Pełnomocnik sprzedał mieszkanie siostry w USA. Spadkobierca dochodzi części ceny

Wyrokiem z 14 lipca 2023 r., XI C 629/19, Sąd Rejonowy w Rzeszowie

zasądził od pozwanego przyjmującego zlecenie na rzecz powodowego

spadkobiercy dającej zlecenie 14 651,49 USD z odsetkami tytułem wydania 1/3

ceny uzyskanej ze sprzedaży mieszkania dającej zlecenie.

Wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną Sąd Okręgowy w Rzeszowie

oddalił apelację przyjmującego zlecenie.

Sąd ten ustalił, że matka powoda mieszkała w USA, gdzie miała mieszkanie.

Matka powoda chorowała na nowotwór i gdy jej stan się pogorszył, postanowiła

sprzedać mieszkanie i wrócić do Polski. W kwietniu 2013 r. udzieliła swojemu bratu

I CSK 2898/25

2

(tj. pozwanemu), także mieszkającemu w USA, pełnomocnictwa do sprzedaży

mieszkania i wróciła do Polski, gdzie zmarła w sierpniu 2013 r. Spadek po niej

nabyła trójka jej dzieci w równych częściach.

Przyjmujący zlecenie sprzedał mieszkanie siostry w lipcu 2013 r. za 52 000

USD, a po odliczeniu kosztów związanych ze sprzedażą pozostało 43 954,48 USD.

W postanowieniu o dziale spadku po właścicielce mieszkania sąd nie wymienił

wierzytelności o wydanie ceny uzyskanej ze sprzedaży mieszkania jako składnika

spadku. W uzasadnieniu sąd wyjaśnił, że przyjmujący zlecenie, niebędący

uczestnikiem postępowania działowego, przeznaczył sumę uzyskaną ze sprzedaży

na spłatę pożyczki, której udzielił swojej zmarłej siostrze.

Sąd drugiej instancji uznał, że przyjmujący zlecenie nie wykazał, że udzielił

siostrze pożyczki, a tym samym jest zobowiązany do rozliczenia się z powodowym

spadkobiercą z ceny uzyskanej ze sprzedaży mieszkania.

Przyjmujący zlecenie sprzedaży wniósł skargę kasacyjną zarzucając

naruszenie:

1) przepisów postępowania, tj. art. 567 § 3 w zw. z art. 688 i 618 § 3 k.p.c.,

przez przyjęcie, że mimo powagi rzeczy osądzonej postanowienia o dziale spadku

i nienabycia wierzytelności spadkodawcy powodowemu spadkobiercy przysługuje

roszczenie przeciwko pozwanemu;

2) prawa materialnego, tj. art. 1035 i 1036 k.c., przez przyjęcie legitymacji

czynnej jednego ze spadkobierców z uwagi na podzielność wierzytelności

spadkodawcy, chociaż wierzytelności wchodzące w skład spadku są niepodzielne;

oraz wniósł o przyjęcie skargi do rozpoznania ze względu na oczywistą

zasadność obu zarzutów kasacyjnych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Artykuł 567 § 3 k.p.c. dotyczy postępowania o podział majątku wspólnego

małżeńskiego i skarżący powołał go celu powołania się na orzecznictwo w

sprawach podziału majątku wspólnego, lecz sam przepis nie mógł zostać

naruszony przy rozstrzyganiu o powództwie spadkobiercy przeciwko dłużnikowi

I CSK 2898/25

3

spadkodawcy. Natomiast art. 688 k.p.c. nakazuje stosowanie do postępowania o

dział spadku przepisów postępowania o zniesienie współwłasności w częściach

ułamkowych. Jednak skarżący nie zarzucił, że Sąd odwoławczy bezpodstawnie

zastosował lub nie zastosował któregokolwiek z art. 617-625 k.p.c. Skarżący

zarzucił, że orzekanie o wierzytelności spadkodawcy, wobec nieobjęcia jej działem

spadku ze względu na nieistnienie, narusza art. 617 § 3 k.p.c. Przepis ten wyłącza

dochodzenie po zniesieniu współwłasności roszczeń, o których mowa w art. 617 §

1 k.p.c., czyli roszczeń między współwłaścicielami. Skarżący nie był

współwierzycielem wierzytelności ani z tytułu spadkobrania, ani żadnego innego, i

art. 617 § 3 k.p.c. nie stosuje się.

