Sąd Najwyższy nie przyjął skargi kasacyjnej powoda w sporze o zapłatę

Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie

występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów

prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności

w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna

I CSK 200/26

2

jest oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 k.p.c.). Obowiązkiem skarżącego jest

sformułowanie i uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

w nawiązaniu do powyższych przesłanek, a rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego

w kwestii przyjęcia bądź odmowy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania

wynika z oceny, czy okoliczności powołane przez skarżącego odpowiadają tym,

o których jest mowa w art. 3989 § 1 k.p.c.

Powód wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z uwagi na jej

oczywistą zasadność (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.), w związku z oczywistą – jak

twierdził – obrazą prawa materialnego, skutkującą „naruszeniem przepisów

procedury cywilnej oraz zasad procedury cywilnej, w tym zakresu kontroli nad

nieważnością postępowania przed sądem niższej instancji”. W tym zakresie powód

powołał się na naruszenie: - art. 379 pkt 4 k.p.c. w związku z art. 49 § 1 k.p.c. ze

względu na niedostrzeżenie nieważności postępowania przed sądem pierwszej

instancji, w sytuacji gdy w rozpoznaniu sprawy brała udział sędzia wyłączona

z mocy ustawy, gdyż wcześniej reprezentowała powoda jako adwokat wyznaczona

z urzędu w innej sprawie, a powód złożył na nią skargę do Okręgowej Rady

Adwokackiej i ustanowiona jako adwokat z urzędu nie otrzymała wynagrodzenia za

wykonane czynności; - art. 379 pkt 5 k.p.c. w zw. z art. 117 § 2 i 5 k.p.c. przez

niedostrzeżenie nieważności postępowania przed sądem pierwszej instancji,

polegającej na uporczywym odmawianiu dla strony pozostającej w trudnej sytuacji

osobistej, materialnej i majątkowej przyznania pełnomocnika z urzędu,

uzasadnianym brakiem zawiłości sprawy pod względem faktycznym i prawnym,

a także przyjęciem, że powód radzi sobie z prowadzeniem sprawy, na co wskazuje

treść składanych przez niego w toku postępowania pism procesowych.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że uzasadnienie

oczywistej zasadności skargi kasacyjnej jako przesłanki jej przyjęcia do

rozpoznania wymaga powołania się na kwalifikowaną postać naruszenia

zaskarżonym orzeczeniem przepisów prawa materialnego lub procesowego oraz

przeprowadzania wywodu zmierzającego do jego wykazania. Oczywistość

naruszenia ma miejsce wówczas, gdy jest ono widoczne prima facie, przy

wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej, bez potrzeby wchodzenia

w szczegóły czy dokonywania pogłębionej analizy tekstu wchodzących w grę

I CSK 200/26

3

przepisów i doszukiwania się ich znaczenia. Szczególna podstawa przedsądu z art.

3989 § 1 pkt 4 k.p.c. wymaga przy tym samodzielnego, czyli odrębnego od podstaw

kasacyjnych, wskazania i wykazania naruszenia konkretnego przepisu prawa

(procesowego lub materialnego), które jest oczywiste i bez wątpliwości prowadzi do

stwierdzenia, że objęte skargą orzeczenie jest wadliwe i dlatego skarga powinna

być przyjęta do rozpoznania (por. postanowienia Sądu Najwyższego z 10 stycznia

2003 r., V CZ 187/02, OSNC 2004, nr 3, poz. 49, z 5 października 2007 r., III CSK

216/07 i z 11 sierpnia 2011 r., IV CSK 163/11).

Uzasadnienie wniosku powoda o przyjęcie jego skargi kasacyjnej do

rozpoznania nie odpowiada powyższym wymaganiom, stanowiąc w zasadzie

powtórzenie zarzutów skargi oraz streszczenie ich uzasadnienia.

Niniejsza sprawa rozpoznawana była przez sądy powszechne w dwóch

instancjach, a zarzuty powoda, koncentrujące się wyłącznie na problemie obsady

składu orzekającego oraz odmowy ustanowienia dla powoda pełnomocnika

z urzędu, odnoszą się do postępowania przed sądem pierwszej instancji. Zgodnie

z ugruntowanym stanowiskiem Sądu Najwyższego przesłanki przyjęcia skargi

kasacyjnej do rozpoznania nie stanowi ewentualna nieważność postępowania

przed sądem pierwszej instancji (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 7

maja 2009 r., II CSK 80/09).

