Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi o rentę z niezdolności do pracy

W wyroku z 26 marca 2025 r., sygn. akt III AUa 363/24, Sąd Apelacyjny w

Lublinie – w sprawie z odwołania A.G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych Oddziałowi w Siedlcach o prawo do renty z tytułu niezdolności do

pracy – oddalił apelację ubezpieczonej od wyroku Sądu Okręgowego – Sądu Pracy

I USK 1022/26

2

i Ubezpieczeń Społecznych w Siedlcach z 3 kwietnia 2024 r., sygn. akt IV U 116/23,

w którym Sąd Okręgowy oddalił odwołanie A.G. od decyzji organu rentowego z 11

stycznia 2023 r., znak: […], w której Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w

Siedlcach, na podstawie art. 57 w związku z art. 58 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, odmówił

ubezpieczonej prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy. Organ rentowy

wskazał, że u wnioskodawczyni nie stwierdzono niezdolności do pracy.

Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego odwołująca się zaskarżyła skargą

kasacyjną. W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

wskazano, że skarga jest oczywiście uzasadniona ze względu na

nieprzeprowadzenie postępowania dowodowego w sposób umożliwiający

prawidłową i pełną ocenę stanu zdrowia wnioskodawczyni i błędne przyjęcie, iż nie

jest ona osobą niezdolną do pracy w sytuacji, gdy z materiału zgromadzonego w

aktach emerytalno - rentowych dotyczących A.G. wprost wynika, że oprócz

schorzeń kardiologicznych, pulmonologicznych i w zakresie zdrowia psychicznego,

cierpi ona na bóle i zawroty głowy, w związku z którymi leczy się neurologicznie,

ma zwyrodnienia kręgosłupa we wszystkich jego odcinkach oraz zmaga się z

wysiłkowym nietrzymaniem moczu, a ponadto żaden z Sądów orzekających w

niniejszej sprawie nie wskazał jej na celowość ustanowienia profesjonalnego

pełnomocnika, pomimo faktu, iż ewidentnie podejmowane przez nią w sprawie

czynności wskazywały na jej nieporadność i zupełną nieznajomość zasad

obowiązujących w postępowaniu cywilnym.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o: 1) odmówienie

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ewentualnie o: 2) oddalenie skargi

kasacyjnej, 3) zasądzenie – w obydwu przypadkach – od ubezpieczonej na rzecz

organu rentowego zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za postępowanie

kasacyjne według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozpatrywana skarga kasacyjna odwołującej się nie kwalifikuje się do

przyjęcia jej do merytorycznego rozpoznania. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd

Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje:

I USK 1022/26

3

istotne zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących

poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów,

zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście

uzasadniona. W związku z tym wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania powinien wskazywać, że zachodzi przynajmniej jedna z okoliczności

wymienionych w powołanym przepisie, a jego uzasadnienie zawierać argumenty

świadczące o tym, że rzeczywiście, biorąc pod uwagę sformułowane w ustawie

kryteria, istnieje potrzeba rozpoznania skargi przez Sąd Najwyższy.

Wniesiona w sprawie skarga kasacyjna zawiera wniosek o przyjęcie jej do

rozpoznania uzasadniony twierdzeniem strony skarżącej, że jej skarga kasacyjna

jest oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.). W związku z tym, że skarga

kasacyjna służy ochronie przede wszystkim interesu publicznego przez

zapewnienie jednolitości wykładni i stosowania prawa przez udział Sądu

Najwyższego w rozwoju jurysprudencji i prawa pozytywnego oraz eliminowanie z

obrotu prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu nieważnym lub orzeczeń

oczywiście niezgodnych z prawem, to niezbędne jest stworzenie mechanizmu

pozwalającego na sprawną realizację tych zadań przede wszystkim przez

wyodrębnienie z tego katalogu skarg niespełniających stawianych przez

ustawodawcę przesłanek warunkujących potrzebę ich rozpoznania przez niniejszy

Sąd. Nie można w świetle powyższego uznać, że skarżąca wykazała istnienie

przesłanki przyjęcia skargi do rozpoznania określonej w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.

Wykazanie podnoszonej w skardze oczywistej zasadności skargi kasacyjnej (art.

