Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi banku w sporze o kredyt frankowy

Pozwany Bank spółka akcyjna w W. (poprzednio Bank1 spółka akcyjna w

W.) wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 13

czerwca 2024 r. Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania uzasadnił jej

oczywistą zasadnością (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.), wynikającą z naruszenia przez

Sąd drugiej instancji art. 3851 § 1 k.c. i art. 58 § 2 k.c. w zakresie dotyczącym

zastosowania tych przepisów do oceny umowy kredytu dewizowego (walutowego),

I CSK 3511/24

2

z całkowitym pominięciem charakteru tej umowy, jej specyfiki, jak również

wyłącznie fakultatywnego charakteru postanowień umowy dotyczących wypłaty i

spłaty kredytu w złotych.

Na wypadek nieuwzględnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania opartego na przesłance z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., skarżący wskazał

na wystąpienie istotnych zagadnień prawnych (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.), które ujął

w pytaniach: 1) czy za indywidualnie wynegocjowany – w rozumieniu

art. 3851 § 1 k.c. – uznać należy warunek umowny (postanowienie umowne), które

zostało wprowadzone do umowy kredytu po przedstawieniu konsumentowi co

najmniej dwóch możliwych (alternatywnych) rozwiązań oferowanych przez

przedsiębiorcę, z których tylko jedno jest potencjalnie abuzywne i przy założeniu,

że konsument miał swobodę wyboru obu rozwiązań?; 2) czy na etapie oceny

możliwości obowiązywania umowy po usunięciu postanowienia abuzywnego

i stwierdzenia braku możliwości funkcjonowania umowy kredytu bez tych

postanowień uznanych za abuzywne, dopuszczalne jest ustalenie treści umowy

(stosunku prawnego), w zakresie który był regulowany przez normę abuzywną, na

podstawie art. 65 § 1 i 2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw. z art. 41 pr. weksl. lub art. 56 k.c.

w zw. z art. 358 § 2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw. ze wskazanymi w przypisie

kilkudziesięcioma przepisami, z których na zasadzie analogii iuris lub analogii legis

wynika, że w polskim prawie obowiązuje generalna norma, zgodnie z którą wartość

waluty obcej określa się według kursu średniego NBP?; 3) czy jeżeli bez

abuzywnego postanowienia umowa kredytu dewizowego nie może obowiązywać, to

dochodzi do automatycznej jego substytucji normą dyspozytywną, o ile tylko

zastosowanie środków krajowych zapewnia doprowadzenie do sytuacji jaka miałby

miejsce, gdyby umowa nie zawierała tego abuzywnego postanowienia?; 4) czy

art. 358 § 2 k.c. stanowi szczegółowy przepis dyspozytywny, który znajduje

zastosowanie z mocy prawa (automatycznie) w miejsce abuzywnego

postanowienia określającego sposób ustalenia kursu franka szwajcarskiego, na

potrzeby dobrowolnych i fakultatywnych operacji związanych z przeliczaniem przy

wypłacie i przy spłacie kredytu?; 5) jaki charakter ma wyrok sądu w zakresie

orzeczonych skutków abuzywności w postaci unieważnienia umowy kredytu

(konstytutywny czy deklaratoryjny) w odniesieniu do roszczeń pieniężnych o zwrot

I CSK 3511/24

3

nienależnych świadczeń, a w konsekwencji, kiedy powstaje obowiązek rozliczeń

stron w związku z unieważnieniem umowy kredytu, czyli kiedy roszczenia

restytucyjne stron przedmiotowej umowy stają się wymagalne oraz od kiedy należy

liczyć odsetki za opóźnienie w zapłacie tychże należności?; 6) czy wynikający

z art. 212 § 2 k.p.c. w zw. z art. 1561 k.p.c. w zw. z art. 1562 k.p.c. w zw. z art. 3851

§ 1 i 2 k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 353 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 3531 k.c.

w zw. z art. 405 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 i 2 dyrektywy 93/13

w zw. z art. 267 i 288 TFUE oraz w zw. z art. 4 ust. 3 TUE obowiązek

poinformowania konsumenta przez sąd o konsekwencjach prawnych wynikających

z unieważnienia w całości umowy kredytu obejmuje konieczność poinformowania

konsumenta o możliwości dochodzenia przez bank roszczeń wynikających

z unieważnienia umowy, w tym roszczenia o zapłatę tzw. wynagrodzenia za

korzystanie z kapitału, nawet jeżeli istnienie tych roszczeń nie jest ostatecznie

przesądzone, aby konsument mógł świadomie i dobrowolnie podjąć decyzję

o skorzystaniu z przysługujących mu uprawnień?; 7) czy w sytuacji, w której

mechanizm przeliczenia należności w oparciu o tabele kursowe banku ma

charakter fakultatywny, zastosowanie powinien mieć reżim art. 3851 § 1 i 2 k.c.,

art. 3852 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13?

