Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej księgowej i zasądził od niej 240 zł kosztów

Wyrokiem z 29 października 2024 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi oddalił apelację

M.W. od wyroku Sądu Okręgowego w Płocku z 14 grudnia 2022 r., który oddalił

odwołania od dwóch decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z 12

lipca 2021 r., stwierdzających, że nie podlega ona, jako pracownik u płatnika

I USK 301/26

2

składek P. Sp. z o.o. obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym,

chorobowemu i wypadkowemu od dnia 1 lutego 2021 r. oraz stwierdzającej, że nie

podlega ona, jako pracownik u płatnika składek P.1 Sp. z o.o. obowiązkowo

ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu od dnia

1 lutego 2021 r.

Spór w sprawie, zakreślony treścią zaskarżonych decyzji organu rentowego,

zogniskował się wokół wyjaśnienia, czy M.W. od 1 lutego 2021 r. podlegała

obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym, jako pracownik zatrudniony u płatnika

składek P. Sp. z o.o. i P.1 Sp. z o.o. Sąd pierwszej instancji uznał, że

przeprowadzone postępowanie dowodowe potwierdziło przypuszczenia organu

rentowego co do nieważności (pozorności) umów o pracę z 1 lutego 2021 r. W

sprawie nie wykazano, aby doszło do skutecznego zawarcia umowy o pracę, która

była realizowana zgodnie z jej treścią, a więc następczo nie powstał tytuł

pracowniczego ubezpieczenia społecznego.

Sąd Apelacyjny powtórzył za sądem pierwszej instancji, że o pozorności

umów o pracę świadczyło całe spektrum okoliczności. M.W. zawarła umowy o

pracę na stanowiskach księgowej za wynagrodzeniem 3.000 zł miesięcznie w

spółce P. oraz 2.000 zł miesięcznie w spółce P.1. Są to podmioty, dla których już

wcześniej świadczyła usługi księgowe. Odwołująca się swoje czynności nie

wykonywała w warunkach podporządkowania pracowniczego, albowiem sama

decydowała o tym, kiedy i gdzie wykona powierzone jej czynności, a płatnicy nie

wymagali od niej stałego przebywania w miejscu pracy. Czas pracy był

determinowany ilością obowiązków i to odwołująca sama ustalała czas wykonania

powierzonych jej czynności. Żadnemu z płatników nie zależało na stałej obecności

pracownika w biurze. Ponadto odwołująca mogła się zastępować pracownikami

swojego biura rachunkowego, z czego korzystała podczas swojej długotrwałej

nieobecności. To pracownice jej biura rachunkowego wykonywały płatnikom

niezbędne czynności księgowe i to nie w ramach stosunku pracy z płatnikami, ale

wiążącego stosunku gospodarczego pomiędzy tymi podmiotami (płatnikami i

biurem rachunkowym).

W ocenie Sądu drugiej instancji uznać należało, że odwołująca się w ogóle

nie świadczyła jakiejkolwiek stałej pracy na rzecz pracodawców, w łącznie pełnym

I USK 301/26

3

wymiarze czasu pracy w ramach podporządkowania pracowniczego, a jedynie

wykonywała czynności w ramach prowadzonej przez siebie działalności

gospodarczej. W świetle powyższego żadną miarą nie można przyjąć, że stosunek

łączący strony kwestionowanych umów należy zakwalifikować jako stosunek pracy

w rozumieniu art. 22 k.p., albowiem występują w nim obce elementy, jak choćby

brak podporządkowania co do czasu świadczenia pracy czy regularności

świadczenia pracy, brak rozliczenia czasu pracy etc. Sąd Apelacyjny nie miał

żadnych wątpliwości, że umowy o pracę zostały podpisane tylko po to, aby

odwołująca mogła legitymować się pracowniczym tytułem ubezpieczenia. W tym

właśnie celu wykreowano stosunek pracy, preparując dokumentację pracowniczą i

opłacając składki.

