, wynosi 295.484 zł.

Ponadto, I. D. i D. D. nabyli do majątku objętego wspólnością ustawową małżeńską udział 8/16 części we współwłasności niezabudowanej nieruchomości gruntowej położonej w B., gminie A. o powierzchni 0,0627 ha, obejmującej działkę oznaczoną (...), dla której w Sądzie Rejonowym w Łowiczu V Wydziale Ksiąg Wieczystych jest urządzona (...).

Działka nr (...) jest użytkowana jako droga dojazdowa, m.in. do działki oznaczonej nr (...).

Wartość rynkowa udziału 8/16 części we współwłasności nieruchomości gruntowej, niezabudowanej, stanowiącej działkę nr (...) według stanu na dzień 10 stycznia 2017r. i cen aktualnych wynosi 5.697 zł.

Postanowieniem z dnia 29 sierpnia 2024 r., wydanym przez Sąd Rejonowy dla Łodzi - Śródmieścia w Łodzi XIV Wydział Gospodarczy dla spraw Upadłościowych i Restrukturyzacyjnych w sprawie o sygn. akt (...) została ogłoszona upadłość D. D. jako osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej. Syndykiem został wyznaczony I. C..

Wnioskodawczyni I. D. ma 55 lat i jest florystką, pracuje w kwiaciarni. Planuje dokonać spłaty uczestnika za pomocą środków pozyskanych w ramach pożyczki/kredytu bankowego. Odnośnie proponowanej spłaty prowadziła rozmowy z syndykiem masy upadłości D. D..

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił w oparciu o wyżej wymienione dowody z dokumentów urzędowych oraz dowody z dokumentów przedłożonych przez strony w toku postępowania, których zarówno autentyczność, jak i prawdziwość w zakresie twierdzeń w nich zawartych nie budziła wątpliwości Sądu, a zatem brak było podstaw do odmowy dania im wiary.

Za podstawę ustaleń faktycznych Sąd przyjął ponadto dowód z przesłuchania stron, który z przyczyn nieusprawiedliwionej nieobecności uczestnika został ograniczony do przesłuchania wnioskodawczyni. Dowód ten zasługiwał na miano wiarygodnego i w odpowiedniej części stanowił podstawę poczynionych ustaleń faktycznych. Ponadto w znacznym zakresie wskazane okoliczności były bezsporne, bądź niekwestionowane przez zainteresowanych.

Podstawą ustalenia wartości nieruchomości w niniejszej sprawie była pisemna opinia uzupełniająca biegłej sądowej ds. wyceny nieruchomości O. U. z dnia 30 września 2024r. W opinii tej biegła oparła się na opisie stanu przedmiotu wyceny oraz przeznaczeniu nieruchomości na wcześniej sporządzonych opiniach w sprawie, a mianowicie opinii pisemnej z dnia 31 stycznia 2022r. oraz opinii uzupełniającej z dnia 14 lipca 2023r. Jednakże z uwagi na zmiany, jakie zaszły na rynku nieruchomości od dat sporządzenia poprzednich opinii w przedmiotowej sprawie, biegła nie mogła potwierdzić ich aktualności w trybie art. 156 ust. 4 ustawy o gospodarce nieruchomościami, bez wykonywania ponownych obliczeń wartości. Po złożeniu przez biegłą opinii uzupełniającej z dnia 30 września 2024r., wnioskodawczyni i syndyk nie przedstawili żadnych zastrzeżeń do jej ustaleń, natomiast uczestnik zarzucił biegłej pominięcie wyceny chłodni oraz budynku gospodarczego, posadowionych na nieruchomości położonej w Ł., przy (...). Zgłoszone przez uczestnika zastrzeżenia do opinii biegłej sądowej zostały przez nią wyjaśnione w ustnej opinii uzupełniającej wydanej na rozprawie w dniu 21 marca 2025r., zaliczonej również przez Sąd w poczet materiału dowodowego. W ocenie Sądu złożone do akt opinie kompleksowo odnoszą się do zleconych biegłej zagadnień. Są wyczerpujące i konsekwentne. Sąd nie dostrzegł przy tym okoliczności obniżających wiarygodność opinii sporządzonych przez biegłą ds. szacunku nieruchomości.

Na podstawie art. 235

2 § 1 pkt 5 k.p.c. Sąd pominął dowód z opinii innego biegłego rzeczoznawcy majątkowego zgłoszony przez uczestnika D. D. – jako zmierzający jedynie do przedłużenia postępowania. Okoliczności istotne dla sprawy zostały już bowiem dostatecznie wyjaśnione, zwłaszcza w wyniku złożenia do akt sprawy niniejszej ekspertyz sporządzonych przez biegłą sądową ds. wyceny nieruchomości O. U..

Sąd I instancji zważył, że w sprawie niniejszej zaistniały podstawy do wydania postanowienia częściowego.