Powód nie zarzuca wadliwego obsadzenia Sądu Apelacyjnego, który

rozpoznawał sprawę. Utrzymuje, że uchybieniem tego Sądu było pominięcie lub

niewłaściwa ocena zarzutów, które powód zgłosił w apelacji i w zażaleniu wobec

obsady sądu pierwszej instancji. Na tym bowiem etapie postępowania powód

ujawnił bowiem, że orzekająca w Sądzie Okręgowym sędzia Ewa Tokarzewska jako

adwokat z urzędu reprezentowała powoda w innej jego sprawie zakończonej kilka

lat przed wszczęciem sprawy niniejszej. Sąd Apelacyjny dostrzegł i rozważył tę

okoliczność, wyjaśnił przy tym, że nie stanowiła ona przesłanki wyłączenia

sędziego z mocy ustawy na podstawie art. 48 § 1 pkt 4 k.p.c. Takie stanowisko zajął

Sąd Najwyższy w uchwale z 13 maja 2015 r., III CZP 10/15 (OSNC 2016, nr 5, poz.

57), w której – po przeprowadzeniu wykładni językowej, historycznej i funkcjonalnej

powołanego przepisu stwierdził, że o wyłączeniu sędziego z mocy ustawy od

I CSK 200/26

4

rozpoznawania sprawy nie decydują jego związki ze stroną postępowania

podlegające na świadczeniu jej w przeszłości obsługi prawnej, lecz związki

z konkretną sprawą, polegające na zaangażowaniu w niej w roli pełnomocnika. Sąd

Najwyższy odnotował zarazem, że w konkretnej sytuacji mogą wystąpić

okoliczności wywołujące wątpliwość co do bezstronności sędziego, wypływające

z tego, że będąc radcą prawnym strony świadczył jej pomoc prawną (iudex

suspectus) także w innych sprawach, nie uzasadniają one jednak wprowadzania tu

jakiegokolwiek automatyzmu; w takiej sytuacji strona może złożyć wniosek

o wyłączenie sędziego na podstawie art. 49 k.p.c., należycie go uzasadniając

i wykazując swoje racje. Powód takiego wniosku nie złożył, co wprawdzie w apelacji

tłumaczył nieporadnością, brakiem wiedzy o prawie i działaniem bez pomocy

fachowego pełnomocnika, którego ustanowienia sądy mu konsekwentnie

odmawiały. Do czasu zakończenia postępowania przez Sąd Okręgowy powód

w licznych pismach kierowanych do Sądu, odnoszących się zarówno do

okoliczności niniejszej sprawy, jak i spraw zakończonych przed laty, nie

sygnalizował nawet tego (choćby bez profesjonalnego złożenia wniosku

o wyłącznie), że już wcześniej zetknął się z sędzią prowadzącą postępowanie, jako

osoba, której świadczyła pomoc.

Do wydania orzeczenia o wyłączeniu sędziego nie doszło zatem także na

podstawie art. 49 k.p.c., a Sąd Apelacyjny w przebiegu i wyniku postępowania nie

dopatrzył się okoliczności, które by mogły świadczyć o nierzetelności, stronniczości

bądź braku obiektywizmu i należytego zaangażowania w rozpoznanie sprawy przez

sędzię, która orzekała w sprawie w pierwszej instancji.

W orzecznictwie przyjmuje się, że strona zostaje pozbawiona możności

działania w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c. tylko wtedy, gdy doszło do całkowitego

pozbawienia jej możności obrony jej praw, a zatem w przypadku, gdy znalazła się

w sytuacji uniemożliwiającej, a nie tylko utrudniającej lub ograniczającej popieranie

przed sądem dochodzonych żądań (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 28

października 1999 r., II UKN 174/00, OSNP 2001, nr 4, poz. 133, z 25 lipca 2013 r.,

II CZ 19/13, z 29 września 2023 r., I CSK 6833/22, z 16 marca 2023 r., I CSK

3944/22). Oddalenie wniosku strony o ustanowienie dla niej pełnomocnika

z urzędu nie jest równoważne z pozbawieniem jej możliwości działania

I CSK 200/26

5

w postępowaniu i samo w sobie nie usprawiedliwia zarzutu nieważności

postępowania (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z 12 września 2007 r., I CSK

199/07 i orzecznictwo powołane w uzasadnieniu).

W okolicznościach niniejszej sprawy sposób rozstrzygnięcia o wnioskach

powoda o ustanowienie dla niego pełnomocnika z urzędu nie budzi wątpliwości.