Skarżący wskazał również na potrzebę wykładni przepisów prawnych

budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie

sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.), tj. art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zakresie dotyczącym

tego, które postanowienia charakterystyczne dla umowy kredytu walutowego są

abuzywne, w przypadku stwierdzenia przez sąd, że uprawnienie banku do

jednostronnego ustalania kursu franka szwajcarskiego narusza rażąco interesy

konsumenta i jest niezgodne z dobrymi obyczajami – czy abuzywne jest wówczas

postanowienie umowne wyłącznie określające sposób ustalenia wartości franka

szwajcarskiego, czy też wszystkie postanowienia dotyczące walutowego charakteru

kredytu, w tym postanowienie przewidujące, że wysokość zobowiązań z umowy

kredytu została wyrażona w walucie obcej.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powodowie M. G. i J. G. wnieśli o

wydanie postanowienia odmawiającego przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,

ewentualnie o jej oddalenie oraz o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

I CSK 3511/24

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, gdy dla przeciętnego

prawnika z samej treści skargi – bez pogłębionej analizy i jurydycznych dociekań –

w sposób jednoznaczny wynika, że wskazane w niej podstawy zasługują na

uwzględnienie z uwagi na kwalifikowany charakter naruszenia przepisów prawa.

Zasadność skargi kasacyjnej jest oczywista, a więc dostrzegalna prima vista dla

każdego prawnika, który bez przeprowadzania wnikliwej analizy powinien dojść do

wniosku, że zaskarżone orzeczenie jest jaskrawo nieprawidłowe (zob.

postanowienie SN z 15 lipca 2015 r., IV CSK 17/15). Powołując się na oczywistą

zasadność skargi kasacyjnej należy wykazać, że popełnione przy ferowaniu

zaskarżonego orzeczenia uchybienia w zakresie stosowania prawa miały charakter

kwalifikowany i nie podlegały różnym ocenom (zob. postanowienia SN: z 12 grudnia

2000 r., V CKN 1780/00; z 22 marca 2001 r., V CZ 131/00, i z 10 kwietnia 2018 r.,

I CSK 730/17). Przy czym, o ile dla uwzględnienia skargi kasacyjnej wystarczy, że

jej podstawa jest usprawiedliwiona, to dla jej przyjęcia do rozpoznania konieczne

jest wykazanie kwalifikowanego naruszenia prawa przez sąd drugiej instancji,

dostrzegalnego w sposób oczywisty dla każdego prawnika (zob. postanowienie SN

z 28 stycznia 2022 r., I CSK 947/22).

Przedstawiona przez skarżącego argumentacja nie przekonuje o oczywistej

zasadności skargi kasacyjnej. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że

kredyt zostanie zakwalifikowany jako walutowy (dewizowy), jeżeli bank

zobowiązany jest do oddania określonej kwoty znaków pieniężnych będących poza

krajem prawnym środkiem płatniczym (art. 2 ust. 1 pkt 10 pr. dew.). Co do zasady

kredyt taki jest spłacany w walucie, w której został udzielony i wypłacony. Innymi

słowy, kredyt walutowy zaciągany jest w walucie obcej, spłata dokonywana jest

w walucie obcej i w konsekwencji potwierdzenie salda przez bank także wyrażone

jest w walucie obcej. Kredytami walutowymi w powyższym rozumieniu nie są więc

kredyty, o których mowa w art. 69 ust. 2 pkt 4a i ust. 3 pr. bank., czyli kredyty

denominowane lub indeksowane do walut obcych, których wypłata następuje

w złotych. Uzasadnione jest zatem traktowanie kredytów denominowanych lub

indeksowanych do walut obcych, jako kategorii odrębnej od kredytów walutowych

I CSK 3511/24

5

(zob. wyroki SN: z 5 marca 2025 r., II CSKP 308/23, i z 3 lutego 2026 r.,

II CSKP 203/23).

