Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi banku w sporze klienta o zapłatę

I CSK 866/25

2

Pozwany Bank S.A. w W. wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu

Okręgowego w Łodzi z 18 listopada 2024 r. Wniosek o jej przyjęcie do rozpoznania

uzasadnił występowaniem istotnych zagadnień prawnych oraz potrzebą wykładni

przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Jak zaznaczono wyżej, skarżący oparł wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej

do rozpoznania na pierwszej i drugiej spośród wymienionych przesłanek.

Przez istotne zagadnienie prawne, o którym mowa w art. 3989 § 1 pkt 1

k.p.c., należy rozumieć problem o charakterze prawnym, powstały na tle

konkretnego przepisu prawa, mający charakter rzeczywisty w tym znaczeniu, że

jego rozwiązanie stwarza realne i poważne trudności. Problem ten musi mieć

charakter uniwersalny, co oznacza, że jego rozwiązanie powinno służyć

rozstrzyganiu innych, podobnych spraw. Chodzi przy tym o problem, którego

wyjaśnienie jest konieczne dla rozstrzygnięcia danej sprawy, a więc problem

pozostający w związku z podstawami skargi oraz z wiążącym Sąd Najwyższy,

a ustalonym przez sąd drugiej instancji, stanem faktycznym sprawy (art. 39813 § 2

k.p.c.), jak też w związku z podstawą prawną zaskarżonego wyroku (postanowienia

SN: z 21 maja 2013 r., IV CSK 53/13 oraz z 3 lutego 2012 r., I UK 271/11).

Konieczne jest przy tym przytoczenie argumentów prawnych, które prowadzą do

rozbieżnych ocen. Skarżący powinien nie tylko wskazać przepis prawa

(materialnego lub procesowego), którego dotyczy zagadnienie, lecz także

przedstawić pogłębioną argumentację prawną w celu wykazania, że zagadnienie

jest istotne, a jego rozstrzygnięcie ma znaczenie dla merytorycznego

rozstrzygnięcia w jego sprawie (m.in. postanowienia SN: z 23 sierpnia 2007 r., I UK

134/07 oraz z 9 lutego 2011 r., III SK 41/10).

I CSK 866/25

3

Natomiast oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na

tym, że istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga

wykazania, że określony przepis prawa, mimo, iż budzi poważne wątpliwości, nie

doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane

przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub

podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć (postanowienia SN: z 13

czerwca 2008 r., III CSK 104/08 oraz z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07).

Przedstawioną problematykę skarżący ujął w pytaniach: „Czy dopuszczalne

jest stosowanie postanowień Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r.

w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej jako

„Dyrektywa 93/13) do sytuacji faktycznych mających miejsce przed akcesją danego

Państwa do Unii Europejskiej?; Czy w świetle celów art. 3851 k.c. oraz Dyrektywy

93/13, dopuszczalne jest stwierdzenie upadku umowy kredytu, w oparciu

o stwierdzenie niedozwolonego charakteru w rozumieniu art. 3851 k.c.

(abuzywność) części jej postanowień, dotyczących indeksacji (waloryzacji) kredytu

do waluty obcej, bez uprzedniego poinformowania osób występujących po stronie

powodowej, przez Sąd, o skutkach upadku takiej umowy?; Czy w przypadku

stwierdzenia przez Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów („SOKiK") w toku

kontroli abstrakcyjnej przeprowadzonej na podstawie art. 47936 k.p.c.

niedozwolonego charakteru, w rozumieniu art. 3851 k.c. (abuzywności)

postanowienia wzorca umowy, rozszerzona prawomocność wyroku SOKiK

wynikająca z art. 47943 k.p.c. oznacza również obowiązek stwierdzenia

abuzywności konkretnych postanowień umownych o analogicznej treści, w toku

kontroli incydentalnej dokonywanej przez sądy powszechne, czy też, przeciwnie,

rozszerzona prawomocność wyroku SOKiK oznacza wyłącznie związanie wyrokiem

SOKiK w przypadku dokonywania kolejnych przypadków oceny postanowień

wzorców umownych w toku kontroli abstrakcyjnej?; Czy w przypadku gdy

postanowienia waloryzacyjne umowy kredytu indeksowanego (waloryzowanego),

określające wysokość kwoty kredytu i wysokość rat kapitałowo-odsetkowych

wyrażoną w walucie obcej poprzez odesłanie do kursów publikowanych w tabelach

kursowych banku-kredytodawcy, zostają uznane za bezskuteczne, jako

I CSK 866/25

4

postanowienie niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 i 2 k c (abuzywne) lub

