Sąd Najwyższy nie przyjął skargi, odszkodowanie za lokal po konkubinacie zostaje obniżone

Wyrokiem z 6 czerwca 2024 r. Sąd Okręgowy w Siedlcach zasądził od

pozwanej A.Z. na rzecz powoda A.S. kwotę 78 853,97 złotych tytułem

odszkodowania za bezumowne korzystanie z lokalu mieszkalnego wraz z

ustawowymi odsetkami za opóźnienie od kwot i dat szczegółowo wymienionych w

sentencji oraz orzekł o kosztach procesu.

I CSK 1127/25

2

Wyrokiem z 7 listopada 2024 r. Sąd Apelacyjny w Lublinie - orzekając na

skutek apelacji pozwanej - zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że obniżył

zasądzoną w nim kwotę 78 853,97 zł do kwoty 7 500,99 zł wraz z ustawowymi

odsetkami za opóźnienie od 11 września 2021 r., a w pozostałym zakresie oddalił

powództwo; oddalił apelację powoda w pozostałej części i orzekł o kosztach

postepowania za obie instancje.

Orzeczenie to zostało zaskarżone skargą kasacyjną przez powoda.

Skarżący we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powołał się na

przesłankę z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.

Jego zdaniem skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona ze względu na

naruszenie przepisów prawa ujętych w postawach skargi kasacyjnej ( art. 5 k.c.

oraz art. 231 w zw. z art. 233 § 1 k.p.c.)

Oczywista zasadność skargi wynika z faktu, że za pomocą konstrukcji

zakazu nadużycia prawa podmiotowego nie można uzasadniać powstania prawa

podmiotowego. Nie może powoływać się na ochronę z art. 5 k.c., ten kto sam – jak

to miało miejsce w przypadku pozwanej - narusza zasady współżycia społecznego.

Ponadto, podczas rozpoznawania sprawy Sąd drugiej instancji dopuścił się

rażącego naruszenia reguł postępowania dowodowego doprowadzając do jaskrawo

niesprawiedliwego rozstrzygnięcia i pokrzywdzenia powoda. Zdaniem powoda

zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. może stanowić uzasadnioną podstawę skargi

kasacyjnej wtedy, gdy skarżący wykaże, że sąd drugiej instancji rażąco naruszył

ustanowione w tym przepisie zasady oceny wiarygodności i mocy dowodów i że

naruszenie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy.

Pozwana w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o odmowę przyjęcia jej

do rozpoznania i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, którego

rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej

doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi

swoje źródło w interesie publicznym. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy

I CSK 1127/25

3

przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne

zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi

nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Sąd

Najwyższy w ramach przedsądu bada tylko wskazane w skardze kasacyjnej

okoliczności uzasadniające jej przyjęcie do rozpoznania, a nie podstawy kasacyjne

i ich uzasadnienie. Cel wymagania określonego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być

osiągnięty tylko przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze

publicznoprawnym, które będą mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej

pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania.

Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego przez oczywistą

zasadność skargi kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.) należy rozumieć sytuację,

w której skarga jest uzasadniona w sposób ewidentny, wskazując na rażące

i poważne uchybienia zaskarżonego orzeczenia, które są możliwe do stwierdzenia

bez konieczności prowadzenia bardziej złożonych rozumowań. Jedynie w takim

wypadku możliwa jest kontrola prawomocnego orzeczenia sądu drugiej instancji

w postępowaniu kasacyjnym. Obciążenie go oczywistą i istotną wadą wskazuje, że

usunięcie tego orzeczenia z obrotu leży w interesie publicznym – a tym samym, że

może dojść do realizacji celu skargi kasacyjnej, jako nadzwyczajnego środka

zaskarżenia (tak np. Sąd Najwyższy w postanowieniach z dnia 10 kwietnia 2013 r.,

III CSK 67/13, niepubl. i z dnia 29 września 2017 r., V CSK 162/17, niepubl.).

Przesłanką przyjęcia skargi kasacyjnej nie jest oczywiste naruszenie konkretnego

przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacja, w której naruszenie

to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia (zob. m.in.

postanowienie Sądu Najwyższego z 8 października 2015 r., IV CSK 189/15

i przywołane tam orzecznictwo).

Skarżący odniósł tę przyczynę kasacyjną do zarzutów naruszenia prawa

procesowego i materialnego ujętych w ramach podstaw skargi kasacyjnej, ale

w lakonicznym uzasadnieniu wniosku brak jest takich argumentów, które

wskazywałyby na rażące naruszenie prawa w ustalonym przez Sąd drugiej instancji

i wiążącym Sąd Najwyższy stanie faktycznym. Jego ujęcie wskazuje, że powód

traktuje skargę kasacyjną nie jako nadzwyczajny środek zaskarżenia, a jako

I CSK 1127/25

4

instrument pozwalający mu na kwestionowanie niesatysfakcjonującego go

rozstrzygnięcia w trzeciej instancji, któremu to celowi postępowanie kasacyjne nie

służy.

Ponadto wszystkie kwestie, na których skarżący opiera twierdzenie

o oczywistej zasadności skargi, były przedmiotem ustaleń i rozważań Sądu drugiej

instancji. Sąd Apelacyjny przytoczył podstawę faktyczną i prawną swojego

rozstrzygnięcia oraz wskazał z jakich przyczyn stanowisko Sądu pierwszej instancji

nie zasługuje na akceptację. Nie można stwierdzić, by sformułowane przez ten Sąd

wnioski były w oczywisty sposób nieprawidłowe, zgodnie z opisanym wyżej

rozumieniem przesłanki oczywistej zasadności skargi.

