Kara umowna za zwłokę bez końcowej daty naliczania. SN nie przyjął skargi na 91 tys. zł

Wyrokiem z 5 maja 2022 roku, IX GC 843/14, Sąd Okręgowy w Krakowie

oddalił powództwo zamawiającego (gminy) przeciwko wykonawcom o zapłatę kary

umownej za niewykonanie zamówienia w terminie.

Wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną Sąd Apelacyjny w Krakowie

zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że zasądził od wykonawców

solidarnie na rzecz zamawiającego 91 000,00 zł z odsetkami, oddalił powództwo w

pozostałej części i oddalił apelację w pozostałym zakresie.

I CSK 106/25

2

Sąd drugiej instancji ustalił, że strony 19 września 2012 r. zawarły umowę

o wykonanie wdrożenia rozwiązań informatycznych projektu systemu informacji

przestrzennej gminy miejskiej. Przedmiot umowy został podzielony na trzy zadania,

które zostały oznaczone jako A, B i C. Strony ustaliły, że wykonawca zapłaci

zamawiającemu karę umowną za opóźnienie w wykonaniu zamówienia w

wysokości 0,2% pełnego wynagrodzenia umownego brutto za każdy dzień

przekroczenia terminu wykonania zamówienia.

W trakcie realizacji umowy zamawiający dokonał odbioru zadania A bez

zastrzeżeń. Realizacja zadań B i C przeciągała się z powodu wad i usterek po

stronie wykonawców oraz ze względu na brak dokumentacji, co obciążało

zamawiającego. Zadanie B zostało odebranie 8 kwietnia 2013 r. bez zastrzeżeń.

Termin odbioru zadania C oraz odbioru końcowego gmina wyznaczyła na 6 maja

2013 r. W tym dniu został dokonany częściowy odbiór zadania C. Termin odbioru

końcowego został przesunięty. Zamawiający 7 maja 2013 r. odstąpił od umowy w

zakresie, w jakim nie doszło do odbioru zadania C, i jednocześnie złożył

wykonawcom oświadczenie o obniżeniu umówionego wynagrodzenia o 61 619,93

zł brutto. Termin ostatecznego odbioru został wyznaczony przez gminę na 3

czerwca 2013 roku, jednak i wówczas do odbioru nie doszło.

Od 19 lipca 2013 r. gmina wzywała wykonawców kilkakrotnie do usunięcia

wad w funkcjonowaniu oprogramowania. Pismem z 8 października 2013 r. gmina

wezwała lidera konsorcjum wykonawców do zmiany sposobu wykonywania umowy

w terminie 21 dni pod rygorem odstąpienia od umowy. W odpowiedzi lider

konsorcjum zwrócił się do gminy o przedłużenie tego terminu do 13 listopada

2013 r. Wobec nieusunięcia wszystkich wad wskazanych przez gminę wykonawcy

zostali ponownie wezwani do usunięcia wad w terminie 10 dni z zastrzeżeniem, że

po upływie tego terminu zamawiający naprawy nie przyjmie i odstąpi od umowy.

W odpowiedzi wykonawca wezwał zamawiającego do wyznaczenia odbioru

końcowego, a następnie 12 grudnia 2013 r. złożył gminie oświadczenie o

odstąpieniu od umowy. Pismem doręczonym wykonawcom 19 grudnia 2013 r.

gmina złożyła oświadczenie o odstąpieniu od umowy.

I CSK 106/25

3

W ocenie Sądu drugiej instancji, dokumenty zgromadzone w aktach sprawy

wskazują, że od 21 grudnia 2012 r. do 7 maja 2013 r. zamawiający nie przekazywał

dokumentacji koniecznej do wykonania całości dzieła. Podział realizacji umowy na

trzy zadania nie oznacza, że każde z nich było odrębną częścią zobowiązania.

Przedmiot umowy miał znaczenie dla zamawiającego jako całość i wtedy, gdy był

kompletny. Strony umówiły się, że oddanie i odbiór końcowy całego zamówionego

dzieła zostanie potwierdzony protokolarnie. Umowa nie przewidywała również

odrębnego częściowego wynagrodzenia za poszczególne zadania. Z uwagi na brak

dokumentacji wykonawcy nie mieli możliwości wykonania całego zamówionego

dzieła. Z uwagi na to, że wykonawcy nie mieli możliwości ukończenia dzieła przed 7

maja 2013 r. nie można przypisać im zwłoki w wykonaniu dzieła. Dopiero

odstąpienie od części zadania C przez gminę w piśmie z 7 maja 2013 r. i

wyznaczenie terminu odbioru końcowego na 3 czerwca 2013 roku spowodowało,

że po tym dniu wykonawcy popadli w zwłokę.

Sąd Apelacyjny, odmiennie niż Sąd Okręgowy, przyjął, że zapis o karze

umownej jest ważny i skuteczny. Tym samym nie zachodzi przyczyna, dla której

Sąd pierwszej instancji oddalił powództwo. Nie narusza ustawy, natury

zobowiązania, ani zasad współżycia społecznego określenie wysokości kary

umownej poprzez wskazanie procentu ustalonego wynagrodzenia umownego za

każdy dzień zwłoki.

Zdaniem Sądu drugiej instancji istotne znaczenie ma tu rozumienie zasady

swobody umów uregulowanej w art. 3531 § 1 k.c., która nakazuje przyjąć za

dopuszczalne postanowienia umowy uzgodnione przez strony. Ograniczenie tej

zasady może wynikać tylko z ustawy, natury stosunku prawnego lub zasad

współżycia społecznego. Przyjęcie, że zasada swobody umów doznaje w

konkretnym przypadku ograniczenia wymaga stwierdzenia, że postanowieniu

umownemu w sposób wyraźny stoi na drodze przepis ustawy, właściwość (natura)

stosunku prawnego lub określona zasada współżycia społecznego. W

rozpoznawanej sprawie Sąd Apelacyjny nie stwierdził takich przesłanek.

