Sąd Najwyższy oddalił skargi obrońców na uchylenie uniewinnienia oskarżonego

Sąd Rejonowy Poznań – Nowe Miasto i Wilda w Poznaniu wyrokiem z dnia 31

stycznia 2025 r., sygn. akt VI K 738/24, uniewinnił A.K. od popełnienia czterech

zarzucanych mu czynów, tj. od zarzutu nielegalnego handlu amunicją (art. 263 § 1

k.k.) oraz od trzech zarzutów polecenia dokonania usiłowania spowodowania

ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, a w jednym przypadku również uprowadzenia i

pozbawienia wolności pokrzywdzonych (art. 18 § 1 k.k. w zw. z art. 13 § 1 k.k. i art.

156 § 1 pkt 1 i 2 k.k. w zw. z art. 11 § 1 k.k., w jednym z zarzutów dodatkowo w zw.

z art. 189 § 1 k.k., art. 227 k.k. i art. 270 § 1 k.k.). Był to już drugi wyrok merytoryczny

I KS 28/26

2

wydany w tej sprawie – wcześniej, wyrokiem z dnia 14 czerwca 2023 r. (sygn. akt VI

K 979/17), Sąd Rejonowy uznał oskarżonego za winnego wszystkich zarzucanych

czynów i wymierzył mu karę łączną 8 lat pozbawienia wolności, jednak na skutek

apelacji wniesionej wyłącznie przez obrońcę Sąd Okręgowy w Poznaniu wyrokiem z

dnia 18 marca 2024 r. (sygn. akt XVII Ka 115/24) uchylił ten wyrok i przekazał sprawę

do ponownego rozpoznania. Przy powtórnym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy

uznał, że zeznania świadka koronnego P.A. oraz świadka M.F. – jako wewnętrznie

niespójne i wzajemnie sprzeczne – nie zasługują na wiarę, a wobec braku innych

dowodów potwierdzających sprawstwo oskarżonego, kierując się zasadą wyrażoną

w art. 5 § 2 k.p.k., uniewinnił A.K. od wszystkich zarzucanych mu czynów.

Wyrok ten został zaskarżony w całości na niekorzyść oskarżonego apelacją

prokuratora z dnia 3 marca 2025 r. Skarżący zarzucił obrazę przepisów

postępowania, tj. art. 7 k.p.k. (dowolna, a nie swobodna ocena zeznań świadków

obciążających i odciążających, z pominięciem oczywistego interesu procesowego

świadków obrony w podważeniu wiarygodności P.A., M.F. i K.S.), art. 366 § 1 k.p.k.

oraz art. 443 k.p.k., a nadto błąd w ustaleniach faktycznych mający wpływ na treść

wyroku (art. 438 pkt 2 i 3 k.p.k.), wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Okręgowy w Poznaniu wyrokiem z dnia 28 kwietnia 2026 r., sygn. akt XVII

Ka 389/25, uwzględnił apelację prokuratora, uchylił zaskarżony wyrok w całości i

przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu Poznań – Nowe Miasto i Wilda w Poznaniu

do ponownego rozpoznania. W pisemnych motywach Sąd odwoławczy wykazał, że

dokonana przez Sąd I instancji ocena materiału dowodowego miała charakter

wybiórczy i jednostronny – Sąd Rejonowy bezkrytycznie obdarzył wiarą wyjaśnienia

oskarżonego i zeznania świadków pozostających z nim w oczywistej relacji interesu

procesowego, jednocześnie dyskwalifikując zeznania P.A. i M.F. bez uwzględnienia

realiów środowiska przestępczego, upływu czasu (blisko 11 lat od zdarzeń) oraz

motywacji poszczególnych świadków, co naruszało art. 7 k.p.k. Po dokonaniu

własnej, wszechstronnej analizy materiału dowodowego, w tym uzupełnionego w

postępowaniu odwoławczym, Sąd Okręgowy stwierdził, że oskarżony zainicjował i

uruchomił mechanizm zmierzający do spowodowania ciężkiego uszczerbku na

zdrowiu pokrzywdzonych oraz uczestniczył w obrocie amunicją, a rozbieżności w

zeznaniach świadków dotyczą wyłącznie warstwy szczegółów organizacyjnych, nie

I KS 28/26

3

zaś istoty zdarzeń. Sąd Okręgowy wprost wskazał – jako podstawę prawną uchylenia

wyroku (rubryka 4.1 formularza uzasadnienia) – art. 454 § 1 k.p.k., zaznaczając, że