Przede wszystkim stosowanie klauzul generalnych, a zwłaszcza art. 5 k.c.

stanowi domenę sądów meriti. Sąd Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym ma zaś

ograniczone możliwości w tym zakresie, może zakwestionować oceny tych Sądów

tylko wtedy, gdy są rażąco błędne i krzywdzące. Sąd Najwyższy prezentuje bowiem

konsekwentnie pogląd, że zasady współżycia społecznego w rozumieniu art. 5 k.c.

są pojęciem pozostającym w nierozłącznym związku z całokształtem okoliczności

danej sprawy i w takim całościowym ujęciu wyznaczają podstawy, granice i kierunki

jej rozstrzygnięcia w wyjątkowych sytuacjach, które przepis ten ma na względzie.

Dlatego dla zastosowania art. 5 k.c. konieczna jest ocena całokształtu

szczególnych okoliczności danego wypadku w ścisłym powiązaniu nadużycia

prawa z konkretnym stanem faktycznym (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego

z 22 listopada 1994 r., II CRN 127/94, niepubl. i z 2 października 2015 r., II CSK

757/14, niepubl.).

W świetle poczynionych w sprawie ustaleń strony pozostawały w wieloletnim

związku konkubenckim ( 18 lat) i zamieszkiwały w lokalu stanowiącym własność

powoda, którego dotyczy spór o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z niego

przez pozwaną. Lokal ten został jednak nabyty w trakcie trwania związku

konkubenckiego celem wspólnego w nim zamieszkania przez strony, które nie

rozliczyły się finansowo z majątku uzyskanego w trakcie trwania konkubinatu, mimo

że pozwana prowadziła wraz z powodem działalność gospodarczą, która była

źródłem ich dochodu. Dodatkowo pozwana po zakończeniu konkubinatu

wywołanego związkiem powoda z inną partnerką znalazła się w trudnej sytuacji

I CSK 1127/25

5

życiowej z uwagi na wznowienie choroby nowotworowej, brak środków na swoje

utrzymanie oraz postawę skarżącego, która spowodowała konieczność

dochodzenia przez nią swoich praw związanych z rozliczeniem konkubinatu przed

sądem.

W takim stanie faktycznym analiza wniosku o przyjęcie skargi do

rozpoznania na tle jej podstaw oraz motywów zaskarżonego orzeczenia, nie

prowadzi do oceny, że Sąd Apelacyjny stosując art. 5 k.c. dopuścił się

kardynalnych błędów, w stopniu przemawiającym za oczywistą zasadnością skargi.

Prezentując stanowisko przeciwne skarżący opiera twierdzenie o oczywistej

zasadności skargi na kwestionowaniu przeprowadzonej przez Sąd Apelacyjny

oceny zgromadzonego w sprawie postępowania dowodowego a zarzuty naruszenia

prawa materialnego formułuje na podstawie faktycznej sprzecznej z ustaleniami

poczynionymi przez Sąd Apelacyjny. Nie bierze w tym zakresie pod uwagę, że

skarga kasacyjna jest instrumentem prawidłowości stosowania prawa przez sądy,

a nie instrumentem kontroli ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę

zaskarżonego orzeczenia. Nie można zatem przenosić do postępowania

kasacyjnego sporów dotyczących stanu faktycznego, gdyż jego ustalenie należy do

sądów meriti, a Sąd Najwyższy nie ma w tym zakresie żadnych, ustrojowych ani

procesowych kompetencji (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 14 stycznia

2000 r., I CKN 1169/99, OSNC 1169/99, OSNC 2000, nr 7-8, poz. 139 oraz

postanowienie Sądu Najwyższego z 18 lipca 2014 r., IV CSK 671/13, niepubl.).

Sąd Najwyższy jest w postępowaniu kasacyjnym związany podstawą

faktyczną zaskarżonego orzeczenia i niedopuszczalne jest opieranie skargi na

zarzutach dotyczących oceny dowodów ( art. 3983 § 2 i 39813 § 3 k.p.c.).

W konsekwencji każdy zarzut skargi kasacyjnej, który ma na celu polemikę

z ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia –

także wtedy, gdy jest zgłaszany pod pozorem naruszenia prawa materialnego - jest

a limine niedopuszczalny ( zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 18 lipca

2014 r., IV CSK 671/13, niepubl.). Skarżący zasad tych nie respektuje opierając

wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania wprost na zarzucie naruszenia art. 233 §

1 k.p.c., którego zgłaszanie jest w postępowaniu kasacyjnym jest niedopuszczalne

I CSK 1127/25

6

( art. 3983 § 3 k.p.c.) i na bazie alternatywnego stanu faktycznego formułując

następnie zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia art. 5 k.c.

W konsekwencji analiza wniosku, na tle podstaw skargi oraz motywów

zaskarżonego orzeczenia nie prowadzi do oceny, że stanowi ono rezultat

jaskrawych błędów w podejmowanych działaniach procesowych czy wykładni

prawa.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie

art. 98 § 1 i 3 oraz art. 98 § 11 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 398²¹ k.p.c.

i § 10 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023,

poz. 1964, ze zm.).

(M.M.)

[SOP]