Kredyt denominowany do franka. SN odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej banku

Wyrokiem z 22 listopada 2022 r., IV C 663/21, Sąd Okręgowy w Warszawie

ustalił nieważność umowy kredytu zawartej pomiędzy poprzednikiem prawnym

pozwanego banku i powodowym kredytobiorcą, zasądził od banku na rzecz

kredytobiorcy 442 236,96 zł oraz 57 787,74 CHF z odsetkami z zastrzeżeniem, że

spełnienie świadczenia powinno nastąpić za jednoczesnym zaoferowaniem przez

powoda na rzecz banku 650 000 zł albo zabezpieczeniem roszczenia banku

o zapłatę tej sumy.

Wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną Sąd Apelacyjny w Warszawie

oddalił apelację banku.

Sąd drugiej instancji ustalił, że 17 września 2008 r. powód zawarł

z poprzednikiem prawnym pozwanego banku umowę kredytu w wysokości

650 000,00 zł, denominowanego do franka szwajcarskiego, na okres 360 miesięcy.

W umowie określono, że wysokość kredytu w CHF zostanie określona według kursu

kupna CHF, zgodnie z „Tabelą kursów” obowiązującą w banku w dniu wypłaty.

O wysokości wykorzystanego kredytu w CHF, wysokości odsetek w okresie karencji

oraz wysokości rat kapitałowo-odsetkowych w wyżej wymienionej walucie bank miał

informować kredytobiorcę w terminie 7 dni od dnia całkowitego wykorzystania

kredytu na zasadach określonych w umowie. Kredyt został wypłacony w złotych, przy

jednoczesnym przeliczeniu na CHF według kursu kupna obowiązującego w banku.

Wysokość rat kapitałowo-odsetkowych określona została w CHF, a ich spłata

następować miała w złotych po uprzednim przeliczeniu rat i należnych odsetek

według kursu sprzedaży dewiz dla CHF zgodnie z „Tabelą kursów” obowiązującą w

banku w dniu spłaty. W dniu 22 sierpnia 2017 r. strony zawarły aneks, na podstawie

którego kredytobiorca otrzymał możliwości spłaty kredytu we frankach szwajcarskich.

Kredytobiorca wpłacił na rzecz banku tytułem spłaty rat kapitałowo-odsetkowych od

17 października 2008 r. do 22 marca 2022 r. 422 236,96 zł oraz 57 787,74 CHF.

Sąd drugiej instancji uznał, że postanowienia umowy nie były indywidualnie

uzgodnione, gdyż swoboda kredytobiorcy sprowadzała się do określenia sumy

potrzebnego im kredytu i jego przeznaczenia. Treść umowy została przygotowana

jednostronnie przez bank, co stwarza domniemanie, iż nie było indywidualnych

I CSK 3316/25

3

negocjacji. Umowa zawiera postanowienia wprowadzające mechanizm indeksacji i

wyznaczające kursy walut, które określają główne świadczenia stron, jednak te

postanowienia nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Instytucje

finansowe muszą zapewnić kredytobiorcom informacje wystarczające do podjęcia

przez nich świadomych i rozważnych decyzji, tymczasem bank nie udowodnił, że

zrealizował ciążący na nim obowiązek informacyjny. Sąd Apelacyjny ocenił, że

postanowienia umowy odwołujące się w zakresie ustalania kursu waluty CHF do

wewnętrznych tabel kursów banku są niedozwolone. Usunięcie abuzywnych

postanowień z umowy skutkuje brakiem możliwości ustalenia kursu wymiany

i oprocentowania, a w konsekwencji brakiem możliwości wykonywania umowy w

obowiązującym dotychczas kształcie. Łącząca strony umowa, po wyeliminowaniu z

niej postanowień niedozwolonych, które określają główne świadczenia stron i są

elementami przedmiotowo istotnymi umowy kredytowej, nie może być w dalszym

ciągu wykonywana, zaś w polskim systemie prawnym nie ma przepisu, który

nadawałby się do uzupełnienia luki powstałej wskutek eliminacji abuzywnego

postanowienia wprowadzającego do umowy klauzulę indeksacyjną.