wobec treści tego przepisu nie mógł wydać wyroku skazującego w stosunku do

oskarżonego uprzednio uniewinnionego, zaś konieczność dokonania na nowo

kompleksowej oceny dowodów i poczynienia prawidłowych ustaleń faktycznych

wymagała ponownego rozpoznania sprawy przez Sąd Rejonowy.

Od powyższego wyroku Sądu odwoławczego skargi na podstawie art. 539a

k.p.k. wnieśli trzej obrońcy oskarżonego A. K.: adwokat P.G., adwokat P.K. oraz

adwokat M.M. (substytuujący adwokata J.D.).

Obrońca adw. P.G., powołując się na art. 539a § 3 k.p.k., zarzucił naruszenie

art. 437 § 2 in fine k.p.k. przez uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania, mimo że – jego zdaniem – nie zaistniała konieczność przeprowadzenia

postępowania dowodowego w całości. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że co do

czynu I Sąd Okręgowy błędnie przyjął możliwość skazania A.K., skoro za tę samą

transakcję amunicją prawomocnie skazano P.K., a opis czynu zarzuconego

oskarżonemu nie zakłada współdziałania z inną osobą, co w świetle art. 443 k.p.k.

wyklucza dalsze prowadzenie postępowania w tym kierunku. Co do czynów II–IV

skarżący zarzucił, że Sąd Okręgowy w istocie przejął rolę sądu I instancji,

samodzielnie oceniając materiał dowodowy (w tym dopuszczając – jego zdaniem z

naruszeniem art. 452 § 2 pkt 2 k.p.k. – nowe dowody złożone przez prokuratora

dopiero na etapie apelacji) i nie pozostawiając Sądowi Rejonowemu żadnej swobody

orzeczniczej, o czym świadczyć ma pozostawienie pustej rubryki 5.3.2 formularza

(brak wskazań co do dalszego postępowania). Skarżący zakwestionował również

przyjętą przez Sąd Okręgowy konstrukcję prawną czynów II–IV, wywodząc, że skoro

bezpośredni wykonawcy nie weszli nawet w fazę usiłowania, sprawstwo polecające

jest wykluczone, a rozważanie odpowiedzialności oskarżonego w formie podżegania

naruszałoby zakaz reformationis in peius, gdyż pierwszy wyrok skazujący

zaskarżono wyłącznie na korzyść oskarżonego. Skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Poznaniu do

ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.

Obrońca adw. P.K. zarzucił obrazę art. 437 § 2 k.p.k. – podnosząc, że Sąd

Okręgowy jako instancja merytoryczna, w razie wątpliwości co do trafności

uniewinnienia, powinien był sam przeprowadzić postępowanie dowodowe

I KS 28/26

4

uzupełniające, a nie uchylać wyrok – oraz obrazę art. 443 k.p.k., wywodząc, że

wytyczne Sądu odwoławczego ukierunkowane są na skazanie oskarżonego, co

stanowi pogorszenie jego sytuacji procesowej niedopuszczalne w sytuacji, gdy

pierwszy wyrok skazujący z 2023 r. zaskarżony został wyłącznie przez obrońcę.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Okręgowemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania w postępowaniu

odwoławczym.