nieważne, a jednocześnie Sąd stwierdzi, że nie jest możliwe utrzymanie

indeksowanego (waloryzowanego) charakteru umowy, to czy skutkiem ich

eliminacji z umowy jest (1) stwierdzenie, że sporna umowa upada w całości, czy też

(2) eliminacja mechanizmu waloryzacji z umowy i przekształcenie jej z mocą

wsteczną w kredyt złotowy?; Jakie oprocentowanie należy przyjąć dla wyliczenia

odsetek od hipotetycznego kredytu złotowego w przypadku stwierdzenia, że

skutkiem abuzywności lub nieważności postanowień waloryzacyjnych zawartych

w umowie kredytu indeksowanego (waloryzowanego) jest eliminacja mechanizmu

waloryzacji z umowy i przekształcenie jej z mocą wsteczną w kredyt złotowy,

w szczególności czy powinno być to (1) zmienne oprocentowanie oparte na stawce

bazowej WIBOR 3M; (2) stałe oprocentowanie w wysokości ustalonej przez strony

w dniu zawarcia umowy kredytu indeksowanego (waloryzowanego), wpisane do tej

umowy; czy też (3) zmienne oprocentowanie oparte na stawce bazowej właściwej

dla waluty waloryzacji, czyli np. LIBOR 3M dla CHF (w przypadku umowy

zawierającej odniesienie do kursu franka szwajcarskiego)?”.

Ponadto skarżący wskazał na potrzebę wykładni kolejnych przepisów: art.

3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 – wątpliwość polega na tym, czy

dopuszczalne jest stwierdzenie upadku umowy bez poinformowania uprzednio

strony powodowej przez Sąd o skutkach takiego rozstrzygnięcia; art. 365 k.p.c.

w zw. z 47943 k.p.c. w zw. z art. 9 ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o zmianie ustawy

o ochronie konkurencji i konsumentów oraz niektórych innych ustaw - wątpliwość

dotyczy wykładni tych przepisów i znaczenia rozszerzonej prawomocności wyroków

wydanych w toku kontroli abstrakcyjnej; art. 385 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 7 ust. 1 i 8b

ust. 1 Dyrektywy 93/13 (w odniesieniu do abuzywności waloryzacyjnych) oraz art.

3531 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i 3 k.c. (w odniesieniu do nieważności klauzul

waloryzacyjnych), w zw. z art. 2, 31 ust. 3 i 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej

Polskiej – wątpliwość polega na tym, czy w przypadku stwierdzenia, że klauzula

waloryzacyjna podlega eliminacji z umowy kredytu indeksowanego

(waloryzowanego) do kursu waluty obcej z uwagi na jej nieważność lub

abuzywność, umowa powinna być nadal wykonywana, czy też umowa upada

w całości; art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 7 ust. 1 i 8b ust. 1 Dyrektywy 93/13

I CSK 866/25

5

(w odniesieniu do abuzywności waloryzacyjnych) oraz art. 3531 k.c. w zw. z art. 58

§ 1 i 3 k.c. (w odniesieniu do nieważności klauzul waloryzacyjnych) – wątpliwość

dotyczy tego, jakie oprocentowanie należy przyjąć dla wyliczenia odsetek od

hipotetycznego kredytu złotowego w przypadku stwierdzenia, że skutkiem

abuzywności lub nieważności postanowień waloryzacyjnych zawartych w umowie

kredytu indeksowanego (waloryzowanego) jest eliminacja mechanizmu waloryzacji

z umowy i przekształcenie jej z mocą wsteczną w kredyt złotowy.

Analiza wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania, jego uzasadnienia,

a także uzasadnień orzeczeń sądów obu instancji, nie daje podstaw do uznania, że

rzeczywiście zachodzi przesłanka potrzeby wykładni przepisów budzących

poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów.