3989 § 1 pkt 4 k.p.c.) – jako przyczyny przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania –

wymaga przedstawienia tego, w czym wyraża się „oczywista zasadność” skargi

oraz argumentacji wykazującej, że rzeczywiście skarga jest oczywiście

uzasadniona. Podczas gdy dla uwzględnienia skargi wystarczy, że jej podstawa jest

usprawiedliwiona, to dla przyjęcia skargi do rozpoznania – z uwagi na jej oczywistą

zasadność w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. – niezbędne jest wykazanie

kwalifikowanej postaci naruszenia przepisów prawa materialnego lub procesowego,

polegającej na jego oczywistości widocznej prima facie, przy wykorzystaniu

podstawowej wiedzy prawniczej, bez potrzeby wchodzenia w szczegóły, czy

dokonywania pogłębionej analizy tekstu wchodzących w grę przepisów i

I USK 1022/26

4

doszukiwania się ich znaczenia. W judykaturze podkreśla się, że przesłanką

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie jest oczywiste naruszenie

konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacja, w której

naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia. Sam

zarzut naruszenia (nawet oczywistego) określonego przepisu (przepisów) nie

prowadzi wprost do oceny, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona

(postanowienia Sądu Najwyższego z: 16 marca 2023 r., I USK 163/22, LEX nr

3570640; 3 listopada 2025 r., III USK 151/24, LEX nr 3938651; 16 grudnia 2025 r., I

USK 44/25, LEX nr 4003958; 17 grudnia 2025 r., II USK 127/25, LEX nr 3987252;

17 lutego 2026 r., I CSK 2551/25, LEX nr 4024399; 16 czerwca 2026 r., I CSK

3527/25, LEX nr 4107757).

Uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie

spełnia powyższych wymogów; nie wykazuje, aby w sprawie występował stan

„oczywistej zasadności” skargi kasacyjnej w rozumieniu przepisu art. 3989 § 1 pkt 4

k.p.c. Skarżąca próbę wykazania oczywistej zasadności jej skargi kasacyjnej

ogranicza do prostej negacji stanowiska zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego

w Lublinie. Jeszcze raz trzeba podkreślić, że skarga kasacyjna jest bez wątpienia

środkiem funkcjonującym w interesie publicznym, a nie w interesie prywatnym stron

postępowania. Uwzględnienie skargi może oczywiście prowadzić do zaspokojenia

interesu indywidualnego strony, ale jest to tylko skutek takiego orzeczenia (M.

Łochowski, Przedsąd w postępowaniu kasacyjnym – zbędny formalizm czy

konieczność? (w:) T. Szanciło (red.), Źródła i współczesność polskiej procedury

sądowej. 500-lecie konstytucji Formula Processus, Warszawa 2024). Brakuje

natomiast w twierdzeniach uzasadnienia wniosku określenia przekonującej

argumentacji polemicznej, którą skarżąca zakwestionowałaby prawidłowość analiz

interpretacyjnych przepisów prawa ubezpieczeń społecznych określających sporną

w sprawie kwestię – analizy bardzo szczegółowo przedstawionej w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku Sądu drugiej instancji. Skarżąca uzasadnienie wniosku

ogranicza do twierdzenia, że Sąd drugiej instancji nie prowadził postępowania

dowodowego w sposób umożliwiający prawidłową i pełną ocenę stanu zdrowia

wnioskodawczyni i błędnie przyjął, że nie jest ona osobą niezdolną do pracy.

Twierdzenie to w swojej ogólnikowości nie zostało sprecyzowane we wskazaniu

I USK 1022/26

5

konkretnego przepisu (przepisów) prawa procesowego określających

sygnalizowaną kwestię.

Sąd drugiej instancji – oceniając sporny w sprawie problem tego, czy

skarżąca spełnia wszystkie konieczne warunki prawa do renty z tytułu niezdolności

do pracy – stwierdził, że w art. 57 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2024 r., poz.

1631) zostały określone warunki konieczne prawa do renty z tytułu niezdolności do

pracy, które muszą być spełnione łącznie. Jednym z tych warunków jest

niezdolność do pracy. Zgodnie z art. 12 ust. 1 powołanej ustawy, niezdolną do

pracy w rozumieniu ustawy jest osoba, która całkowicie lub częściowo utraciła

zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie

rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu. Całkowicie niezdolną

do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy

(art. 12 ust. 2 ustawy emerytalnej). Częściowo niezdolną do pracy jest osoba, która

w znacznym stopniu utraciła zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych

kwalifikacji (art. 12 ust. 3 ustawy emerytalnej).