Obrońca adw. M.M. sformułował trzy zarzuty: naruszenia art. 443 k.p.k. w zw.

z art. 7 k.p.k. w zakresie czynu I (przez dopuszczenie możliwości skazania

oskarżonego za udział w obrocie amunicją w bliżej niesprecyzowanej formie

zjawiskowej, mimo prawomocnego skazania za ten sam czyn P.K. i braku takiego

zarzutu w akcie oskarżenia), naruszenia art. 413 § 2 pkt 1 k.p.k. w zw. z art. 18 § 1

k.k. i art. 13 § 1 k.k. w zakresie czynów II–IV (przez uznanie za celowe dalszego

postępowania dowodowego dotyczącego motywacji świadków, w sytuacji gdy –

zdaniem skarżącego – z samych zeznań domniemanych bezpośrednich

wykonawców wynika bezspornie, że nie przystąpili oni nawet do usiłowania

popełnienia przestępstw), a przede wszystkim naruszenia art. 437 § 2 zd. drugie k.p.k.

w zw. z art. 454 § 1 k.p.k. w zw. z art. 7 k.p.k. – podnosząc, że Sąd Okręgowy nie

wskazał w sposób przesądzający, iż zachodzą podstawy do skazania oskarżonego,

lecz ograniczył się do polemiki z ustaleniami Sądu I instancji, pomijając całość

materiału dowodowego świadczącego – w ocenie obrony – o dalszej

niewiarygodności zeznań P.A. i M.F. Skarżący obszernie przywołał utrzymujące się,

jego zdaniem, sprzeczności w zeznaniach tych świadków (co do tożsamości

pokrzywdzonych, miejsca i okoliczności przekazania „zlecenia”, przyczyn jego

niewykonania, kręgu osób zaangażowanych) i wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Poznaniu do

ponownego rozpoznania.

Na każdą z trzech skarg odpowiedź złożył prokurator, wnosząc w każdym

przypadku o oddalenie skargi jako oczywiście bezzasadnej. Prokurator podniósł, że

zakres kontroli w postępowaniu skargowym z art. 539a k.p.k. jest ściśle ograniczony

do zbadania, czy uchylając wyrok Sąd odwoławczy kierował się podstawami

wskazanymi w art. 539a § 3 k.p.k., i nie obejmuje oceny prawidłowości ustaleń

faktycznych ani trafności oceny dowodów, powołując się w tym zakresie na

I KS 28/26

5

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 11 czerwca 2021 r., III KS 1/21, z dnia 4

lutego 2021 r., III KS 2/21, oraz z dnia 5 lipca 2018 r., V KS 13/18. Skoro Sąd

Rejonowy uniewinnił oskarżonego, a Sąd Okręgowy uznał wyrok ten za wadliwy, to

– w ocenie prokuratora – art. 454 § 1 k.p.k. wykluczał wydanie przez Sąd odwoławczy

jakiegokolwiek innego rozstrzygnięcia niż kasatoryjne. Odnosząc się do zarzutu

obrazy art. 443 k.p.k., prokurator wskazał, że przepis ten adresowany jest do sądu

wydającego orzeczenie rozstrzygające o winie, nie zaś do sądu uchylającego wyrok,

oraz że pierwszy wyrok skazujący został w części zaskarżony także przez

prokuratora na niekorzyść oskarżonego. Co do zarzutu obrazy art. 413 § 2 pkt 1 k.p.k.

prokurator wskazał na jego oczywistą bezzasadność, skoro przepis ten dotyczy

wymogów wyroku skazującego, którego Sąd Okręgowy nie wydał.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Żadna z trzech wniesionych skarg nie okazała się zasadna.

Na wstępie przypomnieć należy, że instytucja skargi na wyrok sądu

odwoławczego uchylający wyrok sądu pierwszej instancji i przekazujący sprawę do

ponownego rozpoznania (rozdział 55a k.p.k.) ma szczególny, wąski zakres kontroli.

Nie jest to kolejny środek odwoławczy służący merytorycznej kontroli trafności

ustaleń faktycznych czy oceny dowodów – takie ukształtowanie postępowania

skargowego uczyniłoby z Sądu Najwyższego trzecią instancję odwoławczą, co

pozostawałoby w oczywistej sprzeczności z jego ustrojową pozycją sądu

powołanego do rozpoznawania nadzwyczajnych środków zaskarżenia. Zgodnie z art.