Należy zauważyć, że przepisy dotyczące przedstawionej problematyki były

przedmiotem wykładni Trybunału Sprawiedliwości UE oraz Sądu Najwyższego.

Problemy sformułowane przez skarżącego obecnie można zatem uznać za

wyjaśnione.

W judykaturze Sądu Najwyższego obecnie dominuje pogląd, że klauzule

kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego

indeksowanego do waluty obcej (denominowanego w walucie obcej), określają

główne świadczenie kredytobiorcy (np. wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2, poz. 20). Pogląd ten uwzględnia stanowisko

Trybunału Sprawiedliwości UE, w orzecznictwie którego podkreśla się, że za

postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu „głównego przedmiotu umowy”

w rozumieniu art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13 należy uważać te, które określają

podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu

charakteryzują tę umowę (wyroki TSUE: z 30 kwietnia 2014 r., w sprawie C-26/13,

Árpád Kásler i Hajnalka Káslerné Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt, pkt 49-

50, ECLI:EU:C:2014:282; z 26 lutego 2015 r., w sprawie C-143/13, Bogdan Matei

i Ioana Ofelia Matei przeciwko SC Volksbank România SA, pkt 54,

ECLI:EU:C:2015:127; z 23 kwietnia 2015 r., w sprawie C-96/14, Jean-Claude Van

Hove przeciwko CNP Assurances SA, pkt 33, ECLI:EU:C:2015:262; z 20 września

2017 r., w sprawie C-186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. przeciwko Banca

I CSK 866/25

6

Românească SA, pkt 35, ECLI:EU:C:2017:703). Za takie uznawane są klauzule

indeksacyjne (waloryzacyjne), jak i postanowienia odnoszące się do ustalonego

w walucie obcej mechanizmu waloryzacji świadczeń (określane niekiedy jako

„klauzule ryzyka walutowego”), które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy-

konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem

zwiększenia kosztu kredytu. Klauzule waloryzacyjne, które nie zostały wyrażone

w umowie kredytu w sposób jasny i precyzyjny, podlegają badaniu pod kątem

spełnienia przesłanek z art. 3851 § 1 k.c. W orzecznictwie Trybunału wyjaśniono, iż

wymaganie wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem

nakazuje, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie

mechanizmu, do którego odnosi się ów warunek, a także, w zależności od

przypadku, związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym

w innych warunkach, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu

o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy

konsekwencje ekonomiczne (wyroki TSUE: 20 września 2017 r., w sprawie

C-186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească SA, pkt

37, jw.; z 20 września 2018 r., w sprawie C-51/17, OTP Bank Nyrt. i OTP Faktoring

Követeléskezelő Zrt przeciwko Teréz Ilyés i Emil Kiss, pkt 68, ECLI:EU:C:2018:750;

z 14 marca 2019 r., w sprawie C-118/17, Zsuzsanna Dunai przeciwko ERSTE Bank

Hungary Zrt, pkt 48, ECLI:EU:C:2019:207; z 3 października 2019 r., w sprawie

C-260/18, Kamil Dziubak i Justyna Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International

AG, pkt 44, ECLI:EU:C:2019:819).

Z kolei Sąd Najwyższy wyjaśnił, że postanowienia umowy (regulaminu),

określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki

przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi

swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych

postanowień umownych. Takie klauzule mają charakter abuzywny, ponieważ

kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi

obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami

i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu

wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od

swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na złotówki w chwili

I CSK 866/25

7

jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych

spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta.

Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów

walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku.

W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają

równorzędność stron. Skonstruowane w ten sposób, w ślad za wzorcem

stosowanym przez bank, uregulowania umowne są niedopuszczalne, niezależnie

od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też

w jakiś sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych

odchyleń od kursu ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów (np. wyrok

SN z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134).

Sąd Najwyższy przyjmuje też, że abuzywne klauzule indeksacyjne są od

początku, z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść

kredytobiorcy, chyba że następczo udzieli on świadomej i wolnej zgody na te

klauzule i w ten sposób przywróci ich skuteczność z mocą wsteczną (uchwała

składu siedmiu sędziów SN – zasada prawna – z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21,

OSNC 2021, nr 9, poz. 56).