Stosownie do art. 567 § 2 k.p.c. oraz art. 685 k.p.c. w związku z art. 567 § 3 k.p.c. w postępowaniu o podział majątku wspólnego sąd w kwestiach przynależności danej rzeczy do majątku wspólnego oraz ustalenia nierównych udziałów może wydać postanowienie wstępne. Zgodnie natomiast z art. 317 k.p.c. sąd może wydać wyrok częściowy, jeżeli nadaje się do rozstrzygnięcia tylko część żądania lub niektóre z żądań pozwu. Przepis ten, zgodnie z brzmieniem art. 13 § 2 k.p.c., ma odpowiednie zastosowanie do postępowania nieprocesowego, w tym do postępowania o podział majątku wspólnego.

W sprawie wydane zostały trzy pisemne opinie przez biegłą sądową O. U. oraz jedna ustna opinia uzupełniająca, które zawierały ustalenia dające podstawę do określenia wartości wszystkich nieruchomości, czyli najistotniejszych i najbardziej wartościowych składników majątku wspólnego. Tymczasem pozostałe kwestie i związane z nimi roszczenia stron nie zostały na razie wyjaśnione.

Postępowanie w niniejszej sprawie toczy się ponad 5 lat. Przez cały ten okres uczestnik nie brał czynnego udziału w postępowaniu, a dopiero stosunkowo niedawno działa poprzez ustanowionego z urzędu pełnomocnika. Swoje postępowanie usprawiedliwiał chorobą, uniemożliwiającą mu udział w postępowaniu. Upływ czasu sprawił, że wydane w sprawie opinie biegłej ds. wyceny nieruchomości straciły w znacznej mierze swoją aktualność, co spowodowało konieczność ponownego oszacowania wartości nieruchomości objętych wnioskiem, a w dalszej kolejności wpłynęło na znaczne zwiększenie kosztów niniejszego postępowania. Nadto uczestnik zgłosił do podziału dalsze roszczenia, które w oczywisty sposób przekładają się na wydłużenie okresu postępowania w sprawie.

Za rozstrzygnięciem w postaci postanowienia częściowego przemawiają także ważne względy życiowe wynikające z sytuacji życiowej samych zainteresowanych. Wnioskodawczyni z uwagi na postawę uczestnika oczekuje już piąty rok na dokonanie podziału majątku wspólnego. Sąd miał na uwadze, że wnioskodawczyni zamieszkuje wraz z jej córką na jednej z nieruchomości objętych wnioskiem, co oznacza, że władanie nią wiąże się z zaspokajaniem ich potrzeb mieszkaniowych, co też uzasadnia ponoszenie ciężarów związanych z nieruchomościami tylko w odniesieniu do przyznanych nieruchomości.

Z drugiej strony na przeszkodzie do wydania postanowienia końcowego stoi okoliczność, że postanowieniem z dnia 29 sierpnia 2024 r., wydanym przez Sąd Rejonowy dla Łodzi - Śródmieścia w Łodzi XIV Wydział Gospodarczy dla spraw Upadłościowych i Restrukturyzacyjnych w sprawie o sygn. akt (...) została ogłoszona upadłość D. D. jako osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej. Zgodnie z pkt 5 przywołanego orzeczenia postępowanie upadłościowe prowadzone jest w trybie art. 4911 ust. 2 prawa upadłościowego, a zatem zastosowanie znajduje przepis art. 145 ust. 1 prawa upadłościowego, w myśl którego postępowanie sądowe, administracyjne lub sądowoadministracyjne w sprawie wszczętej przeciwko upadłemu przed dniem ogłoszenia upadłości o wierzytelność, która podlega zgłoszeniu do masy upadłości, może być podjęte przeciwko syndykowi tylko w przypadku, gdy w postępowaniu upadłościowym wierzytelność ta po wyczerpaniu trybu określonego ustawą nie zostanie umieszczona na liście wierzytelności. W ocenie Sądu zgłoszone przez wnioskodawczynię roszczenia z tytułu nakładów oraz o rozliczenie pobranej przez uczestnika kwoty 100.000 zł w wyniku sprzedaży wspólnej nieruchomości są roszczeniami o wierzytelność, które podlegają zgłoszeniu do masy upadłości, a zatem w tym zakresie niniejsze postępowanie powinno zostać zawieszone. Postępowania upadłościowe trwają częstokroć wiele lat, a zatem przez ten czas strony nadal pozostawałyby w zawieszeniu co do rozliczenia się z tytułu podziału majątku wspólnego. Sąd miał nadto na uwadze, że kwestia składu majątku wspólnego w postaci nieruchomości, wartości tychże składników, a nawet sposobu ich podziału była pomiędzy wnioskodawczynią a syndykiem masy upadłości zasadniczo bezsporna.