Sąd drugiej instancji wskazał, że Sąd pierwszej instancji dopuścił i

przeprowadził dowody z opinii biegłych o specjalnościach odpowiednich do

schorzeń wcześniej rozpoznanych u wnioskodawczyni – biegłych lekarzy

specjalistów z zakresu kardiologii, pulmonologii i psychiatrii oraz biegłego

psychologa. Dokonana przez Sąd pierwszej instancji ocena dowodów z opinii

biegłych lekarzy z zakresu tych specjalności medycznych i biegłego psychologa nie

nasuwa żadnych zastrzeżeń, została ona dokonana bez przekroczenia granic

swobodnej oceny dowodów zakreślonych dyspozycją art. 233 § 1 k.p.c. Według

Sądu Apelacyjnego opinie, które w sprawie niniejszej wydali wskazani biegli, dają

pełny i wystarczający do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy niniejszej obraz

stanu zdrowia A.G. z punktu widzenia rozpoznanych u niej wcześniej schorzeń. W

ocenie Sądu Apelacyjnego opinie biegłych lekarzy specjalistów z zakresu:

kardiologii, pulmonologii i psychiatrii oraz biegłego psychologa, na których oparł się

Sąd pierwszej instancji, w pełni odpowiadają wymaganiom stawianym przez

dyspozycję art. 285 § 1 k.p.c., ponieważ ich treść nie tylko umożliwia ich sądową

kontrolę, ale ponadto uzasadnienia tych opinii są przystępne i zrozumiałe dla osób

I USK 1022/26

6

niedysponujących wiedzą medyczną, a wnioski końcowe sformułowane zostały

stanowczo, jasno i czytelnie. Wydanie przedmiotowych opinii zostało poprzedzone

badaniem bezpośrednim ubezpieczonej, a także rzetelną i wnikliwą analizą

zgromadzonej w sprawie dokumentacji medycznej dotyczącej procesu leczenia

wnioskodawczyni, mających istotny wpływ na wnioski końcowe wydanych przez

tych biegłych opinii, że stan rozpoznanych schorzeń nie czyni ubezpieczonej

niezdolną do pracy w rozumieniu art. 12 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Sąd drugiej instancji podkreślił, że

ubezpieczona w toku postępowania zarówno przed Sądem Okręgowym, jak i przed

Sądem Apelacyjnym, nie wskazała żadnych powodów, dla których powyższe opinie

biegłych lekarzy specjalistów z zakresu: kardiologii, pulmonologii i psychiatrii oraz

biegłego psychologa, należałoby uznać za niewiarygodne. W złożonych w toku

postępowania przed Sądem I instancji pismach procesowych z: 3 października

2023 r. oraz 26 stycznia 2024 r. przedstawiła jedynie własną ocenę swego stanu

zdrowia.

Sąd drugiej instancji, podzielając ocenę i wnioski przedmiotowych opinii

biegłych stwierdził, że skarżąca nie spełniła określonego w art. 57 ust. 1 pkt 1

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych podstawowego warunku prawa do renty, jakim jest niezdolność do

pracy. W konsekwencji nie ma ona prawa do spornego w sprawie świadczenia –

renty z tytułu niezdolności do pracy.

Odnosząc się do podnoszonych w uzasadnieniu wniosku twierdzeń o

niewskazaniu skarżącej przez Sądy na celowość ustanowienia profesjonalnego

pełnomocnika, pomimo faktu, iż ewidentnie podejmowane przez nią w sprawie

czynności wskazywały na jej nieporadność i zupełną nieznajomość zasad

obowiązujących w postępowaniu cywilnym, stwierdzić trzeba, że przepisy art. 5

k.p.c. oraz art. 212 § 2 k.p.c. stanowią, że w razie uzasadnionej potrzeby sąd może