Od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego odwołująca się wniosła skargę

kasacyjną, w której, na podstawie art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c., zarzucono rażące

naruszenie przepisów prawa materialnego, polegające na błędnej wykładni oraz

niewłaściwym zastosowaniu przez sądy przepisów prawa materialnego bez jego

wszechstronnego rozważenia, a mianowicie:

1. art. 22 § 1 k.p. w zakresie w jakim sądy zarówno pierwszej jak i drugiej

instancji przyjęły niemalże bezkrytycznie, iż stron nie łączył stosunek pracy

na podstawie zawartych 1 lutego 2021 r. umów o pracę;

2. art. 6 ust. 1 pkt 4 u.s.u.s w zw. z art. 68 ust. 1 pkt 1 ppkt a u.s.u.s. poprzez

przyjęcie przez sądy pierwszej i drugiej instancji, iż M.W. nie podlegała

obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z tytułu zatrudnienia u płatnika

składek P. Sp. z o.o. z siedzibą w W. i P.1 Sp. z o.o. z siedzibą w W..

Uzasadniając wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

wskazano, że w niniejszej sprawie „koniecznie jest ponowne rozważenie kwestii

stanowiącej istotne zagadnienie prawne, tj. 1) czy strony łączył stosunek pracy w

rozumieniu art. 22 § 1 k.p., w szczególności zaś w zakresie przesłanek

podporządkowania pracownika kierownictwu i osobistego świadczenia pracy, a

nadto korzystanie z pomocy osób trzecich w czasie niezdolności do pracy skarżącej

- jak wskazano wyżej - i w konsekwencji podleganie przez skarżącą obowiązkowym

ubezpieczeniom społecznym w myśl art. 6 ust. 1 pkt 4 u.s.u.s.”?

I USK 301/26

4

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o oddalenie skargi

kasacyjnej i zasądzenie od skarżącej na rzecz organu rentowego kosztów

zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Brak jest podstaw uzasadniających przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania.

W myśl art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli (1) w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, (2) istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, (3) zachodzi nieważność

postępowania lub (4) skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest problem

nowy, który nie został do tej pory bezpośrednio rozwiązany w orzecznictwie Sądu

Najwyższego i dla rozwikłania którego dotychczasowe orzecznictwo jest

niewystarczające. Jeżeli skarżący jako przesłankę uzasadniającą przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania wskazuje występowanie w sprawie istotnego

zagadnienia prawnego, to powinien zagadnienie to przedstawić przez jego

sformułowanie z przytoczeniem przepisów prawa, na tle których ono powstało,

przytoczyć argumenty prawne prowadzące do rozbieżnych ocen prawnych, a także

wykazać, że jest to zagadnienie, którego rozwiązanie jest istotne nie tylko dla

rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy, lecz także dla praktyki sądowej

(postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2016 r., II CSK 382/15,

Legalis nr 1508600; z dnia 21 czerwca 2016 r., V CSK 21/16, Legalis nr 1482401; z

dnia 24 maja 2016 r., I CSK 666/15). Innymi słowy istotne zagadnienie prawne

powinno kotwiczyć się w regulacji prawnej, która powinna zostać przeanalizowana i

opracowana, tak aby to wpierw sam skarżący mógł stwierdzić, że istotne

zagadnienie prawne rzeczywiście występuje i dlatego powinien rozpoznać je Sąd

Najwyższy. Skarżący ma zatem obowiązek nie tylko sformułować samo

zagadnienie, ale także - w uzasadnieniu wniosku - przedstawić odpowiednią

jurydyczną argumentację wskazującą na dopuszczalność i celowość rozwiązania

I USK 301/26

5

problemu prawnego w sposób preferowany przez skarżącego, a odmienny od

sposobu rozstrzygnięcia tego problemu przy wykorzystaniu zapatrywań wyrażonych

przez Sąd drugiej instancji. W celu spełnienia przesłanki przewidzianej w art. 3989 §

1 pkt 1 k.p.c. nie wystarczy samo sformułowanie pytania do Sądu Najwyższego

(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 2018 r., II CSK 12/18, LEX nr

2499783). W rozpoznawanej sprawie skarżący ograniczył swój wywód wyłącznie do

sformułowania zagadnienia i nie uczynił zadość wymaganiom przedstawionym

powyżej, co stanowi wystarczający powód do odmowy przyjęcia skargi kasacyjnej

do rozpoznania.