Powyższe okoliczności przemawiają za rozstrzygnięciem w pierwszej kolejności w przedmiocie podziału majątku wspólnego odnośnie nieruchomości gruntowych. Przedmiotowe rozstrzygnięcie prowadzi do zakończenia sporu w zakresie składników najbardziej istotnych gospodarczo i ekonomicznie, otwiera możliwość podjęcia dalszych decyzji odnośnie tychże składników majątku, a ponadto eliminuje źródło dalszych ewentualnych sporów na tle ponoszenia kosztów utrzymania nieruchomości. Mając na uwadze wszystkie wymienione powyżej okoliczności, Sąd postanowił wydać postanowienie częściowe w sprawie wniosku w zakresie wchodzących w skład majątku wspólnego nieruchomości.

Przepis art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. nakazuje zawieszenie postępowania, jeżeli postępowanie dotyczy masy upadłości i ogłoszono upadłość. Zgodnie zaś z art. 144 ust. 1 prawa upadłościowego, po ogłoszeniu upadłości postępowania sądowe dotyczące masy upadłości mogą być wszczęte i dalej prowadzone przez syndyka i przeciw niemu. W niniejszej sprawie Sąd jednak nie zawiesił postępowania, lecz jedynie postanowieniem z dnia 20 stycznia 2025 r. dopuścił do udziału w sprawie syndyka masy upadłości D. D.. W ocenie Sądu Rejonowego zawieszenie postępowania było zbędne. Na gruncie z art. 144 ust. 1 prawa upadłościowego zgodnie w judykaturze i piśmiennictwie przyjmuje się, że upadły, będąc stroną w znaczeniu materialnym, pozbawiony jest legitymacji formalnej do występowania w postępowaniach sądowych. Omawiane przepisy znajdują wprost zastosowanie w procesie i nie regulują odrębnie pozycji syndyka w postępowaniu nieprocesowym. Nie sposób jednak pominąć specyfiki postępowania nieprocesowego, w którym nie ma stron zajmujących mających sprzeczne interesy. W postępowaniu nieprocesowym zarówno wnioskodawca, jak i uczestnik postępowania są zainteresowanymi w rozumieniu art. 510 § 1 k.p.c., zaś przepisy regulujące postępowanie procesowe stosowane są odpowiednio (art. 13 § 2 k.p.c.). W ocenie Sądu D. D. z chwilą ogłoszenia jego upadłości, jakkolwiek utracił prawo zarządu swoim majątkiem, to jednak nie przestał być zainteresowanym rozstrzygnięciem niniejszej sprawy w rozumieniu art. 510 § 1 k.p.c. Jednakże zajmowane przez niego stanowisko w sprawie nie może pozostawać w sprzeczności ze stanowiskiem syndyka, który w niniejszej sprawie ma pozycję uczestnika i na rzecz, którego należało zasądzić spłatę, o której mowa w dalszej części uzasadnienia.

Przechodząc do dalszej części rozważań Sąd zauważył, że zgodnie z brzmieniem art. 35 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej jako „k.r.o.”) w czasie trwania wspólności ustawowej żaden z małżonków nie może żądać podziału majątku wspólnego. Nie może rozporządzać ani zobowiązywać się do rozporządzania udziałem, który w razie ustania wspólności przypadnie mu w majątku wspólnym lub w poszczególnych przedmiotach należących do tego majątku. Możliwość żądania podziału majątku wspólnego powstaje dopiero z chwilą ustania wspólności ustawowej pomiędzy małżonkami. Zgodnie natomiast z art. 46 k.r.o. z chwilą ustania wspólności ustawowej pomiędzy małżonkami do majątku, który był nią objęty, jak również do podziału tego majątku, stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności majątku spadkowego i o dziale spadku.

W myśl art. 124 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003r. Prawo upadłościowe (Dz.U. z 2025, poz. 614 - t.j.) z dniem ogłoszenia upadłości jednego z małżonków powstaje między małżonkami rozdzielność majątkowa, o której mowa w art. 53 § 1 k.r.o. Jeżeli małżonkowie pozostawali w ustroju wspólności majątkowej, majątek wspólny małżonków wchodzi do masy upadłości, a jego podział jest niedopuszczalny. Zgodnie zaś z art. 124 ust. 3 Prawa upadłościowego, małżonek upadłego może dochodzić w postępowaniu upadłościowym należności z tytułu udziału w majątku wspólnym, zgłaszając tę wierzytelność sędziemu-komisarzowi. Jak wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia wydanego w dniu 9 listopada 2018 r. w sprawie o sygn. V CSK 615/17 (Lex nr (...)), art. 124 ust. 1 prawa upadłościowego nie ma zastosowania w razie ogłoszenia upadłości osoby, która w dniu ogłoszenia upadłości nie pozostawała w związku małżeńskim. Sąd Najwyższy podkreślił, że art. 124 ust. 1 Prawa upadłościowego składa się z dwóch zdań, które łącznie określają konsekwencje ogłoszenia upadłości jednego z małżonków. Do konsekwencji tych należy, w każdym przypadku, powstanie ustroju przymusowej rozdzielności majątkowej (art. 53 § 1 k.r.o), a ponadto, jeżeli małżonkowie pozostawali w ustroju wspólności majątkowej, wejście majątku wspólnego do masy upadłości i niedopuszczalność jego podziału. Idąc tym torem, należało uznać, że przepis ten nie ma zastosowania w przypadku, w którym w chwili ogłoszenia upadłości - w związku z uprzednim ustaniem małżeństwa - nie istnieje już i nie może istnieć między byłymi małżonkami jakikolwiek - umowny lub ustawowy - ustrój majątkowy małżeński.

