Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi banku w sporze o kredyt indeksowany

Pozwany Bank w W. wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego

w Lublinie z 27 czerwca 2024 r. Wniosek o jej przyjęcie do rozpoznania uzasadnił

wystąpieniem istotnych zagadnień prawnych (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.), tj.: 1)

związanego z wykładnią art. 69 ust. 3 pr.bank. i sprowadzającego się do

odpowiedzi na pytanie, czy wobec umożliwienia kredytobiorcom posiadającym

kredyty denominowane lub indeksowane do waluty innej niż waluta polska

I CSK 3459/24

2

dokonywania spłaty rat kapitałowo-odsetkowych oraz dokonania przedterminowej

spłaty pełnej lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w tej walucie na podstawie

wyżej powołanego art. 69 ust. 3 pr.bank., wziąwszy pod uwagę aksjomat

racjonalności krajowego ustawodawcy, uzasadnione jest przyjęcie, że kredyty

denominowane lub indeksowane do waluty innej niż waluta polska są kredytami

udzielonymi w złotych polskich, skoro dokonanie przez kredytobiorcę spłaty raty

kapitałowo-odsetkowej albo dokonanie przedterminowej spłaty pełnej lub

częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w walucie, do której denominowany lub

indeksowany jest kredyt, prowadzi do skutecznego spełnienia świadczenia

wynikającego ze stosunku zobowiązaniowego w postaci umowy kredytu oraz

zaspokojenia wierzyciela w osobie kredytodawcy, bez konieczności dokonywania

jakichkolwiek przeliczeń bądź innych operacji walutowych wpłacanych przez

kredytobiorcę środków w walucie innej, niż waluta krajowa?; 2) związanego z

wykładnią

art. 3851 § 1 zd. drugie k.c. w związku z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 oraz

art. 3852 § 2 k.c. w związku z motywem dwudziestym pierwszym dyrektywy 93/13

i sprowadzającego się do odpowiedzi na pytanie, czy w przypadku uznania

w wyniku kontroli incydentalnej obecnych w umowie o kredyt indeksowany kursem

waluty obcej klauzul spreadowych nieokreślających głównego przedmiotu umowy,

za niedozwolone (nieuczciwe) warunki umowne, prawidłowym jest przyjęcie

nieważności całej umowy, skoro klauzule ryzyka walutowego, określające –

zgodnie z jednolitym orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej –

główny przedmiot tej umowy, nie stanowią niedozwolonych (nieuczciwych)

warunków umownych?; 3) związanego z wykładnią art. 3851 § 2 k.c. w związku

z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz w związku z motywem dwudziestym pierwszym

dyrektywy 93/13 i sprowadzającego się do odpowiedzi na pytanie, czy w przypadku

uznania w wyniku kontroli incydentalnej obecnych w umowie o kredyt indeksowany

do waluty obcej klauzul odnoszących się do indeksacji kredytu kursem waluty obcej

za niedozwolone (nieuczciwe) warunki umowne i w konsekwencji przyjęcia upadku

umowy jako konsekwencji wyeliminowania z niej mechanizmu indeksacji, kierując

się zasadą utrzymania umowy w mocy oraz mając na uwadze postulat

przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on

I CSK 3459/24

3

w przypadku braku nieuczciwych warunków umownych, prawidłowe jest odwołanie

się, jako do podstawy dla określenia oprocentowania zobowiązań kredytowych

wyrażonych w walucie polskiej, do stawki referencyjnej WIBOR, skoro w umowie

wiążącej strony stawka ta występuje i jest ona definiowana jako odnosząca się do

kredytów nieindeksowanych, wyrażonych w walucie polskiej?

Skarżący wskazał także na potrzebę wykładni przepisów prawnych

budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie

sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.) tj.: art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13,

art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, art. 65 k.c., art. 354 k.c., art. 358 § 2 k.c.,

art. 3851 § 1 i 2 k.c., art. 3852 k.c., art. 69 ust. 3 pr. bank. oraz art. 189 k.p.c.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powodowie W. D.

i K. D. wnieśli o wydanie postanowienia odmawiającego przyjęcia skargi kasacyjnej

do rozpoznania, ewentualnie o jej oddalenie oraz o zasądzenie kosztów

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sformułowane przez skarżącego zagadnienia były już przedmiotem

wypowiedzi Sądu Najwyższego (zob. uchwałę składu całej Izby Cywilnej SN

z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22; uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 7 maja

2021 r., III CZP 6/21 oraz wyroki SN: z 5 kwietnia 2023 r., II CSKP 1075/22;

z 31 marca 2023 r., II CSKP 775/22; z 19 maja 2022 r., II CSKP 985/22; z 17 marca