Powód jest inicjatorem wielu postępowań skierowanych przeciwko pozwanym,

które zostały już prawomocnie zakończone. Z akt sprawy wynika, że powód

samodzielnie (chociaż być może ze wsparciem innej osoby) zredagował pozew,

sformułował w nim żądanie i jego podstawę faktyczną. Pozew spełniał wymagania

określone w art. 187 § 1 k.p.c. Wynikało z niego, że powód zarzuca pozwanym

członkom rodziny, że doradzali mu w związku z rozważanymi przez powoda

inwestycjami, a w konsekwencji zastosowania się przez powoda do tych porad nie

uzyskał on na korzystnych warunkach mieszkania. Powód w zachowaniu

pozwanych dopatrywał się czynu niedozwolonego, lecz nie twierdził, żeby związany

był z nimi umowami o świadczenie usług z zakresu doradztwa inwestycyjnego albo

żeby wymusili na nim, aby podporządkował się ich sugestiom co do tego, jakie

inwestycje powinien podjąć. Konsekwentnie twierdził, że powodowie w kwestii

zakupu mieszkania sugerowali mu (doradzali, przekonywali), lecz nie przytoczył

żadnych okoliczności, które by świadczyły o konieczności dostosowania się przez

niego do rad udzielanych mu przez członków rodziny. Opisane przez powoda

zachowanie pozwanych nie podlegało zakwalifikowaniu jako czyn niedozwolony,

którego popełnienie na szkodę powoda mogłyby uzasadniać odpowiedzialność

odszkodowawczą. O wyniku postępowania zadecydowała zatem ocena, że brak

jest podstaw do przypisania pozwanym odpowiedzialności za skutki decyzji

podejmowanych przez powoda samodzielnie i świadomie.

Profesjonalny pełnomocnik ustanowiony dla powoda w postępowaniu

kasacyjnym, podnoszący argumenty jakoby odmowa ustanowienia dla powoda

pełnomocnika z urzędu miała zaważyć na wyniku postępowania, gdyż powód nie

wiedział, jak ma prowadzić proces, nie wskazał na takie twierdzenia i wnioski

procesowe, których powód z uwagi na nieporadność lub niewiedzę nie zgłosił na

etapie postępowania przed Sądami meriti, a z którymi mógłby wystąpić

pełnomocnik z urzędu, zmieniając na korzyść powoda przebieg i wynik

I CSK 200/26

6

postępowania. Zadaniem pełnomocnika nie jest przy tym narzucanie stronie

twierdzeń, lecz co najwyżej określenie roszczeń, jakie z przedstawionych przez nią

okoliczności faktycznych mogą wynikać i pomoc w identyfikacji środków

dowodowych, którymi wykazane zostałyby przesłanki tych roszczeń.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 3989 § 1 i 2 k.p.c. oraz –

co do kosztów postępowania – art. 102 k.p.c. w zw. z art. 39821 i art. 391 § 1 k.p.c.,

orzeczono jak w postanowieniu. O odstąpieniu od obciążania powoda kosztami

postępowania kasacyjnego na rzecz pozwanych zadecydowała sytuacja osobista

powoda (wiek, stan zdrowia) oraz jego sytuacja materialna ujawniona

w oświadczeniach majątkowych, a także charakter sprawy na tle relacji rodzinnych

łączących strony.

O wynagrodzeniu pełnomocnika reprezentującego powoda z urzędu

orzeczono stosownie do § 2 pkt 1 i 2, § 4 ust. 1 i 3, § 8 pkt 7, § 16 ust. 4 pkt 2

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia

przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów pomocy

prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz.U. z 2026 r., poz. 136).

Pełnomocnik powoda reprezentująca go z urzędu zażądała przyznania jej

w ramach wynagrodzenia także kwoty 529 zł jako kosztu dojazdu własnym

samochodem 5 maja 2025 r. z O. do siedziby Sądu w Białymstoku, a kwotę tę

(nazwaną kilometrówką) obliczyła według rozporządzenia Ministra Infrastruktury z

25 marca 2002 r. w sprawie warunków ustalania oraz sposobu dokonywania zwrotu

kosztów używania do celów służbowych samochodów osobowych, motocykli i

motorowerów niebędących własnością pracodawcy (Dz. U. Nr 27, poz. 271 ze zm.),

wydanego na podstawie art. 34a ust. 2 ustawy z 6 września 2001 r. o transporcie

drogowym (Dz.U. z 2025 r., poz. 1490). Przepisy te mają zastosowanie do osób,

które na podstawie umów cywilnoprawnych używają do celów służbowych

samochody osobowe niebędące własnością pracodawcy i nie dotyczą wprost

pełnomocników z urzędu i kosztów przejazdu, które oni ponoszą realizując zleconą

im pomoc prawną, niemniej jednak mają do nich zastosowanie, skoro brak jest

przepisów wykonawczych, które bezpośrednio - w odniesieniu do tych podmiotów -

I CSK 200/26

7

inaczej regulowałyby należne im, za te przyjazdy, stawki (zob. też postanowienie

Sądu Najwyższego z 30 marca 2015 r., II KO 83/14).

Marta Romańska

[dr]

[a.ł]