Jednym ze skutków zawarcia umowy o ustanowieniu rozdzielności majątkowej jest ustanie istniejącego w czasie trwania małżeństwa ustroju wspólności ustawowej. Wówczas zastosowanie znajduje art. 46 k.r.o, według którego w zakresie nieunormowanym w art. 43 i 45 k.r.o., od chwili ustania wspólności do majątku, który był nią objęty, oraz do podziału tego majątku, stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności majątku spadkowego i dziale spadku. Po ustaniu ustroju wspólności ustawowej nie istnieje zatem majątek wspólny w rozumieniu art. 31 § 1 k.r.o., przeciwstawiony w tym przepisie majątkom osobistym każdego z małżonków. Małżonkowie, od chwili ustanowienia rozdzielności majątkowej, mają natomiast własne majątki, których elementem jest także udział w masie majątkowej objętej, w czasie trwania ustroju wspólności ustawowej, wspólnością majątkową. Dodatkowym argumentem, przemawiającym za niestosowaniem art. 124 ust. 1 Prawa upadłościowego w omawianej sytuacji, jest przepis art. 125 ust. 1 i 3 Prawa upadłościowego, na co również w cytowanym orzeczeniu zwrócił uwagę Sąd Najwyższy.

Wspólność ustawowa, jaka istniała pomiędzy I. D. i D. D. ustała z dniem 10 stycznia 2017r., na mocy umowy majątkowej małżeńskiej o ustanowieniu rozdzielności majątkowej. Z kolei upadłość uczestnika D. D., jako osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej, została ogłoszona dnia 29 sierpnia 2024r., a zatem po ponad 7 latach od ustania wspólności małżeńskiej majątkowej. Z tego powodu dopuszczalne jest wydanie w niniejszej sprawie postanowienia merytorycznego.

Celem podziału majątku wspólnego jest zniesienie wspólności majątkowej pomiędzy byłymi małżonkami, tak, by każdy z nich mógł otrzymać odpowiednią, materialną wartość tego, co stanowiło ich majątek wspólny. Zgodnie z brzmieniem art. 684 k.p.c. w zw. z art. 567 § 3 k.p.c. w sprawach o podział majątku wspólnego, jego skład i wartość ustala Sąd, przy czym rozliczeniu podlega całość stosunków majątkowych według stanu na dzień ustania wspólności ustawowej, natomiast podziałowi podlega stan czynny masy majątkowej w chwili dokonywania podziału (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 1989 r., sygn. akt III CZP 52/89, OSNC 1990/4-5/60). W konsekwencji podziałem majątku wspólnego objęte są składniki majątku wspólnego należące do niego w dacie ustania wspólności, a istniejące w chwili dokonywania działu. Nie uwzględnia się przedmiotów, które byłyby objęte wspólnością, ale które zostały zbyte, przy czym wskazuje się, że istotne znaczenie ma sposób zbycia lub zużycia tych przedmiotów.

W przedmiotowej sprawie stanowiska zainteresowanych co do czasu trwania wspólności majątkowej małżeńskiej i składu majątku wspólnego w zakresie nieruchomości były zasadniczo zgodne. Sąd ustalił skład i wartość majątku obejmującego nieruchomości byłych małżonków zgodnie z wnioskiem stron, natomiast podziału dokonał mając na uwadze ostateczne stanowisko procesowe wnioskodawczyni, które zyskało akceptację syndyka.

Strony były zgodne w zakresie żądania ustalenia, że w skład ich majątku wspólnego wchodzą:

1. zabudowana nieruchomość położona w Ł., przy ul(...), oznaczona jako działka (...) o obszarze 0,0508 ha, dla której Sąd Rejonowy w Łowiczu prowadzi (...) nr (...);

2. zabudowana nieruchomość położona w B., oznaczona jako działki (...), o obszarze 0,5519 ha, dla której Sąd Rejonowy w Łowiczu prowadzi (...) nr (...);

3. zabudowana nieruchomość położona w Ł., przy ul. (...), oznaczona jako działka (...), o obszarze 0,1148 ha, dla której Sąd Rejonowy w Łowiczu prowadzi (...) nr (...);

4. udział 8/16 części we współwłasności niezabudowanej nieruchomości gruntowej położonej w B., oznaczonej jako działka (...), o powierzchni 0,0627 ha, dla której Sąd Rejonowy w Łowiczu prowadzi (...) nr (...).