2022 r., II CSKP 474/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22; z 8 listopada 2022 r.,

II CSKP 1153/22; z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21). Skarżący nie wykazał, że

zachodzą okoliczności uzasadniające zmianę tych poglądów, zatem brak jest

interesu publicznego w przyjęciu skargi kasacyjnej do merytorycznego rozpoznania.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego ugruntowany jest pogląd,

że zastrzeżone w umowie kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej

klauzule, a zatem także klauzule zamieszczone we wzorcach umownych

kształtujące mechanizm indeksacji, określają główne świadczenie kredytobiorcy

(zob. np. wyroki SN: z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r.,

I CSK 242/18; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2, poz. 20;

I CSK 3459/24

4

z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22,

i z 4 czerwca 2024 r., II CSKP 1213/22).

W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalone jest również, że postanowienia

umowy (regulaminu), określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego

kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą,

pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter

niedozwolonych postanowień umownych (zob. np. wyroki SN: z 22 stycznia 2016 r.,

I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17;

z 7 listopada 2019 r., IV CSK 13/19; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 27 lipca

2021 r., V CSKP 49/21). Postanowienie te kształtują prawa i obowiązki konsumenta

w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, przez

uzależnienie wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia

konsumenta od wyłącznej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na

złotówki w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności

poszczególnych spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia

konsumenta. Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego

ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego

działania banku. W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym

ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Takie uregulowanie umowne należy

uznać za niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy

(banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona,

np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego

z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów.

Sąd Najwyższy wielokrotnie wypowiadał się również na temat ścisłego

powiązania klauzuli ryzyka walutowego i klauzuli spreadu walutowego. Klauzula

ryzyka walutowego nie może funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej

przeliczenie zobowiązań stron celem ustalenia wysokości ich świadczenia. Z kolei

klauzula spreadowa nie ma racji bytu w umowie, w której nie zastosowano

mechanizmu przeliczeniowego i wynikającej z niego narażenia konsumenta na

ryzyko kursowe. W konsekwencji klauzule te składające się na przyjęty w umowach

kredytowych mechanizm przeliczeniowy są ze sobą ściśle powiązane, a ich

rozszczepienie byłoby zabiegiem sztucznym (zob. wyroki SN: z 8 listopada 2022 r.,

I CSK 3459/24

5

II CSKP 1153/22; z 8 listopada 2023 r., II CSKP 2099/22; z 7 lutego 2024 r.,

II CSKP 1045/22; z 21 lutego 2024 r., II CSKP 225/23).

W uchwale składu całej Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22,

mającej moc zasady prawnej, Sąd Najwyższy przyjął, że w razie uznania, iż

postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się

do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie

umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć,

że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej

wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów. Skutkiem niemożliwości ustalenia

wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub

denominowanego jest niezwiązanie stron umową także w pozostałym zakresie.

Utrwalone zostały dotychczasowe poglądy orzecznicze, że wyeliminowanie

abuzywnych klauzul przeliczeniowych nie prowadzi do utrzymania w mocy umowy

kredytu indeksowanego kursem CHF jako kredytu złotowego oprocentowanego

według stawki LIBOR (zob. wyroki SN: z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22;

z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22; z 26 kwietnia 2022 r., II CSKP 550/22;

z 30 maja 2023 r., II CSKP 1536/22). Niemożliwe jest także zastosowanie stawki

referencyjnej WIBOR (zob. wyrok SN z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22

i postanowienia SN: z 27 kwietnia 2023 r., I CSK 2707/22; z 2 czerwca 2023 r.,

I CSK 4115/22, i z 18 sierpnia 2023 r., I CSK 4216/22).

Wejście w życie „ustawy antyspreadowej” także nie wpłynęło na ocenę

abuzywności postanowień we wcześniej zawartych umowach kredytu i ich

konsekwencji dla bytu tych umów (zob. np. wyrok SN z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18). W szczególności, że ocena czy postanowienie umowne jest

niedozwolone, dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (zob. uchwałę

składu siedmiu sędziów SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17), a łącząca strony

umowa została zawarta w 2008 r. Abuzywności poszczególnych klauzul zawartych

w umowie kredytu nie wyeliminowało zatem wprowadzenie w 2011 r. ust. 3 do

art. 69 ustawy Prawo bankowe, w wyniku czego kredytobiorcy posiadający umowy

o kredyt denominowany lub indeksowany do waluty obcej uzyskali możliwość

dokonywania spłat rat kredytu w tej walucie. Ta nowelizacja miała na celu

wyeliminowanie tzw. spreadów bankowych, a nie zmiany istoty umowy kredytowej.