539a § 3 k.p.k. skarga może być wniesiona wyłącznie z powodu naruszenia art. 437

k.p.k. albo uchybień określonych w art. 439 § 1 k.p.k., a rola Sądu Najwyższego

sprowadza się do zbadania, czy uchylając wyrok sądu pierwszej instancji i

przekazując sprawę do ponownego rozpoznania sąd odwoławczy rzeczywiście

kierował się jedną z ustawowych podstaw wydania wyroku kasatoryjnego oraz czy

takie rozstrzygnięcie było w danej sprawie konieczne. Zgodnie natomiast z uchwałą

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 września 2018 r., I KZP 10/18,

którą Sąd Najwyższy w niniejszym składzie w pełni podziela, uchylenie wyroku

uniewinniającego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, związane z

regułą ne peius z art. 454 § 1 k.p.k. (art. 437 § 2 zdanie drugie k.p.k.), jest

dopuszczalne wówczas, gdy sąd odwoławczy – po wyeliminowaniu uchybień z art.

438 pkt 1–3 k.p.k., w tym po dokonaniu prawidłowej oceny dowodów – stwierdza, że

I KS 28/26

6

zachodzą podstawy do wydania wyroku skazującego, czemu na przeszkodzie stoi

wyłącznie zakaz z art. 454 § 1 k.p.k.

Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, nie budzi wątpliwości, że

oba formalne warunki zastosowania reguły ne peius zostały spełnione. Po pierwsze,

oskarżony A.K. został uniewinniony przez Sąd pierwszej instancji od wszystkich

zarzucanych mu czynów, a zatem sytuacja procesowa objęta jest zakresem

gwarancyjnym art. 454 § 1 k.p.k. Po drugie, Sąd Okręgowy w pisemnych motywach

zaskarżonego wyroku nie poprzestał na ogólnikowym stwierdzeniu wadliwości oceny

dowodów dokonanej przez Sąd Rejonowy, lecz w sposób szczegółowy i

jednoznaczny – odnosząc się kolejno do każdego z czterech zarzucanych czynów –

wykazał, dlaczego prawidłowa, wszechstronna analiza całości materiału

dowodowego prowadzi do wniosku o potencjalnym sprawstwie oskarżonego, po

czym wprost wskazał, że wobec treści art. 454 § 1 k.p.k. nie mógł wydać wyroku

skazującego w stosunku do oskarżonego uprzednio uniewinnionego. Sąd

odwoławczy dopełnił zatem wymogu sformułowanego w uchwale I KZP 10/18 – jego

rozstrzygnięcie kasatoryjne nie było wyrazem samej tylko hipotetycznej możliwości

wydania wyroku skazującego w ponownym postępowaniu przed sądem pierwszej

instancji, lecz konsekwencją stanowczo wyrażonego przekonania o istnieniu

podstaw do skazania, zablokowanego jedynie zakazem instancyjnym.

W tym stanie rzeczy zarzuty podniesione we wszystkich trzech skargach,

aczkolwiek sformułowane pod różnymi etykietami przepisów, sprowadzają się w

istocie do kwestionowania trafności i kompletności oceny dowodów dokonanej przez

Sąd Okręgowy oraz poprawności poczynionych przez ten Sąd ustaleń faktycznych –

a więc materii, która pozostaje poza zakresem kognicji Sądu Najwyższego w

postępowaniu wszczętym skargą z art. 539a k.p.k.

Odnosząc się do skargi obrońcy adw. P.G. – zarzut naruszenia art. 437 § 2 in

fine k.p.k. motywowany jest twierdzeniem, że materiał dowodowy zebrany

dotychczas był wystarczający, a Sąd Okręgowy błędnie ocenił dowody i wyprowadził

z nich nieuprawnione wnioski co do sprawstwa oskarżonego w zakresie czynu I

(obrót amunicją, wobec wcześniejszego skazania P.K.) oraz czynów II–IV (ocena

zeznań P.A. i M.F.). Jest to zarzut merytoryczny, dotyczący trafności ustaleń

faktycznych i oceny prawnej możliwości przypisania oskarżonemu sprawstwa –

kwestii, których weryfikacja nie mieści się w podstawach skargi z art. 539a § 3 k.p.k.