Poza tym wyeliminowanie z łączącej strony umowy abuzywnych

postanowień umownych rodzi wprawdzie konieczność dokonania oceny czy umowa

w pozostałym zakresie jest możliwa do utrzymania. Niemniej wyeliminowanie

ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do

waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką

LIBOR, jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, że

należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło

tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Oznacza to z kolei, że po

wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze

zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za opowiedzeniem się

o jej nieważności (wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD

B/2021, poz. 20). Wyeliminowanie abuzywnych klauzul przeliczeniowych nie

prowadzi do utrzymania w mocy kredytu indeksowanego kursem CHF jako kredytu

złotowego oprocentowanego według stawki LIBOR. Brak także podstaw do

zastąpienia stawki oprocentowania LIBOR stawką WIBOR (wyroki SN: z 10 maja

I CSK 866/25

8

2022 r., II CSKP 285/22, OSNC-ZD D/2022, poz. 45 oraz z 13 maja 2022 r.,

II CSKP 293/22).

Należy przypomnieć, że oceny, czy postanowienie umowne jest

niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.), dokonuje się według stanu z chwili zawarcia

umowy (uchwała składu siedmiu sędziów SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17,

OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Wykładnia językowa art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c.

nie stwarza podstaw do przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia

istotny jest sposób jego stosowania przez przedsiębiorcę. Decydujące znaczenie

ma nie to, w jaki sposób przedsiębiorca stosuje postanowienie i dla kogo jest to

korzystne, lecz to, w jaki sposób postanowienie kształtuje prawa i obowiązki

konsumenta. Z przepisu wynika, że przedmiotem oceny jest samo postanowienie,

a więc wyrażona w określonej formie (przeważnie słownej) treść normatywna, tzn.

norma lub jej element określający prawa lub obowiązki stron (uchwała składu

siedmiu sędziów SN z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15, OSNC 2016, nr 4, poz.

40), a jej punktem odniesienia – sposób oddziaływania postanowienia na prawa

i obowiązki konsumenta. Samo postanowienie może bezpośrednio kształtować

prawa i obowiązki tylko w sensie normatywnym, wpływając na zakres i strukturę

praw lub obowiązków stron. Taka interpretacja pozostaje w zgodzie z powszechnie

akceptowanym poglądem, że art. 3851 § 1 k.c. jest instrumentem kontroli treści

umowy (stosunku prawnego). To, w jaki sposób postanowienie jest stosowane, jest

kwestią odrębną, do której art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. wprost się nie odnosi

(uchwała SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2).

Sankcje będące konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają ze

skutkiem ex tunc, co oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku

do daty zawarcia umowy zawierającej klauzule abuzywne pozostają bez znaczenia

dla takiego charakteru tych postanowień umownych (wyjątek stanowi wola

konsumenta).

W konsekwencji, w razie stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka

walutowego i klauzul przeliczeniowych utrzymanie umowy nie jest możliwe

z prawnego punktu widzenia. Jest tak zwłaszcza wówczas, gdy unieważnienie tych

klauzul doprowadziłoby nie tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic

kursów walutowych, ale również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego,

I CSK 866/25

9

które jest bezpośrednio związane z indeksacją kredytu do waluty. W konsekwencji

art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po

stwierdzeniu nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu

indeksowanego do waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej

bezpośrednio powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie

z prawem krajowym, że ta umowa nie może nadal obowiązywać bez takich

warunków z tego powodu, iż ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru

głównego przedmiotu umowy (wyroki TSUE: z 14 marca 2019 r., w sprawie

C-118/17, Zsuzsanna Dunai przeciwko ERSTE Bank Hungary Zrt, pkt 52, jw.; z 3

października 2019 r., w sprawie C-260/18, Kamil Dziubak i Justyna Dziubak

przeciwko Raiffeisen Bank International AG, pkt 44 i 45, jw. oraz z 5 czerwca

2019 r., w sprawie C-38/17, GT przeciwko HS, pkt 43, ECLI:EU:C:2019:461;

a także postanowienie SN z 24 listopada 2022 r., I CSK 3127/22).

Mając powyższe na uwadze, nie można przyjąć, że przesłanki przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania zostały wykazane w sposób właściwy.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 3989 § 2 k.p.c.).

(M.K.)

[SOP]