I CSK 3459/24

6

Innymi słowy, nie doszło do przekształcenia takiej umowy w umowę o kredyt

walutowy (zob. wyrok SN z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22).

Powołanie się na przyczynę kasacyjną z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. wymaga

wskazania przepisu prawa, którego wykładnia budzi wątpliwości, określenia

zakresu koniecznej wykładni, wykazania, że wątpliwości interpretacyjne mają

poważny charakter i wymagają zajęcia stanowiska przez Sąd Najwyższy, a jeżeli

podstawą wniosku w tym zakresie jest twierdzenie o występujących

w orzecznictwie sądowym rozbieżnościach wynikających z dokonywania przez

sądy różnej wykładni przepisu, konieczne jest wskazanie rozbieżnych orzeczeń,

dokonanie ich analizy i wykazanie, że rozbieżność wynika z różnej wykładni

przepisu (zob. postanowienia SN: z 15 października 2002 r., II CZ 102/02;

z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07; z 11 stycznia 2008 r., I UK 283/07; z 15 kwietnia

2021 r., IV CSK 617/20).

Skarga kasacyjna powyższych kryteriów nie spełnia. Skarżący odwołując się

do kilku przepisów wymagających wykładni z uwagi na zgłaszane i wywołujące

rozbieżności w orzecznictwie, powinien przedstawić odrębne uzasadnienie dla

każdego z nich. Pozwany sporządził natomiast – w zakresie dotyczącym

art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, art. 65 k.c., art. 354 k.c.,

art. 358 § 2 k.c., art. 3851 § 1 i 2 k.c., art. 3852 k.c. oraz art. 69 ust. 3 pr. bank. –

jedno wspólne uzasadnienie. Przyczyna kasacyjna uzasadniona potrzebą wykładni

przepisów prawa ma na celu analizę konkretnych przepisów i do tego się

ogranicza, a więc nie polega na jednoczesnej wykładni kilku przepisów

i poszukiwaniu na tej podstawie określonej normy prawnej, która mogła albo nie

mogła zostać zastosowana w zindywidualizowanej sprawie objętej skargą

kasacyjna (zob. postanowienie SN z 13 stycznia 2022 r., I CSK 1467/22).

Wykładnia wskazanych przez skarżącego przepisów częściowo odpowiada również

zakresowi przedstawionych zagadnień prawnych, do których Sąd Najwyższy

odniósł się wyżej.

Wykładnia art. 189 k.p.c. była już wielokrotnie przedmiotem wypowiedzi

Sądu Najwyższego. Interes prawny w wytoczeniu powództwa na podstawie

art. 189 k.p.c. pojmowany jest elastycznie, z uwzględnieniem celowościowej

I CSK 3459/24

7

wykładni przepisu, konkretnych okoliczności danej sprawy, szeroko pojmowanego

dostępu do sądów i tego, czy w drodze innego powództwa (powództwa

o świadczenie) strona może uzyskać pełną ochronę (zob. wyroki SN: z 9 lutego

2012 r., III CSK 181/11; z 17 kwietnia 2015 r., III CSK 226/14; z 23 marca 2018 r.,

II CSK 371/17; z 26 maja 2021 r., II CSKP 64/21 oraz postanowienie SN

z 12 lutego 2021 r., IV CSK 423/20). Jeżeli strona procesu cywilnego zamierza

uzyskać stabilne rozstrzygnięcie co do istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego

będącego podstawą żądania zasądzenia świadczenia, co może dotyczyć

zwłaszcza sytuacji, w których ze stosunku tego wynika większa liczba roszczeń lub

jego ocena może mieć znaczenie dla wyniku innych postępowań sądowych między

tymi samymi stronami, może – zgodnie z zasadą dyspozycyjności – żądać

ustalenia prawa lub stosunku prawnego. Ocena tego żądania znajdzie wówczas

wyraz w sentencji i będzie korzystać z prawomocności materialnej na zasadach

ogólnych (zob. postanowienie SN z 23 kwietnia 2021 r., II CSK 9/21 oraz uchwałę

SN z 14 marca 2014 r., III CZP 121/13).

Z powyższych względów, Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie znajdując również

okoliczności, które w ramach przedsądu jest obowiązany brać pod uwagę z urzędu,

w szczególności nieważności postępowania (art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie

art. 98 § 1, 11 i 3 w zw. z art. 99 w zw. z art. 108 § 1 k.p.c. oraz § 2 pkt 6

w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

[wr]

[a.ł]