Z ustaleń faktycznych Sądu drugiej instancji, które wiążą Sąd Najwyższy

(art. 39813 § 2 k.p.c.) wynika, że w łączącej strony umowie kredytu przyjęto, iż

kwota kredytu została określona w walucie obcej – CHF, a waluta w jakiej kredyt

miał być wypłacony, była uzależniona od waluty rachunku bankowego

kredytobiorcy, na który miały być wpłacone środki pochodzące z kredytu. Wypłata

kredytu nastąpiła na rachunek bankowy powodów prowadzony w złotych, po

uprzednim przeliczeniu kwoty kredytu wyrażonej w CHF na złote, według kursu

kupna dewiz dla CHF. Prawidłowa jest zatem ocena Sądu drugiej instancji, że

strony zawarły umowę kredytu denominowanego w walucie obcej – CHF, a nie –

jak twierdzi skarżący – umowę kredytu walutowego (dewizowego).

Zwrócić uwagę również należy, że ocenę czy postanowienie umowne jest

niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.), dokonuje się według stanu z chwili zawarcia

umowy (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 20 czerwca 2018 r.,

III CZP 29/17). Od tego też momentu klauzule abuzywne nie są wiążące dla

konsumenta, chyba że konsument wyrazi świadomą wolę na objęcie go takim

postanowieniem umownym. Skutek niezwiązania klauzulą abuzywną ex tunc,

oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia

umowy zawierającej taką klauzulę pozostają bez znaczenia dla niewiążącego

charakteru niedozwolonych postanowień umownych. Abuzywności poszczególnych

klauzul zawartych w umowie kredytu nie wyeliminowało zatem wprowadzenie

w 2011 r. ust. 3 do art. 69 pr. bank., w wyniku czego kredytobiorcy posiadający

umowy o kredyt denominowany lub indeksowany do waluty obcej uzyskali

możliwość dokonywania spłat rat kredytu w tej walucie. Ta nowelizacja miała

na celu wyeliminowanie tzw. spreadów bankowych, a nie zmiany istoty umowy

kredytowej. Innymi słowy, nie doszło do przekształcenia takiej umowy w umowę

o kredyt walutowy (zob. wyrok SN z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22).

Sąd Najwyższy wyjaśnił również, że abuzywności postanowienia

dotyczącego spłaty rat kredytu w walucie krajowej, których wysokość była zależna

od kursu waluty obcej określanego swobodnie przez bank, nie uchyla zawarcie

I CSK 3511/24

6

aneksu do umowy kredytu, zapewniającego kredytobiorcy możliwość spłaty rat

kredytu w walucie obcej. Włączenie do umowy zawartej z konsumentem dwóch

alternatywnych warunków dotyczących wykonania tego samego obowiązku

ciążącego na konsumencie, z których jeden jest nieuczciwy, a drugi zgodny

z prawem, pozwala danemu przedsiębiorcy na spekulowanie, że poprzez brak

informacji, nieuwagę lub niezrozumienie konsument wykona dane zobowiązanie

zgodnie z warunkiem, który powoduje znaczącą nierównowagę praw i obowiązków

stron ze szkodą dla konsumenta (zob. wyroki SN: z 29 listopada 2023 r.,

II CSKP 1460/22, i z 25 października 2023 r., II CSKP 820/23). Zawarcie przez

strony aneksu do umowy kredytu, który przewidywał możliwość spłaty przez

powodów rat kredytu w CHF, nie miało zatem wpływu na ocenę abuzywności

postanowień tej umowy.

Ubocznie należy zauważyć, że nawet gdyby postanowienia dotyczącego

przeliczenia waluty przy spłacie kredytu nie uznać za niedozwolone, nie wpływałoby

to na ostateczne rozstrzygnięcie sprawy, gdyż wobec abuzywności sposobu

ustalania kursu przy wypłacie kredytu, ocena Sądu drugiej instancji co do

nieważności umowy kredytu, a w konsekwencji rozliczenia stron tej umowy na

podstawie art. 410 w zw. z art. 405 k.c., nie mogłaby być inna (zob. wyrok SN

z 18 października 2023 r., II CSKP 122/23).