Wartości objętych podziałem nieruchomości Sąd ustalił na podstawie opinii biegłej sądowej. Opinia biegłej sądowej jest jasna, rzetelna, profesjonalna, również Sąd nie powziął żadnych zastrzeżeń w zakresie tej opinii.

Jeśli chodzi o sposób podziału majątku nieruchomego to w ocenie Sądu przeprowadzone postępowanie dowodowe nie dało podstawy do uznania za zasadne dokonania podziału w sposób zaprezentowany przez uczestnika D. D.. Zasadnicze znaczenie dla kwestii sposobu podziału miało stanowisko syndyka, które sprowadzało się do braku zastrzeżeń co do sposobu podziału nieruchomości zaproponowanego przez wnioskodawczynię. Uczestnik nie wykazał w toku postępowania, aby wskazana przez niego w piśmie procesowym z dnia 2 kwietnia 2025r. propozycja podziału była zasadna, zwłaszcza w świetle ewentualnych wyników prowadzonego w stosunku do niego postępowania upadłościowego. Przyznając na własność wnioskodawczyni nieruchomość położoną w B., w której obecnie mieszka D. D. Sąd miał na względzie argumentację wnioskodawczyni, która wskazywała, że chciałaby tę nieruchomość zachować ze względu na dzieci i jej wartość sentymentalną. Przyznanie zaś tego składnika syndykowi masy upadłości oznaczałoby jego spieniężenie w toku postępowania upadłościowego.

W konsekwencji, Sąd w pkt 1 postanowienia ustalił sposób podziału majątku wspólnego zgodnie z ostatecznym wnioskiem I. D. złożonym na rozprawie w dniu 20 marca 2025r. Sąd przyznał na wyłączną własność uczestnika D. D. zabudowaną nieruchomość położoną w Ł., przy ul(...), dla której Sąd Rejonowy w Łowiczu prowadzi (...) nr (...) o wartości 295.484 zł.

Na wyłączną własność wnioskodawczyni I. D. Sąd przyznał: zabudowaną nieruchomość położoną w B., dla której Sąd Rejonowy w Łowiczu prowadzi (...) nr (...) o wartości 916.201 zł oraz zabudowaną nieruchomość położoną w Ł., przy (...), dla której Sąd Rejonowy w Łowiczu prowadzi (...) nr (...) o wartości 628.534 zł. Jednocześnie, mając na względzie okoliczność, iż dojazd do działki nr (...) (wchodzącej w skład nieruchomości położonej w B.) jest możliwy jedynie przez działkę nr (...), użytkowanej jako droga dojazdowa, należało przyznać wnioskodawczyni również udział 8/16 części we współwłasności nieruchomości gruntowej położonej w B., dla której Sąd Rejonowy w Łowiczu prowadzi (...), o wartości 5.697 zł.

Z art. 211 k.c., art. 212 k.c. i następnych oraz z art. 623 k.p.c. wynika, że podział fizyczny jest podstawowym sposobem zniesienia współwłasności, preferowanym przez ustawodawcę. Oznacza to, że w sytuacji, gdy zniesienie współwłasności następuje z mocy orzeczenia sądu, powinien on brać pod uwagę przede wszystkim ten sposób wyjścia z niepodzielności, chyba że nie są nim zainteresowani sami współwłaściciele (postanowienie Sądu Najwyższego z 5 lutego 2010 r., sygn. akt III CSK 195/09, Legalis nr (...)).

Udziały w majątku wspólnym byłych małżonków były równe i wynosiły po 1/2 części, wobec czego każde z byłych małżonków winno otrzymać majątek odpowiadający temu udziałowi. Wskazać należy, że wartość majątku wspólnego obejmującego nieruchomości opisane w pkt 1 a-d postanowienia została określona na łączną kwotę 1.845.916 zł. Łączna wartość składników majątku nieruchomego przyznanych na wyłączną własność wnioskodawczyni wyniosła 1.550.432 zł, na rzecz uczestnika 295.484 zł. Różnica wartości przyznanych składników majątku wniosła 1.254.948 zł na niekorzyść uczestnika. Powodowało to konieczność nałożenia na wnioskodawczynię obowiązku dopłaty na rzecz syndyka. Sąd w punkcie 2 postanowienia zasądził od wnioskodawczyni I. D. na rzecz syndyka masy upadłości D. D. dopłatę w wysokości 627.474 zł, obliczoną w ten sposób, że łączną wartość nieruchomości 1.845.916 zł podzielono na 2, co dało kwotę 922.958 zł wyznaczającą kwotowy udział każdego z małżonków w majątku wspólnym. Ponieważ na rzecz uczestnika przyznano nieruchomość o wartości 295.484 zł należało odjąć tę kwotę od wartości 922.958 zł, co dało dopłatę w kwocie 627.474 zł.