udzielić stronom i uczestnikom postępowania cywilnego występującym w sprawie

bez pomocy profesjonalnego pełnomocnika niezbędnych pouczeń co do czynności

procesowych (art. 5 k.p.c.), zaś przewodniczący może udzielić stronom

niezbędnych pouczeń, a stosownie do okoliczności zwraca im uwagę na celowość

ustanowienia pełnomocnika procesowego (art. 212 § 2 k.p.c.). W orzecznictwie

I USK 1022/26

7

Sądu Najwyższego ugruntowany jest pogląd, iż nieważność postępowania z

powodu pozbawienia strony możności obrony jej praw zachodzi w przypadku

naruszenia przepisów postępowania, którego skutkiem jest niemożność działania

strony w postępowaniu lub w jego istotnej części. Chodzi zatem o takiej skali i

znaczeniu uchybienia procesowe, które faktycznie uniemożliwiły stronie

dochodzenie lub obronę przysługujących jej praw przed merytorycznym

rozstrzygnięciem sporu. Nie każde więc naruszenie przepisów postępowania,

nawet jeśli miało ono wpływ na wynik sprawy, może być uznane za podstawę

nieważności postępowania objętą art. 379 pkt 5 k.p.c. (wyrok Sądu Najwyższego z

22 stycznia 2025 r., III USKP 18/24, Lex nr 3819201 i powołane tam orzecznictwo).

Jednakże zaniechanie udzielenia stronie występującej bez fachowego

pełnomocnika procesowego pouczeń, o których mowa w art. 5 i art. 212 § 2 k.p.c.,

może stanowić uchybienie procesowe podlegające ocenie sądu drugiej instancji in

casu w kategoriach jego wpływu na wynik sprawy (wyroki Sądu Najwyższego z: 7

listopada 2007 r., II CSK 286/07, LEX nr 490414; 11 października 2013 r., III UK,

139/12, LEX nr 1463907; 29 listopada 2017 r., II CSK 156/17, LEX nr 2428773).

Jeżeli chodzi o art. 5 k.p.c., to przepis ten nie może stanowić samodzielnej

podstawy skargi kasacyjnej, lecz konieczne jest przytoczenie przepisów, które

zostały naruszone wskutek zaniedbania przez sąd orzekający powinności

określonej w art. 5 k.p.c. i mogły jednocześnie wywrzeć wpływ na wynik sprawy

(wyrok Sądu Najwyższego z 6 kwietnia 2011 r., I CSK 459/10, LEX nr 821062 i

orzecznictwo tam przytoczone). Prawdą jest, że z art. 5 k.p.c. nie wynika powinność

sądu o charakterze ogólnego obowiązku udzielania w każdym wypadku pouczeń

osobom stającym przed sądem tylko dlatego, że występują bez zawodowego

pełnomocnika. Udzielenie pouczenia musi być w danej sytuacji uzasadnione,

zależy od oceny oraz uznania sądu (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15

września 2011 r., II CZ 53/11, LEX nr 1001289). Dlatego też możliwość udzielania

przez sąd stronom i uczestnikom postępowania występującym w sprawie bez

profesjonalnego pełnomocnika potrzebnych wskazówek co do czynności

procesowych oraz pouczania ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach

zaniedbań nie może być rozumiana jako obowiązek zastępowania inicjatywy

dowodowej stron, czy też obowiązek udzielania pouczeń w sytuacji, gdy ochrona

I USK 1022/26

8

praw procesowych tego nie wymaga. Dotyczy to w szczególności zachowań strony

przy podejmowaniu czynności oczywiście zrozumiałych dla każdego (wyroki Sądu

Najwyższego z: 11 października 2000 r., II UKN 33/00, OSNAPiUS 2002 Nr 10, poz.

251 oraz 9 lutego 2000 r., III CKN 590/98, LEX nr 52775). Pouczenie, o którym

mowa w art. 5 k.p.c., ze względu na prawo do bezstronnego sądu i odpowiadający

mu obowiązek przestrzegania przez sąd zasady równego traktowania stron, może

być stosowane wyłącznie wtedy, gdy istnieje ku temu uzasadniona potrzeba,

zwłaszcza gdy brak takiego współdziałania ze stroną może mieć wpływ na treść

rozstrzygnięcia. Zakres tego obowiązku wyznacza potrzeba procesowa (wyroki

Sądu Najwyższego z: 20 stycznia 2011 r., I UK 267/10, LEX nr 738537; 16 grudnia

2021 r., II USKP 119/21, OSNP 2023, nr 8, poz. 86).