Niesprzeczne z zasadą swobody umów jest uregulowanie przez strony kary

umownej w taki sposób, który wymaga pomnożenia ustalonej liczby dni zwłoki

I CSK 106/25

4

przez sumę wskazaną wprost w umowie. Sąd drugiej instancji nie podzielił poglądu,

że kara umowna za zwłokę nieograniczona terminem końcowym naliczania lub

maksymalną wysokością jest niedopuszczalna, gdyż stanowiłaby zobowiązanie

wieczyste.

Przyjmując, że zapis o karze umownej jest ważny i skuteczny. Sąd

Apelacyjny na skutek apelacji zmienił zaskarżony wyrok i częściowo uwzględnił

powództwo.

Skargę kasacyjną wniósł jeden z wykonawców i wniosek o jej przyjęcie do

rozpoznania uzasadnił wystąpieniem zagadnienia prawnego: czy brak określenia

daty końcowej naliczania kary umownej za zwłokę powoduje nieważność umowy

w zakresie kary umownej.

Skarżący wniósł również o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z

uwagi na jej oczywistą zasadność, gdyż zasądzono od wykonawców na rzecz

gminy karę umowną w wysokości 91 000 zł, chociaż postanowienia umowy w

zakresie kary umownej za zwłokę są nieważne.

Sąd Najwyższy zaważył, co następuje:

Zagadnienie prawne, o którym mowa w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., tym się

różni od potrzeby wykładni przepisów prawnych (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.), że nie

sprowadza się do rozumienia (wykładni) pojęcia użytego w przepisie prawnym.

Zagadnienie prawne powstaje, gdy dokonanie prawidłowej subsumcji ustalonego

stanu faktycznego wymaga uwzględnienia kilku przepisów, niekiedy regulujących

odrębne kwestie. Zagadnienie prawne powstaje zazwyczaj na tle wzajemnej relacji

dwóch przepisów, tj. czy jeden nich wyłącza drugi, czy też stosuje się je

niezależnie. Oczywiście może się zdarzyć, że po dokonaniu wykładni niejasnego

przepisu powstaje zagadnienie prawne związane z wzajemną relacją już

wyłożonych przepisów. Zagadnienie prawne sformułowane przez skarżącego nie

spełnia tego wymogu. Skarżący podniósł jedynie, że pojęcie „określonej sumy” nie

obejmuje kary za każdy dzień opóźnienia, jeżeli nie został określony maksymalny

okres opóźnienia, a tym samym maksymalna wysokość kary.

I CSK 106/25

5

Ponieważ granica między zagadnieniem prawnym a potrzebą wykładni

pojedynczego pojęcia prawnego nie zawsze jest ostra, nie powinno mieć znaczenia

niewłaściwe nazwanie danej podstawy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Jednak skarżący nie powołał się na jakiekolwiek rozbieżności w orzecznictwie co

do wykładni pojęcia „określonej sumy”. W uchwale z 9 grudnia 2021 roku, III CZP

16/21, Sąd Najwyższy stwierdził, że „dopuszczalne jest zastrzeżenie kary umownej

za zwłokę w wykonaniu zobowiązania w postaci określonego procentu ustalonego

wynagrodzenia umownego za każdy dzień zwłoki, nawet jeżeli nie określono

końcowego terminu naliczania kary umownej ani jej kwoty maksymalnej”. Nie budzi

wątpliwości, że brak określenia maksymalne sumy kary (czy to bezpośrednio, czy

pośrednio przez ograniczenie okresu naliczania) nie powoduje nieważność umowy

w zakresie kary umownej. W świetle przytoczonej uchwały Sądu Najwyższego z 9

grudnia 2021 r. nie można uznać skargi kasacyjnej za oczywiście uzasadnioną Tym

samym Sąd Apelacyjny nie naruszył w sposób rażący art. 483 § 1 k.c. zasądzając

na rzecz zamawiającego karę umowną

Skarżący zasadnie podnosi, że kara umowna nie może być naliczana w

nieskończoność. Jednak to do wykonawcy należy decycja, czy oświadczyć

zamawiającemu, że nie wykona zobowiązania, czy też nadal starać się wykonać

zobowiązanie. Jeżeli wykonawca nie ma podstaw do odstąpienia od umowy,

przynajmniej w niewykonanej części, to zamawiający – po takim oświadczeniu –

może albo od umowy odstąpić, albo zastosować wykonanie zastępcze. W tym

drugim przypadku kara umowna jest naliczana do zakończenia wykonania

zastępczego, jednak wówczas to już zamawiającego obciąża należyta sprawność w

uzyskaniu rezultatu. Wykonawca mający problem z dokończeniem zamówienia

powinien oszacować, czy narazić się na koszty odstąpienia od umowy lub

wykonania zastępczego, czy też nadal podejmować starania do dokończenia

dzieła. Ponadto nadmiernemu wzrostowi karu umownej, szczególnie w stosunku do

należnego wynagrodzenia wykonawcy, zapobiega art. 484 § 2 k.c. Jednak sam

brak ograniczenia wysokości kary umownej w umowie nie czyni zastrzeżenia kary

nieważnym.

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 k.p.c.

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

I CSK 106/25

6

Na podstawie art. 98 i 99 k.p.c. zamawiającemu przysługuje od skarżącego

zwrot kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę kasacyjną w wysokości stawki

minimalnej określonej w stosowanym odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia

Min. Sprawiedl. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

[a.ł]

Dariusz Pawłyszcze

(G.G.)