Uwzględniając wniosek wnioskodawczyni Sąd ustalił, że powyższa dopłata będzie płatna w 3 równych ratach po 209.158 zł każda, w ten sposób, że pierwsza rata będzie płatna w terminie 3 miesięcy od dnia uprawomocnienia się postanowienia, druga rata będzie płatna w terminie 6 miesięcy od dnia uprawomocnienia się postanowienia, a trzecia rata będzie płatna w terminie 9 miesięcy od dnia uprawomocnienia się postanowienia.

Określając termin dopłaty Sąd winien mieć na uwadze treść art. 212 § 3 k.c., a przy tym uwzględnić usprawiedliwione interesy zarówno uprawnionego, jak i zobowiązanego do tych świadczeń. Strony mają bowiem prawo oczekiwać sprawnego otrzymania materialnej wartości części tego, co wniosły do majątku. W konsekwencji Sąd musi tak rozłożyć ciężar spłat, aby nie pozbawić uprawnionego korzyści płynących z zasądzonej kwoty, a z drugiej strony nie doprowadzić zobowiązanego do stanu niewypłacalności.

Ciężar udowodnienia istnienia przesłanek do rozłożenia zasądzonej spłaty czy dopłaty na raty spoczywa przy tym na, kto takie żądanie zgłasza. W przedmiotowej sprawie I. D. wykazała, jak kształtowała się jej sytuacja finansowa po ustaniu wspólności majątkowej, w tym, że osiąga dochody z tytułu pracy zarobkowej. Podała, że posiada zdolność kredytową, umożliwiającą pozyskanie środków finansowych z banku na dokonanie dopłaty. Określony w postanowieniu sposób i terminy spłat są wystarczające na zgromadzenie przez wnioskodawczynię przedmiotowej kwoty, a jednocześnie nie naruszają interesów uczestnika. Wyznaczenie dłuższego terminu spłaty naruszałoby interes uczestnika, a wyznaczenie płatności jednorazowej – naruszałoby interes wnioskodawczyni. Na względzie należy także mieć, że postępowanie toczy się już ponad 5 lat, a wnioskodawczyni w związku z tym miała długi okres na przygotowanie się do obowiązku uiszczenia tej kwoty. Wnioskodawczyni, z uwagi na swoje stanowisko procesowe co do sposobu podziału powinna mieć świadomość, że to ona będzie zobowiązana do dopłaty. Z kolei dalsze, trzymiesięczne okresy pozwolą jej na poczynienie starań w celu uzyskania kredytu na spłatę uczestnika bądź dokonanie stosownych transakcji. Podsumowując, należy wskazać, że oznaczenie stosunkowo krótkiego terminu spłaty pozwoli syndykowi podjąć dalsze działania w toku postępowania upadłościowego uczestnika.

Apelację od powyższego postanowienia wywiódł uczestnik, zaskarżając je w całości.

Zaskarżonemu orzeczeniu apelujący zarzucił naruszenie przepisów postępowania, a uchybienie to miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 233 § 1 k.p.c. poprzez przeprowadzenie błędnej oceny materiału dowodowego w sprawie, a w szczególności nie uwzględnieniu wniosku uczestnika aby przyznano mu na własność zabudowaną nieruchomość gruntową położoną w B., gm. A., składającej się z działek oznaczonych (...) o łącznej powierzchni 0,5519 ha, dla której Sąd Rejonowy w Łowiczu prowadzi księgę wieczystą nr (...) o wartości 916.201 zł (dziewięćset szesnaście tysięcy dwieście jeden złotych) nadto przez uznanie, że opinia biegłej O. U. nie zawiera wad co w konsekwencji skutkowało oddaleniem wniosku o dopuszczenie dowodu z opinii innego biegłego, w sytuacji gdy wydana w sprawie opinia jest niewiarygodna z uwagi na dużo niższe wartości niż te które wskazał uczestnik.

Podnosząc powyższe, apelujący wniósł o:

1. uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Łowiczu., pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego.

2. zasądzenie od wnioskodawcy I. D. kosztów postępowania za obie instancje według norm przepisanych w tym przyznanie pełnomocnikowi kosztów udzielonej pomocy prawnej z urzędu alternatywnie przyznanie tych kosztów od Skarbu Państwa - oświadczając jednocześnie, że kosztów tych nie otrzymałem w całości lub w części.

3. zwolnienie w całości od kosztów sądowych uczestnika D. D. z uwagi, że fizycznie nie posiada jakiegokolwiek majątku, jakiegokolwiek dochodu oraz stan jego zdrowia wymaga pomocy osób drugich nadto ma ogłoszoną już upadłość konsumencką.