Z uzasadnienia zarzutu wynika, że według skarżącego przyjęcie przez sąd,

który podzielił spadek, wygaśnięcia wierzytelności spadkodawcy, jest przeszkodą

do uznania istnienia tej wierzytelności w niniejszej sprawie. Skarżący powołał się na

powagę rzeczy osądzonej postanowienia o dziale spadku, lecz postanowienia co

do istoty sprawy w postępowaniu nieprocesowym mają powagę rzeczy osądzonej

tylko między uczestnikami postępowania (art. 366 k.p.c.) oraz osobami, które

powinny być uczestnikami, a którym z powodu niewezwania do udziału w sprawie

przysługuje skarga o wznowienie lub wniosek o zmianę prawomocnego

postanowienia. Skarżący nie był uczestnikiem postępowania o dział spadku i

prawidłowo nie został wezwany do udziału, ponieważ nie miał interesu prawnego w

rozstrzygnięciu o wierzytelności spadkodawcy. Postanowienie o dziale spadku

przyznające określoną wierzytelność określonemu spadkobiercy jest zdarzeniem

prawotwórczym, pozbawia ono wierzytelności pozostałych spadkobierców. Sąd

rozpoznający powództwo o tę wierzytelność, nie może kwestionować

przysługiwania wierzytelności, o ile istnieje, spadkobiercy legitymującemu się

prawomocnym postanowieniem o dziale spadku. Jednak sąd spadku nie orzeka o

istnieniu wierzytelności. Pominięcie wierzytelności w składzie spadku nie wiąże w

sporze spadkobiercy z dłużnikiem spadkodawcy. Zarzut naruszenia przepisów

postępowania jest oczywiście niezasadny, a ponadto skarżący powołał jako

naruszone przepisy nieadekwatne do treści zarzutu.

2. Wierzytelność zmarłej dającej zlecenie o wydanie przez

przyjmującego zlecenie ceny uzyskanej ze sprzedaży mieszkania jest

I CSK 2898/25

4

wierzytelnością pieniężną, czyli podzielną (art. 379 k.c.). Jednak zagadnienie

podzielności wierzytelności wchodzących w skład spadku budzi znaczne

rozbieżności w orzecznictwie i doktrynie.

Za podzielnością wierzytelności wypowiadał się wielokrotnie Sąd Najwyższy

(zob. postanowienie z 7 listopada 1967 r., I CZ 97/67, OSNC 1968, nr 8-9, poz.

145; uchwały z 2 stycznia 1975 r., III CZP 82/74, OSNC 1976, nr 1, poz. 5, i z 30

maja 1975 r., III CZP 27/75, OSNC 1976, nr 4, poz. 71; postanowienie z 9 września

1999 r., II CKN 460/98, OSNC 2000, nr 3, poz. 55; podobnie dotyczące

wierzytelności pozostałych po rozwiązaniu spółki cywilnej wyroki: z 6 listopada

2002 r., I CKN 1118/00; z 10 lutego 2004 r., IV CK 12/03, OSNC 2005, nr 3, poz.

44, oraz z 5 stycznia 2005 r., II CK 351/04). W nowszym orzecznictwie Sądu

Najwyższego dominuje pogląd odmienny, o niepodzielności wierzytelności

spadkowych do czasu działu spadku (zob. wyroki: z 27 czerwca 2017 r., II CSK

15/17; z 28 listopada 2019 r., III CSK 284/17, i z 16 marca 2022 r., II CSKP 206/22,

a także dotyczący prawa do żądania odkupienia przez fundusz inwestycyjny

jednostek uczestnictwa wyrok z 9 maja 2019 r., I CSK 198/18). Zróżnicowane w tej

mierze są również poglądy wyrażane w literaturze, choć współcześnie wydają się

przeważać zwolennicy drugiego z przedstawionych stanowisk (tak postanowienie

SN z 14 grudnia 2023 r., II CNPP 28/22, zob. też postanowienie SN z 3 lutego 2017

r., II CSK 152/16, i wyrok SN z 30 listopada 2017 r., IV CSK 24/17).