Sąd Najwyższy kilkukrotnie potwierdzał, że w świetle zawartej w art. 22 § 1

k.p. definicji stosunku pracy, pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy

określonego rodzaju na rzecz i pod kierownictwem pracodawcy oraz w miejscu i

czasie wyznaczonym przez pracodawcę. Stosownie do utrwalonego w tym zakresie

orzecznictwa Sądu Najwyższego, konstytutywne cechy stosunku pracy

odróżniające go od innych stosunków prawnych stanowią: dobrowolność, osobiste

świadczenie pracy w sposób ciągły, podporządkowanie i wykonywanie pracy na

rzecz pracodawcy ponoszącego ryzyko związane z zatrudnieniem i odpłatny

charakter zatrudnienia (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 23 października

2006 r., I PK 113/06, Prawo Pracy 2007 nr 1, poz. 35; z dnia 9 stycznia 2001 r., I

PKN 872/00, LEX nr 537007; z dnia 11 września 1997 r., II UKN 232/97,

OSNAPiUS 1998 nr 13, poz. 407; z dnia 28 października 1998 r., I PKN 416/98

OSNAPiUS 1999 nr 24, poz. 775).

Art. 22 § 1 k.p. nie zawiera zamkniętego katalogu cech stosunku pracy, choć

wyżej wymienione cechy (elementy) umowy o pracę są na tyle istotne, że mają

decydujące znaczenie dla określenia jej rodzaju. W szczególności, nie jest możliwe

uznanie umowy za umowę o pracę, jeżeli wykonawca czynności lub usługi

("pracownik") nie jest obowiązany do wykonywania poleceń zleceniodawcy

("pracodawcy"), czyli gdy brak jest elementu podporządkowania (tak Sąd

Najwyższy w wyrokach: z dnia 25 listopada 2005 r., I UK 68/05, Wokanda 2006 nr 4,

poz. 26; z dnia 11 kwietnia 1997 r., I PKN 89/97, OSNAPiUS 1998 nr 2, poz. 35; z

dnia 4 grudnia 1997 r., I PKN 394/97, OSNAPiUS 1998 nr 20, poz. 595; z dnia 7

września 1999 r., I PKN 277/99, OSNAPiUS 2001 nr 1, poz. 18). Zasada

I USK 301/26

6

podporządkowania pracownika polega zwłaszcza na obowiązku stosowania się do

poleceń przełożonego, które pozostają w związku z wykonywaną pracą, tj. jej

organizacją i przebiegiem. Podporządkowanie pracownika może zaś polegać na

określeniu przez pracodawcę czasu pracy i wyznaczeniu zadań, natomiast co do

sposobu ich realizacji pracownik ma pewien zakres swobody.

Z treści spornych decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wynika, że

organ rentowy przyjął, iż zainteresowana nie wykonywała pracy na podstawie

podpisanych umów, choć świadczyła usługi dla tych samych podmiotów w ramach

prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej – i z pomocą

współpracowników. Te ustalenia nie zostały podważone w trakcie postępowania

przed sądami powszechnymi, a Sąd Najwyższy jest nimi związany stosownie do art.

39813 § 2 k.p.c. Z kolei w myśl zaś art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 121

z późn. zm.) obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym (odpowiednio

chorobowym i zdrowotnym) podlegają osoby fizyczne, które na obszarze

Rzeczypospolitej Polskiej są pracownikami.

W ostatecznym rozrachunku konieczne jest nawiązanie do wskazanego w

skardze zagadnienia prawnego i podkreślenie, że skarżąca nie wykazała nowych,

istotnych okoliczności przemawiających za przyjęciem, że powołane przepisy

stanowią podstawę do rewizji poglądów Sądu Najwyższego w zakresie przesłanek

ustalenia łączącego strony stosunku pracy (w rozumieniu art. 22 § 1 k.p.) i

wynikających z tego konsekwencji w zakresie podlegania obowiązkowym

ubezpieczeniom społecznym (w myśl art. 6 ust. 1 pkt 4 u.s.u.s).

Z uwagi na powyższe, Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.

orzekł jak w sentencji.

M.G.

[SOP]

I USK 301/26

7