I KS 28/26

7

Skoro Sąd Okręgowy stanowczo stwierdził istnienie podstaw do skazania, a barierą

pozostawał wyłącznie art. 454 § 1 k.p.k., to spór o to, czy ocena ta była trafna,

rozstrzygnie się w toku dalszego, prawidłowo już umocowanego postępowania przed

sądami powszechnymi, nie zaś w postępowaniu skargowym przed Sądem

Najwyższym. Analogicznie ocenić należy zarzut dotyczący rzekomego naruszenia

art. 452 § 2 pkt 2 k.p.k. przez dopuszczenie nowych dowodów w postępowaniu

odwoławczym oraz zarzut „przejęcia roli sądu pierwszej instancji” (nawiązujący do

niewypełnienia rubryki 5.3.2 formularza) – żadne z tych uchybień nie stanowi ani

naruszenia art. 437 k.p.k. w rozumieniu wymaganym dla skuteczności skargi

kasatoryjnej z rozdziału 55a k.p.k., ani bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art.

439 § 1 k.p.k., a zatem w ogóle nie mogło być przedmiotem badania w niniejszym

postępowaniu. Niezależnie od tego zauważyć trzeba, że sposób sformułowania

pisemnych motywów zaskarżonego wyroku, w tym szczegółowość poczynionych

przez Sąd Okręgowy ocen, jest naturalną konsekwencją nałożonego na sąd

odwoławczy obowiązku wykazania – zgodnie ze standardem z uchwały I KZP 10/18

– że rzeczywiście istnieją podstawy do skazania oskarżonego; obowiązku tego nie

można utożsamiać z niedopuszczalnym „wyręczeniem” sądu pierwszej instancji w

orzekaniu.

Odnosząc się do skargi obrońcy adw. P.K. – zarzut naruszenia art. 437 § 2

k.p.k., oparty na twierdzeniu, że Sąd Okręgowy jako instancja merytoryczna powinien

był sam uzupełnić postępowanie dowodowe zamiast uchylać wyrok, pomija istotę

reguły ne peius z art. 454 § 1 k.p.k. To właśnie dlatego, że Sąd odwoławczy –

rozpoznając apelację prokuratora – doszedł do przekonania o zasadności zarzutów

co do wadliwej oceny dowodów i o istnieniu podstaw do skazania oskarżonego

uprzednio uniewinnionego, ustawodawca wyłącza możliwość samodzielnego

zakończenia sprawy przez sąd odwoławczy wyrokiem skazującym, niezależnie od

tego, czy sąd ten dysponował instrumentami do uzupełnienia postępowania

dowodowego we własnym zakresie. Możliwość przeprowadzenia dowodów przez

sąd odwoławczy nie znosi zakazu wynikającego z art. 454 § 1 k.p.k. – przeciwnie, to

właśnie w takiej sytuacji (gdy sąd odwoławczy sam dochodzi do przekonania o

potrzebie skazania) zakaz ten aktualizuje się w pełni, co wprost wynika z przywołanej

uchwały I KZP 10/18. Zarzut ten jest zatem oczywiście bezzasadny. Bezzasadny jest

również zarzut naruszenia art. 443 k.p.k. Przepis ten – ustanawiający pośredni zakaz

reformationis in peius – odnosi się do orzeczeń rozstrzygających o winie

I KS 28/26

8

oskarżonego, wydawanych po przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania na