W odpowiedzi na apelację uczestnika wnioskodawczyni wniosła o jej odrzucenie jako wniesionej przez osobę nieuprawnioną, gdyż w ocenie wnioskodawczyni apelację na rzecz upadłego mógł wytoczyć jedynie Syndyk Masy Upadłości ewentualnie oddalenie jako niezasadnej.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja uczestnika była bezzasadna i jako taka podlegała oddaleniu.

Na wstępie Sąd Okręgowy wskazuje, iż błędnym jest stanowisko wnioskodawczyni wyrażone w odpowiedzi na apelację, jakoby wywiedziony środek odwoławczy podlegał odrzuceniu jako wniesiony przez osobę nieuprawnioną z uwagi na brak legitymacji procesowej po stronie upadłego dłużnika. Wnioskodawczyni upatrywała niedopuszczalności apelacji w fakcie, że została ona sformułowana i wniesiona osobiście przez upadłego (reprezentowanego przez pełnomocnika procesowego), podczas gdy w jej ocenie wyłączną legitymację do podejmowania czynności procesowych w niniejszej sprawie o podział majątku wspólnego posiadał syndyk masy upadłości. Należy podkreślić, że utrata przez upadłego prawa zarządu i rozporządzania majątkiem na rzecz syndyka (art. 75 Prawa upadłościowego) oraz podstawienie procesowe syndyka (art. 144 Prawa upadłościowego) dotyczą wyłącznie spraw "dotyczących masy upadłości", a więc takich, w których wynik bezpośrednio wpływa na stan i wielkość aktywów lub pasywów tejże masy. Tymczasem w sprawie o podział majątku wspólnego sąd rozstrzyga nie tylko o czysto likwidacyjnych czy finansowych aspektach, ale również o kwestiach ściśle osobistych i prawach związanych z ustrojem małżeńskim stron – w tym m.in. o żądaniu ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym czy o rozliczeniu nakładów z majątków osobistych. Upadły zachowuje pełną zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych, a ograniczenie jego legitymacji w sprawach o podział majątku nie może iść tak daleko, by odbierać mu prawo do obrony jego osobistych praw rodzinno-majątkowych i kwestionowania orzeczeń w drodze kontroli instancyjnej. Trafnie jednak zaznaczył Sąd Rejonowy, iż zajmowane przez uczestnika stanowisko w sprawie nie może finalnie pozostawać w sprzeczności ze stanowiskiem syndyka, który w niniejszej sprawie ma pozycję uczestnika i na rzecz, którego należało zasądzić spłatę.

Przechodząc do oceny samego środka odwoławczego, wstępnie należy wskazać, że ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Rejonowy w zakresie okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia w przedmiocie sprawy (art. 227 k.p.c.) nie są obarczone błędem i znajdują oparcie w materiale dowodowym zgromadzonym w toku postępowania. Sąd Okręgowy przyjmuje zatem wskazane ustalenia za własne.

Podniesiony przez uczestnika zarzut naruszenia art. 233 § 1 nie zasługiwał na uwzględnienie.

Zarzut naruszenia przepisu art. 233 § 1 k.p.c. byłby skuteczny tylko wówczas, gdyby apelujący wykazał uchybienie podstawowym regułom służącym ocenie wiarygodności i mocy poszczególnych dowodów, tj. regułom logicznego myślenia, zasadzie doświadczenia życiowego i właściwego kojarzenia faktów (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2005 r., sygn. akt III CK 314/05, LEX nr 172176). Prawidłowo skonstruowany zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. powinien być połączony z zarzutem błędnych ustaleń faktycznych. W apelacji powinno zostać zatem wyjaśnione, które dowody, w jakim zakresie i dlaczego, zdaniem strony skarżącej, zostały przez Sąd ocenione z naruszeniem zasady swobodnej oceny dowodów i w konsekwencji, które ustalenia faktyczne tego Sądu są wadliwe i jakie powinny być ustalenia prawidłowe, ewentualnie jakich ustaleń zabrakło w zaskarżonym wyroku (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 14 grudnia 2016 r., sygn. akt I ACa 719/16, LEX nr 2200318). Tym wymogom nie odpowiada apelacja uczestnika.

W kontekście wyżej poczynionych uwag wskazać należy, że Sąd Rejonowy prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy, a dokonana ocena dowodów nie budzi żadnych zastrzeżeń pod kątem jej zgodności z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Stawiane przez apelującego zarzuty w istocie nie dotyczą błędów w ustaleniach faktycznych czy ocenie dowodów, a stanowi jedynie polemikę z prawidłowo poczynionymi ustaleniami Sądu I instancji.