Odnosząc się do kwestii braku pouczenia strony o możliwości i celowości

ustanowienia dla niej pełnomocnika, godzi się zauważyć, że ocena, czy wystąpiła

taka potrzeba, zgodnie z art. 212 § 2 k.p.c. należy wprawdzie do sądu i to on,

kierując się swoją wiedzą i doświadczeniem, stwierdza, czy wystąpiły przesłanki

uzasadniające pouczenie strony; brak pouczenia o możliwości złożenia wniosku o

ustanowienie pełnomocnika z urzędu może jednak stanowić uchybienie procesowe

mające wpływ na wynik sprawy, aczkolwiek wpływ ten należy wykazać. Zależność

taka występuje w razie nieporadności strony, która bez działu profesjonalnego

pełnomocnika nie jest w stanie należycie bronić swoich interesów w toczącym się

postępowaniu sądowym. W dotychczasowym orzecznictwie sądowym o

nieporadności strony świadczyły i za wyjątkowością sytuacji przemawiały między

innymi: niepełnosprawność strony, niesłyszącej i niemówiącej od dzieciństwa z

bardzo dużą wadą wzroku, która poza złożeniem pism procesowych

przygotowanych przez pracowników stowarzyszenia wspomagającego osoby

głuchonieme nie zgłosiła żadnego wniosku dowodowego oraz nie zażądała

wezwania biegłych na rozprawę celem uzupełnienia wydanych opinii lub

wyjaśnienia wątpliwości (wyrok Sądu Najwyższego z 2 lutego 2011 r., I UK 293/10,

LEX nr 811821), głęboka choroba psychiczna (wyrok Sądu Najwyższego z 7 lipca

2005 r., II UK 271/04, OSNP 2006 nr 5-6, poz. 95), ukończenie przez stronę jedynie

szkoły podstawowej specjalnej oraz rozpoznanie u niej przez biegłych upośledzenia

umysłowego, prymitywnego rozumienia sytuacji społecznych, słabego poziomu

I USK 1022/26

9

wiadomości ogólnych oraz zaburzenia psychicznego przy jednoczesnym braku

jakiejkolwiek inicjatywy dowodowej, oraz niestosowaniu się do treści kierowanych

do niej wezwań (wyrok Sądu Najwyższego z 4 kwietnia 2014 r., I UK 363/13, LEX

nr 1482341). W wyroku z 11 października 2002 r. (V CSK 174/07, LEX nr 438145;

zob. też wyrok Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2025 r., III USKP 18/24, LEX nr

3819201) Sąd Najwyższy zastrzegł jednak, że jeżeli powód, mimo swej

niepełnosprawności, wykazał w dotychczasowym postępowaniu aktywność, a także

znajomość prawa w stopniu wskazującym na umiejętne popieranie powództwa, to

chybiony jest zarzut naruszenia przepisów art. 5 i art. 212 k.p.c. W rozpoznawanej

sprawie pełnomocnik skarżącej nie wykazał zależności między brakiem pouczenia

odwołującej się o możliwości domagania się ustanowienia pełnomocnika z urzędu a

wynikiem sporu. W twierdzeniach uzasadnienia wniosku pomija się takie fakty, że

skarżąca w rozpatrywanej sprawie aktywnie uczestniczyła w postępowaniu

apelacyjnym - była obecna na rozprawie apelacyjnej, popierała apelację, złożyła

plik dokumentacji medycznej (protokół rozprawy apelacyjnej – k 237 akt sprawy).

W skardze nie przedstawiono odpowiedniej argumentacji wykazującej

oczywistą zasadność skargi w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. Stwierdzając, że

nie zachodzą przyczyny przyjęcia skargi, określone w art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd

Najwyższy postanowił w punkcie pierwszym zgodnie z art. 3989 § 2 k.p.c.

Rozstrzygnięcie zawarte w punkcie drugim niniejszego postanowienia ma podstawę

w art. 102 k.p.c. W punkcie trzecim niniejszego postanowienia Sąd Najwyższy

rozstrzygnął na podstawie § 16 ust. 4 pkt 2 w związku z § 4 ust. 3 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb

Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2026 r., poz. 87).

[SOP]