Kredytobiorcy przysługuje roszczenie o zwrot spłaconych środków

pieniężnych, jako świadczenia nienależnego (art. 410 § 1 w związku z art. 405 k.c.)

niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu zwrotu

nienależnie otrzymanej kwoty kredytu.

Pozwany bank zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną i wniósł

o jej przyjęcie do rozpoznania ze względu na następujące zagadnienia prawne:

1) czy na etapie oceny możliwości obowiązywania umowy po usunięciu

postanowienia abuzywnego, tj. na etapie, poprzedzającym etap zastępowania

postanowienia abuzywnego przepisem dyspozytywnym, dopuszczalne jest ustalenie

treści umowy (stosunku prawnego) w zakresie, który był regulowany przez abuzywną

normę, na podstawie art. 65 § 1 i 2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw. z art. 41 ustawy - Prawo

wekslowe lub art. 56 k.c. w zw. z art. 358 § 2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw. ze wskazanymi

w przypisie kilkudziesięcioma przepisami, z których na zasadzie analogii iuris lub

analogii legis wynika, że w polskim prawie obowiązuje generalna norma, zgodnie

z którą wartość waluty obcej określa się według kursu średniego NBP;

2) czy oceniając możliwości obowiązywania umowy kredytu indeksowanego

do franka szwajcarskiego, po usunięciu postanowienia abuzywnego zgodnie

I CSK 3316/25

4

z prawem krajowym, należy brać pod uwagę stan prawny z dnia zawarcia umowy,

dnia powstania sporu, czy dnia orzekania;

3) czy jeżeli bez abuzywnego postanowienia umowa kredytu indeksowanego

do franka szwajcarskiego nie może obowiązywać, to dochodzi do automatycznej jego

substytucji normą dyspozytywną, o ile tylko zastosowanie środków krajowych

zapewnia doprowadzenie do sytuacji jaka miałby miejsce, gdyby umowa nie

zawierała tego abuzywnego postanowienia;

4) czy art. 358 § 2 k.c. stanowi szczegółowy przepis dyspozytywny, który

znajduje zastosowanie z mocy prawa (automatycznie) w miejsce abuzywnej Klauzuli

Kursowej określającej sposób ustalenia kursu franka szwajcarskiego, na potrzeby

operacji związanych z indeksowaniem przy wypłacie i przy spłacie kredytu;

5) czy rozważając unieważnienie umowy o kredyt indeksowany do waluty

obcej na skutek uznania, że postanowienia odsyłające do tabeli kursów (klauzula

kursowa) mają charakter niedozwolony należy mieć na względzie wyłącznie

oświadczenie kredytobiorcy, czy badać również, czy określone rozstrzygnięcie

prowadzi do zrealizowania celu dyrektywy 93/13;

6) występujące w sprawie rozbieżności w wykładni przepisów wywołujących

różnice w orzecznictwie sądów, tj. art. 410 k.c. w zw. z art. 405 i art. 3851 § 1 i § 2

k.c. oraz art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zakresie, w jakim przepisy te odnoszą się

do zasad rozliczeń stron nieważnej umowy kredytu hipotecznego (tj. do

zastosowania tzw. teorii dwóch kondykcji albo teorii salda), w szczególności w

kontekście najnowszego orzeczenia Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej;

7) czy w sytuacji, jeżeli kredytobiorca wystąpił z inicjatywą zawarcia aneksu,

w którym doprecyzowany został sposób tworzenia kursów w tabeli kursów,

kredytobiorca mając możliwość swobodnego zapoznania się z treścią aneksu

i zrezygnowania z jego zawarcia, dobrowolnie zawarł ten aneks, można mówić, że

konsument nie wyraził świadomej zgody na dalsze obowiązywanie określonego

postanowienia.