Skarżący nie wykazał zatem, że zaskarżone orzeczenie zapadło wskutek

oczywistego naruszenia prawa. Uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej

do rozpoznania nie przekonuje, że zastosowanie powołanych w skardze przepisów

prawa doprowadziło do wydania nieprawidłowego rozstrzygnięcia, oraz że Sąd

drugiej instancji naruszył przepisy prawa w sposób, który przekłada się na

konieczność uchylenia lub zmiany zaskarżonego orzeczenia.

Sformułowane przez skarżącego zagadnienia prawne oraz przedstawione

wątpliwości interpretacyjne dotyczące wykładni przepisów prawa nie czynią zadość

wymogom z art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c., uzasadniających przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania, gdyż były już wielokrotnie przedmiotem wypowiedzi

Sądu Najwyższego (zob. uchwałę całego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia

2024 r., III CZP 25/22; uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 7 maja 2021 r.,

I CSK 3511/24

7

III CZP 6/21 oraz wyroki SN: z 5 kwietnia 2023 r., II CSKP 1075/22; z 31 marca

2023 r., II CSKP 775/22; z 19 maja 2022 r., II CSKP 985/22; z 17 marca 2022 r.,

II CSKP 474/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22; z 8 listopada 2022 r.,

II CSKP 1153/22; z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21). Skarżący nie wykazał, że

zachodzą okoliczności uzasadniające zmianę tych poglądów, zatem brak jest

interesu publicznego w przyjęciu skargi kasacyjnej do merytorycznego rozpoznania.

W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalone jest, że postanowienia umowy

(regulaminu), określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu

na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające

bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych

postanowień umownych (zob. np. wyroki SN: z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14,

OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 7 listopada

2019 r., IV CSK 13/19; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 27 lipca 2021 r.,

V CSKP 49/21). Postanowienie te kształtują prawa i obowiązki konsumenta

w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, przez

uzależnienie wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia

konsumenta od wyłącznej decyzji banku. Uprawniają bank do jednostronnego

ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego

działania banku. W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym

ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Takie uregulowanie umowne należy

uznać za niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy

(banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona,

np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego

z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów.

Sąd Najwyższy wyjaśnił już również, że celu ustalenia, czy konkretne

postanowienie umowne jest „nieuzgodnione indywidualnie", należy zbadać, czy

konsument miał na treść danego postanowienia „rzeczywisty wpływ"

(art. 3851 § 3 zd. 1 k.c.). Nie wystarczy wykazać, że druga strona umowy

dowiedziała się o treści klauzuli w odpowiednim czasie. Dowód zaistnienia

okoliczności indywidualnego uzgodnienia treści postanowienia umowy lub wzorca

umownego nie dotyczy przy tym jedynie faktu prowadzenia w tym przedmiocie

między stronami negocjacji, lecz wspólnego ustalenia ostatecznego brzmienia

I CSK 3511/24

8

klauzuli (osiągnięcia konsensu) w wyniku "rzetelnych i wyrównanych negocjacji".

Nie może o tym zawsze decydować wzmianka o indywidualnym uzgodnieniu, która

w niektórych przypadkach ma za zadanie jedynie stworzyć pozór wspólnych

ustaleń (zob. wyrok SN z 10 października 2025 r., II CSKP 198/24). Do

zrealizowania przesłanki rzeczywistego wpływu konsumenta na treść postanowień

umownych (art. 3851 § 3 k.c.) konieczne jest zatem udowodnienie wspólnego

ustalenia ostatecznego brzmienia klauzuli, w wyniku rzetelnych negocjacji,

w ramach których konsument miał realny wpływ na treść postanowienia umownego,

chyba że zostało ono sformułowane przez konsumenta i włączone do umowy na

jego żądanie, a dokonanie przez konsumenta wyboru między różnego rodzaju

umowami (wzorcami umów) oferowanymi przez bank nie stanowi formy

indywidualnego uzgodnienia postanowień umowy w rozumieniu art. 3851 § 1 i 3 k.c.

(zob. postanowienie SN z 28 listopada 2025 r., I CSK 3163/24).

