Córka odrzuciła spadek u notariusza, o czym sąd nie wiedział. Postanowienie uchylone

Postanowieniem z dnia 17 lipca 2025 roku w sprawie z wniosku E. N. (4), przy udziale X. N. (2) i N. U. (2) o stwierdzenie nabycia spadku po E. N. (1), Sąd Rejonowy dla Łodzi-Śródmieścia w C. stwierdził, że spadek po E. N. (1), synu N. i E., PESEL (...), który zmarł w dniu 4 stycznia 2025 roku w C., którego ostatnie miejsce zwykłego pobytu znajdowało się w C., nabyli na podstawie ustawy z dobrodziejstwem inwentarza jego dzieci: N. U. (1), córka E. i R., urodzona w (...) w C. i X. N. (1), syn E. i E., urodzony w (...) w C. oraz żona E. N. (2), córka B. i F., urodzona w (...) w T., po 1/3 (jednej trzeciej) części każde z nich (pkt 1) oraz ustalił, że wnioskodawczyni i uczestnicy, każde we własnym zakresie, ponoszą koszty związane ze swoim udziałem w sprawie (pkt 2).

Sąd Rejonowy oparł rozstrzygnięcie na następujących ustaleniach faktycznych i rozważaniach prawnych:

E. N. (1), syn N. i E., zmarł w dniu 4 stycznia 2025 roku w C.. W dacie śmierci pozostawał w związku małżeńskim z E. N. (2). Miał dwoje dzieci: córkę N. U. (1) i syna X. E. N. (3). Spadkodawca nie miał innych dzieci własnych ani przysposobionych. Nie sporządził testamentu. Żaden ze spadkobierców nie zrzekł się dziedziczenia, nie odrzucił spadku ani nie został uznany przez Sąd za niegodnego dziedziczenia. Po zmarłym nie toczyło się postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku ani nie zarejestrowano aktu poświadczenia dziedziczenia.

Powyższy stan faktyczny Sąd Rejonowy ustalił w oparciu o przedłożone dokumenty w postaci odpisów aktów stanu cywilnego, dane zawarte w systemie informatycznym sądów (...) oraz zapewnienie spadkowe wnioskodawczyni, którego prawdziwość i zupełność zostały potwierdzone na rozprawie przez uczestnika X. N. (2).

Zgodnie z treścią art. 1025 § 1 zdanie pierwsze k.c. Sąd na wniosek osoby mającej w tym interes stwierdza nabycie spadku przez spadkobiercę. Stosownie do treści art. 1026 k.c. stwierdzenie nabycia spadku nie może nastąpić przed upływem sześciu miesięcy od otwarcia spadku, chyba że wszyscy znani spadkobiercy złożyli już oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku.

Jak stanowi art. 926 § 1 k.c., powołanie do spadku wynika z ustawy albo z testamentu. Dziedziczenie ustawowe co do całości spadku następuje wtedy, gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy albo gdy żadna z osób, które powołał, nie chce lub nie może być spadkobiercą (art. 926 § 2 k.c.). Zgodnie z treścią art. 931 § 1 k.c. w pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych. Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku.

Art. 1015 § 1 k.c. określa termin, w ciągu którego może być złożone oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku, na sześć miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Stosownie zaś do brzmienia art. 1015 § 2 k.c. brak oświadczenia spadkobiercy w terminie określonym w § 1 jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Należy zwrócić uwagę, że wskazany w art. 931 § 1 k.c. spadkobierca ustawowy, świadomy stosunku rodzinnego łączącego go ze spadkodawcą, dowiaduje się o tytule swego powołania do spadku w dniu, w którym powziął wiedzę o jego śmierci.

W niniejszej sprawie spadkodawca E. N. (1) nie sporządził testamentu, wobec czego stwierdzenie nabycia spadku po nim powinno nastąpić na podstawie przepisów ustawy. E. N. (1) w chwili śmierci był w związku małżeńskim z E. N. (2) i pozostawił po sobie dwoje dzieci: córkę N. U. (1) oraz syna X. N. (1). Spadkodawca nie posiadał innego potomstwa własnego ani przysposobionego. Na podstawie art. 931 § 1 k.c. N. U. (1), X. N. (1) i E. N. (2) są powołani do spadku po E. N. (1) jako jego dzieci i żona, przy czym dziedziczą oni w częściach równych.

Na dzień orzekania Sąd Rejonowy ustalił, że żaden ze spadkobierców E. N. (1) nie złożył w ciągu sześciu miesięcy od daty dowiedzenia się o tytule powołania do spadku oświadczenia w przedmiocie przyjęcia lub odrzucenia spadku. Na podstawie art. 1015 § 2 k.c. stwierdził zatem, iż nabyli oni spadek z dobrodziejstwem inwentarza, każde z nich po 1/3 części.

W przedmiocie kosztów postępowania Sąd Rejonowy orzekł na podstawie art. 520 § 1 k.p.c.

Ponadto Sąd Rejonowy zaznaczył, że po wydaniu w dniu 17 lipca 2025 roku postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po E. N. (1) zmarłym w dniu 4 stycznia 2025 roku Sąd powziął wiedzę o odrzuceniu spadku po nim przez jego córkę N. U. (1) oświadczeniem złożonym w dniu 3 lipca 2025 roku przed notariuszem M. O. prowadzącym Kancelarię (...) w P. przy placu (...), zarejestrowanym w Rep. A nr (...), sygn. akt II N 595/25. Uczestniczka, która miała wiedzę o toczącym się postępowaniu spadkowym, zaniechała poinformowania Sądu o złożonym przez siebie oświadczeniu o odrzuceniu spadku.