skutek środka odwoławczego wniesionego wyłącznie na jego korzyść; nie znajduje

on zastosowania do wyroku kasatoryjnego, który – jak w niniejszej sprawie – nie

zawiera żadnego rozstrzygnięcia co do winy, lecz jedynie przekazuje sprawę do

ponownego rozpoznania, pozostawiając sądowi pierwszej instancji pełną

samodzielność jurysdykcyjną w granicach zapatrywań prawnych i wskazań co do

dalszego postępowania. Niezależnie od tego trafnie zauważa prokurator w

odpowiedzi na skargę, że przesłanka „zaskarżenia wyłącznie na korzyść

oskarżonego”, na której opiera się cała konstrukcja tego zarzutu, nie jest w niniejszej

sprawie spełniona w sposób bezwarunkowy, skoro wyrok skazujący z 2023 r. był w

części zaskarżony również przez prokuratora na niekorzyść oskarżonego.

Odnosząc się do skargi obrońcy adw. M.M. – zarzut naruszenia art. 443 k.p.k.

w zw. z art. 7 k.p.k. w zakresie czynu I, dotyczy w istocie oceny, czy materiał

dowodowy oraz opis czynu zarzuconego oskarżonemu pozwalają na przypisanie mu

udziału w obrocie amunicją obok prawomocnie skazanego za ten sam czyn P.K. –

jest to zatem spór o prawidłowość ustaleń faktycznych i oceny prawnej dokonanej

przez Sąd Okręgowy, nieobjęty kognicją skargi z art. 539a k.p.k. z przyczyn wyżej

wyłożonych. Zarzut naruszenia art. 413 § 2 pkt 1 k.p.k. w zw. z art. 18 § 1 k.k. i art.

13 § 1 k.k. jest natomiast oczywiście bezzasadny z przyczyn wskazanych już w

odpowiedzi prokuratora – przepis art. 413 § 2 pkt 1 k.p.k. określa wymogi

konstrukcyjne wyroku skazującego, którego Sąd Okręgowy w niniejszej sprawie nie

wydał, wobec czego nie mógł się dopuścić jego obrazy. Za chybiony należy wreszcie

uznać zarzut najdalej idący, tj. naruszenia art. 437 § 2 zd. drugie k.p.k. w zw. z art.

454 § 1 k.p.k. w zw. z art. 7 k.p.k., oparty na twierdzeniu, że Sąd Okręgowy nie

wskazał w sposób przesądzający istnienia podstaw do skazania oskarżonego.

Twierdzenie to pozostaje w oczywistej sprzeczności z treścią zaskarżonego wyroku

– Sąd Okręgowy w obszernych motywach odniósł się kolejno do każdego z czterech

zarzucanych czynów, wskazując konkretne dowody i wywodząc z nich wniosek o

prawdopodobnym sprawstwie oskarżonego, a następnie w rubryce 4.1 formularza

uzasadnienia wprost i jednoznacznie powołał art. 454 § 1 k.p.k. jako podstawę

uchylenia wyroku, wyjaśniając, że wobec tego przepisu nie mógł wydać wyroku

skazującego w stosunku do oskarżonego uprzednio uniewinnionego. Wymóg

sformułowany w uchwale I KZP 10/18 został zatem w pełni zrealizowany.

I KS 28/26

9

Wobec powyższego żadna z trzech wniesionych skarg nie zasługiwała na

uwzględnienie. Skoro Sąd Rejonowy uniewinnił oskarżonego A.K. od wszystkich

zarzucanych mu czynów, a Sąd Okręgowy w Poznaniu, rozpoznając apelację

prokuratora, doszedł do stanowczego i szczegółowo umotywowanego przekonania

o istnieniu podstaw do jego skazania, czemu na przeszkodzie stanął wyłącznie

ustawowy zakaz orzekania surowszego wyroku przez sąd odwoławczy wobec

oskarżonego uprzednio uniewinnionego, wynikający z art. 454 § 1 k.p.k., to uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania było

jedynym prawnie dopuszczalnym rozstrzygnięciem. Wniesione skargi, kwestionujące

merytoryczną trafność tej oceny, nie mogły zatem prowadzić do uchylenia

zaskarżonego wyroku, wobec czego orzeczono jak w sentencji.

[WB]

[r.g.]