W uchwale składu całej Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22

(OSNC 2024, nr 12, poz. 118), Sąd Najwyższy wskazał, że w razie niemożliwości

ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego

lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie. Stanowisko

to odzwierciedla dominujący w orzecznictwie Sądu Najwyższego pogląd, że

w przypadku umowy kredytu denominowanego kursem CHF, po wyeliminowaniu

z niej klauzul przeliczeniowych, nie jest możliwe utrzymanie takiej umowy w mocy

ani jako umowy kredytu walutowego w CHF, ani jako umowy, w której kwota

kredytu wyrażona byłaby w złotych polskich. Nie można bowiem przyjąć, że miejsce

tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający

z przepisów prawa lub zwyczajów. Oznacza to, że nie jest możliwe wypełnienie

powstałych w umowie luk po usunięciu z niej abuzywnej klauzuli waloryzacyjnej

przez odwołanie się m.in. do art. 358 § 2 k.c. czy art. 24 ust. 3 ustawy o NBP.

Ponadto art. 358 § 2 k.c. wszedł w życie 24 stycznia 2009 r. (zob. ustawę

z 23 października 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz ustawy – Prawo

dewizowe, Dz.U. z 2008 r. Nr 228, poz. 1506). Niedopuszczalne byłoby więc

stosowanie tego przepisu w odniesieniu do łączącej strony umowy kredytu zawartej

w 2008 r., a więc przed wejściem w życie tego przepisu.

I CSK 3511/24

9

W judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje się również ścisłe powiązanie

ze sobą klauzuli ryzyka walutowego i klauzuli spreadu walutowego. Klauzula ryzyka

walutowego nie może funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej przeliczenie

zobowiązań stron celem ustalenia wysokości ich świadczenia. Z kolei klauzula

spreadowa nie ma racji bytu w umowie, w której nie zastosowano mechanizmu

przeliczeniowego i wynikającej z niego narażenia konsumenta na ryzyko kursowe.

W konsekwencji klauzule te składające się na przyjęty w umowach kredytowych

mechanizm przeliczeniowy są ze sobą ściśle powiązane, a ich rozszczepienie

byłoby zabiegiem sztucznym (zob. wyroki SN: z 8 listopada 2022 r.,

II CSKP 1153/22; z 8 listopada 2023 r., II CSKP 2099/22; z 7 lutego 2024 r.,

II CSKP 1045/22; z 21 lutego 2024 r., II CSKP 225/23).

W uchwale z 25 kwietnia 2024 r. (III CZP 25/22) Sąd Najwyższy wskazał

również, że oświadczenie konsumenta co do braku woli związania niedozwolonym

postanowieniem, rygorystycznie ujęte w uchwale Sądu Najwyższego z 7 maja

2021 r. (III CZP 6/21), nie wymaga dla swej skuteczności żadnej szczególnej formy,

sformułowania go w określony sposób ani złożenia w jakichś określonych

okolicznościach, w szczególności przed sądem. Wystarczające jest spełnienie

wymagań określonych w art. 60 k.c. określającego ogólne warunki wyrażania

oświadczeń woli. Realizacja uprawnień wynikających z abuzywności klauzuli

i niezwiązania umową w całości może nastąpić również przez wystosowanie

wezwania banku do zwrotu kwot uiszczonych rat kredytu z powołaniem się na

niedozwolony charakter tych postanowień. Od tej chwili niedozwolone

postanowienie lub umowa w całości stają się trwale bezskuteczne, a bezterminowe

roszczenie konsumenta o zwrot spełnionych świadczeń staje się zatem wymagalne

(art. 455 k.c.). Prawo kredytobiorcy (konsumenta) do domagania się od banku

odsetek za opóźnienie, może uzasadniać moment upływu terminu wskazanego

w skierowanym do banku wezwaniu do zapłaty (zob. wyrok SN z 14 czerwca

2024 r., II CSKP 2205/22).

Z powyższych względów, Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie znajdując również

okoliczności, które w ramach przedsądu jest obowiązany brać pod uwagę z urzędu,

w szczególności nieważności postępowania (art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c.).

I CSK 3511/24

10

O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie

art. 98 § 1, 11 i 3 w zw. z art. 108 § 1 k.p.c. oraz § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 4

pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r.

w sprawie opłat za czynności adwokackie.

[wr]

[a.ł]