Już sam fakt istnienia dwóch linii orzeczniczych uniemożliwia uznanie za

oczywiście zasadną skargi kasacyjnej od wyroku opartego na jednej z tych linii.

Ponadto Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela

pierwszą z tych linii, przyjętą przez sądy meriti, tj. o podzielności wierzytelności

pieniężnych wchodzących w skład spadku. Polskie prawo cywilne tylko w dwóch

przypadkach ustanawia łączny charakter wierzytelności co do zasady pieniężnych:

przysługujących małżonkom pozostającym w ustroju wspólności majątkowej oraz

przysługujących wspólnikom spółki cywilnej. Artykuł 1035 k.c. jednoznacznie

stanowi, że do wspólności majątku spadkowego stosuje się odpowiednio przepisy

o współwłasności w częściach ułamkowych, co w przypadku wierzytelności

podzielnych oznacza ich podział z mocy prawa między wszystkich spadkobierców

na części odpowiadające udziałom spadkowym (art. 379 § 1 k.c.). Oczywiście

I CSK 2898/25

5

postanowienie o dziale spadku, jako postanowienie konstytutywne, może zmienić

ten stan prawny, lecz do działu spadku każdy spadkobierca ma legitymację do

dochodzenia swoje części wierzytelności spadkowej. Nie są przekonujące

argumenty, że wyegzekwowanie swoich części tylko przez niektórych

spadkobierców może utrudnić sprawiedliwy dział spadku. Dzieląc spadek sąd

orzeka według stanu rzeczy w chwili zamknięcia rozprawy (art. 316 § 1 k.p.c.) i ma

możliwość uwzględnienie aktualnego stanu wierzytelności spadkowych oraz tego,

co poszczególni spadkobiercy już uzyskali ze spadku. Jeżeli część wierzytelności

spadkowej została jedynie zasądzona na rzecz jednego ze spadkobierców, lecz nie

została wyegzekwowana, sąd spadku może przyznać tę część każdemu innemu

spadkobiercy, który będzie mógł w oparciu o postanowienie działowe uzyskać

klauzulę wykonalności na swoją rzecz (art. 788 k.p.c.). Natomiast uznanie, mimo

braku podstawy prawnej, wierzytelności spadkowych za niepodzielne może

prowadzić do nadużyć. Postępowania o dział spadku bywają długotrwałe i w tym

czasie brak zgody tylko jednego ze spadkobierców może uniemożliwić dochodzenie

wierzytelności, a dłużnik spadkodawcy może działać w porozumieniu z tym jednym

spadkobiercą.

Nadto przedstawiony wyżej spór o podzielność wierzytelności spadkowych

dotyczy okresu do działu spadku. Jeżeli sąd nie obejmie działem spadku jakiejś

wierzytelności, niewątpliwie stosuje się do niej art. 379 k.c. Zaskarżone

postanowienie odpowiada prawu, a w szczególności art. 1035 k.c. Podniesiony

przez skarżącego art. 1036 k.c. ogranicza rozporządzanie swoim udziałem w

przedmiocie należącym do spadku, czyli dotyczy rzeczy oraz praw majątkowych

niepodzielnych. Natomiast wierzytelność podzielna z mocy prawa z chwilą śmierci

wierzyciela dzieli się między spadkobierców (art. 379 w zw. z art. 1035 k.c.) i tylko

czynność prawna spadkobiercy lub postanowienie sądu o dziale spadku mogą

zmienić stan prawny wierzytelności co do osoby wierzyciela.

3. Ze względu na niezasadność wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania Sąd Najwyższy oddalił ten wniosek i na podstawie art. 98 i 99 k.p.c.

przyznał powodowi od skarżącego zwrot kosztów sporządzenia odpowiedzi na

skargę kasacyjną w wysokości stawki minimalnej określonej w stosowanym

I CSK 2898/25

6

odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie

opłat za czynności adwokackie.

Dariusz Pawłyszcze

(G.G.)

[a.ł