Apelację od przedmiotowego postanowienia wniosła wnioskodawczyni, zaskarżając postanowienie w całości.

Postanowieniu zarzuciła błąd co do podstawy faktycznej rozstrzygnięcia poprzez niezgodne z rzeczywistym stanem rzeczy ustalenie, że żaden ze spadkobierców ustawowych po E. N. (3) nie odrzucił spadku, podczas gdy uczestniczka N. U. (2) w dniu 3 lipca 2025 roku złożyła przed notariuszem M. O. oświadczenie o odrzuceniu spadku.

Podnosząc ten zarzut skarżąca wniosła o dopuszczenie dowodu w postaci pisma Sądu Rejonowego dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi z dnia 11 lipca 2025 roku w sprawie II N 595/25 celem wykazania, że uczestniczka N. U. (2) w dniu 3 lipca 2025 roku odrzuciła spadek po swoim ojcu E. N. (3). Nadto wniosła o wezwanie do udziału w sprawie T. U., ustalenie aktualnego kręgu spadkobierców ustawowych i stwierdzenie nabycia spadku po E. N. (1) na rzecz aktualnych spadkobierców ustawowych.

(apelacja k. 38-39)

Sąd Okręgowy zważył, co następuje.

Apelacja okazała się o tyle zasadna, że skutkowała uchyleniem zaskarżonego postanowienia i przekazaniem sprawy Sądowi Rejonowemu dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi do ponownego rozpoznania.

W myśl art. 386 § 4 k.p.c., pomijając przypadki określone w art. 386 § 1 i 2 k.p.c., wyrok sądu pierwszej instancji może być uchylony, a sprawa przekazana do ponownego rozpoznania tylko wówczas, gdy sąd ten nie rozpoznał istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. W doktrynie prawa cywilnego panuje zapatrywanie, że konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego, o jakim mowa w art. 386 § 4 k.p.c. w kontekście uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania jako przesłanka samodzielna niezmiernie rzadko występuje w praktyce. Zawiera się ona albo w ramach nieważności postępowania (gdy zniesieniu podlega postępowanie przed sądem pierwszej instancji) albo też w ramach nierozpoznania istoty sprawy. W pozostałych przypadkach nie zachodzi potrzeba powtórzenia postępowania dowodowego w całości. Zarówno w piśmiennictwie, jak i judykaturze za utrwalony należy uznać pogląd, że nie w każdej sytuacji nierozpoznania istoty sprawy przez sąd pierwszej instancji bądź konieczności powtórzenia postępowania dowodowego w całości uzasadnione jest uchylenie wyroku sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania. Przy podjęciu takiej decyzji procesowej sąd drugiej instancji powinien jednak kierować się obowiązkiem zapewnienia stronie dwuinstancyjnego postępowania. Jeśli rozpoznanie istoty sprawy wiąże się z koniecznością prowadzenia postępowania w znacznej części tak, że można uznać, że rzeczywiste rozpoznanie sprawy ograniczyło się do jednej instancji - wyrok sądu pierwszej instancji powinien być uchylony, a sprawa przekazana temu sądowi do ponownego rozpoznania.

Odnosząc się do okoliczności niniejszej sprawy należy wskazać, że po wydaniu orzeczenia przez Sąd I instancji pojawiła się istotna okoliczność, która powoduje, że brak jest możliwości wydania merytorycznego rozstrzygnięcia przez Sąd Okręgowy. Okolicznością tą jest ujawnienie złożenia przez córkę spadkodawcy N. U. (2) oświadczenia o odrzuceniu spadku po ojcu, a z treści protokołu przyjęcia tegoż oświadczenia wynika, że zostało złożone z zachowaniem terminu z art. 1015 § 1 k.c. Z uwagi na to, iż Sąd Rejonowy nie posiadał w dacie orzekania wiedzy o odrzuceniu spadku przez uczestniczkę oraz wynikający z oświadczenia uczestniczki fakt posiadania przez nią zstępnego, który nie bierze udziału w niniejszym postępowaniu, należało uznać, że Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy w zakresie dziedziczenia ustawowego. Istotą postępowania w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku jest określenie przez Sąd spadku kręgu spadkobierców. Sąd Rejonowy jako sąd spadku musi zatem przy ponownym rozpoznaniu sprawy przede wszystkim wezwać do udziału w sprawie zstępnego odrzucającej spadek córki spadkodawcy, zbadać czy on także złożył oświadczenie o odrzuceniu spadku po E. N. (1), czy oświadczenie to jest skuteczne, a jeśli tak to czy sam ma dalszych zstępnych. Jest to niezbędne dla ustalenia prawidłowego kręgu spadkobierców oraz dla zapewnienia wszystkim uczestnikom dwuinstancyjnego postępowania.

Jakkolwiek zatem w toku postępowania przed Sądem pierwszej instancji wnioskodawczyni, jak również uczestnik postępowania X. N. (2) zgodnie podali, że nikt ze spadkobierców nie odrzucił spadku, to jednak nowe okoliczności wskazane w apelacji wskazujące na to, że do spadku mogą być uprawnione inne osoby niebiorące udziału w niniejszym postępowaniu, skutkują uznaniem, że nie została rozpoznana istota sprawy i dlatego na podstawie art. 386 § 4 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. uchylono zaskarżone postanowienie i przekazano sprawę Sądowi Rejonowemu dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi do ponownego rozpoznania pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego (art. 108 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.).