Jako uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

pozwany bank wskazał również, że w sprawie zachodzi potrzeba wykładni art. 3851

§ 1 i 2 k.c. wywołujących rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego,

dotyczące tego, które postanowienia charakterystyczne dla umów kredytu

I CSK 3316/25

5

indeksowanych do franka szwajcarskiego są abuzywne w przypadku stwierdzenia

przez sąd, że uprawnienie banku do ustalania kursu franka szwajcarskiego narusza

rażąco interesy konsumenta i jest niezgodne z dobrymi obyczajami: czy abuzywna

jest wówczas wyłącznie Klauzula Kursowa określająca sposób ustalenia wartości

franka szwajcarskiego, czy też wszystkie postanowienia dotyczące indeksacji

kredytu, tj. Klauzula Kursowa i Klauzula Ryzyka Walutowego stanowiąca, że

wysokość zobowiązań z umowy kredytu zależna jest od zmiennej na przestrzeni

obowiązywania umowy wartości waluty obcej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Bank nie objął wnioskiem o przyjęcie skargi do rozpoznania zagadnienia

abuzywności postanowień umowy przewidujących dokonywanie przeliczeń złotych

na CHF i odwrotnie kursami ustalanymi jednostronnie przez bank. Natomiast

uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, do

rangi zasady prawnej podniesiono tezy, iż:

1) w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub

denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi

niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie

prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób

określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów;

2) w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w

umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także

w pozostałym zakresie.

Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie (art. 88 u.s.n.), uniemożliwiają

przyjęcie skargi kasacyjnej, gdyż wykluczają trwanie stosunku prawnego po

usunięciu z treści umowy źródła kursu walutowego. W celu uwzględnienia wniosku o

przyjęcie skargi do rozpoznania skarżący musiałby zakwestionować tezę Sądu

drugiej instancji o nieuczciwym charakterze przeliczników walutowych

ustanowionych w umowie lub zakwalifikowaniu umowy jako umowy kredytu

indeksowanego lub denominowanego do waluty obcej.

Skarżący w punkcie 7. wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

powołał się na orzeczenie TSUE z 19 czerwca 2025 r., C-396/24, w którym w jego

I CSK 3316/25

6

ocenie przy dokonywaniu rozliczeń stron z tytułu zawartej umowy kredytowej

nakazuje się stosowanie teorii salda. Zarzut ten nie jest zasadny. Teoria salda

została odrzucona w punkcie trzecim uchwały pełnego składu Izby Cywilnej Sądu

Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, w którym zaakceptowano

konkurencyjną tzw. teorię dwóch kondykcji, stwierdzając, że jeżeli w wykonaniu

umowy kredytu, która nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej

postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy całość lub część kwoty kredytu,

a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu, powstają samodzielne roszczenia o zwrot

nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron. Na podstawie art. 87 § 1 ustawy

z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym uchwała ta ma moc zasady prawnej

i wiąże Sąd Najwyższy w niniejszej sprawie. Wydanie przytoczonego przez

skarżącego wyroku przez TSUE nie doprowadziło do ustania związania Sądu

Najwyższego przyjętą wcześniej zasadą prawną.

Na podstawie art. 3852 k.c. dla stosowania art. 3851 k.c. istotna jest chwila

zawarcia umowy (uchwały w składzie 7 sędziów SN z 20 czerwca 2018 r.,

III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2, z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021,

nr 9, poz. 56), a nie ewentualne, późniejsze zmiany nieważnej umowy lub zmiany

stanu prawnego (chyba że przepisy przejściowe sanują nieważne umowy).

W punkcie 8. wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący

przyjął, że konsument wyraził świadomą zgodę na dalsze obowiązywanie

określonego postanowienia umowy, w szczególności w wyniku zawarcia aneksu.

Czynności zdziałane po podpisaniu takiej umowy pozostają bez wpływu na jej

nieważność, skoro nieważność ta występuje od początku, a wyrok sądu jedynie to

stwierdził. Umowa w całości nieważna od początku nie staje się ważna w wyniku

podpisania aneksu (chyba że aneks ma charakter ugody).

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 k.p.c.

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Na podstawie art. 98 k.p.c. powodowi przysługuje od skarżącego zwrot

kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę kasacyjną w wysokości stawki

minimalnej określonej w stosowanym odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia

Min. Sprawiedl. w sprawie opłat za czynności adwokackie.

I CSK 3316/25

7

(G.G.)

[SOP]