Co do zarzutów apelującego wymierzonych w prawidłowość dokonanej przez Sąd Rejonowy oceny dowodu z opinii biegłej sądowej z zakresu szacowania nieruchomości, Sąd Okręgowy uznał je za całkowicie bezzasadne i stanowiące jedynie polemikę z rzetelnymi i popartymi wiedzą specjalistyczną wnioskami. Skarżący upatruje wadliwości opinii biegłej w fakcie, że określona przez nią wartość nieruchomości rażąco odbiega od wartości wskazywanej przez samego uczestnika w piśmie procesowym z dnia 26 listopada 2024 roku. W ocenie apelującego, Sąd I instancji powinien – z pominięciem reguł swobodnej oceny dowodów – uznać jego twierdzenia za prawdziwe z uwagi na posiadane przez niego wieloletnie doświadczenie w prowadzeniu działalności gospodarczej. Tak sformułowany zarzut godzi w elementarne zasady rządzące postępowaniem dowodowym. Przede wszystkim wskazać należy, że ustalenie wartości nieruchomości w sprawie o podział majątku wspólnego, jako wymagające wiadomości specjalnych, musi nastąpić na podstawie dowodu z opinii biegłego. Dowód ten ma specyficzny charakter, a jego ocena dokonywana jest przez sąd na podstawie art. 233 § 1 k.p.c. przez pryzmat kryteriów takich jak: poziom wiedzy biegłego, podstawy teoretyczne opinii, sposób motywowania sformułowanego stanowiska oraz stopień stanowczości wyrażonych w niej ocen. Samo zaprezentowanie przez stronę odmiennej, własnej wyceny składnika majątkowego – bez poparcia jej jakimkolwiek obiektywnym, merytorycznym uzasadnieniem, analizą rynku czy metodologią szacowania – stanowi wyłącznie prywatne twierdzenie strony. Doświadczenie życiowe czy biznesowe uczestnika nie zastępuje i nie może zastąpić sformalizowanej procedury wyceny nieruchomości, dokonywanej przez uprawnionego rzeczoznawcę majątkowego zgodnie z przepisami ustawy o gospodarce nieruchomościami. Subiektywne przekonanie uczestnika o wyższej wartości majątku, motywowane dążeniem do uzyskania korzystnego dla siebie rozstrzygnięcia, nie jest wystarczające do podważenia ustaleń biegłego, który w procesie wyceny posługuje się obiektywnymi bazami transakcyjnymi. Całkowicie chybiony i wewnętrznie sprzeczny jest przy tym wywód apelującego, jakoby Sąd Rejonowy miał obowiązek „przyznać fakty przedstawione przez uczestnika jako prawdziwe”, a reguły swobodnej oceny dowodów winny znaleźć zastosowanie „w zakresie wykraczającym poza kwestie stricte dowodowe”. Postępowanie cywilne nie zna instytucji automatycznego przyznania racji stronie tylko dlatego, że formułuje ona kategoryczne twierdzenia o faktach. Koncepcja, wedle której Sąd miałby orzekać z pominięciem obiektywnego materiału dowodowego na rzecz arbitralnych i nieuzasadnionych twierdzeń jednej ze stron, stoi w rażącej sprzeczności z zasadą prawdy materialnej oraz sędziowskiego niezawisłego uznania. Dokonana przez Sąd Rejonowy ocena dowodu z opinii biegłej O. U. w pełni mieściła się w granicach swobodnej oceny dowodów. Biegła w sposób jasny, logiczny i weryfikowalny przedstawiła metodologię wyceny oraz transakcje porównawcze. Apelujący w toku postępowania przed Sądem I instancji nie zdołał wykazać w opinii biegłej żadnych błędów logicznych, metodologicznych czy rachunkowych, ograniczając się jedynie do prostej negacji końcowego wyniku wyceny. Z tych względów, Sąd Okręgowy nie znalazł podstaw do zakwestionowania przyjętej przez Sąd Rejonowy wartości nieruchomości.

Gwoli uzupełnienia wskazać należy, iż w toku postępowania syndyk w pełni zaakceptował zarówno wycenę biegłej, jak i propozycję podziału nieruchomości przedstawioną przez wnioskodawczynię. Stanowisko to kontrastuje z oporem upadłego, przy czym to syndyk jako profesjonalny zarządca masy upadłości reprezentuje interesy ekonomiczne, co czyni jego akceptację kluczową.

Z kolei, co do samego sposobu podziału, tj. rozstrzygnięcia które składniki majątku wspólnego stron przypadną na własność każdej z nich, Sąd Rejonowy w sposób rzeczowy i logiczny uzasadnił swoją decyzję. Plan podziału zaprezentowany przez uczestnika nie zasługiwał na uwzględnienie, gdyż D. D. nie przedstawił żadnych argumentów na poparcie jego zasadności, tak przed Sądem I instancji, jak i w toku postępowania apelacyjnego.

Wobec powyższego, apelacja uczestnika podlegała oddaleniu na podstawie art. 385 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.