Sąd Najwyższy nie przyjął skargi kasacyjnej przedsiębiorczyni, zasądził 240 zł kosztów

Sąd Okręgowy w Rzeszowie, wyrokiem z 11 marca 2024 r., oddalił odwołanie

M.D. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Rzeszowie z 16 lutego

2023 r., w której organ rentowy stwierdził, że P.D. jako osoba współpracująca z

osobą prowadzącą pozarolniczą działalność u płatnika składek M.D. podlegał

obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu od 6

stycznia 1999 r. do 4 czerwca 2014 r. (pkt I) oraz orzekł o kosztach postępowania

(pkt II).

Sąd Okręgowy ustalił, że M.D. i P.D. pozostawali w związku małżeńskim od

lipca

1991

r.

do

września

2020

r.

Z małżeństwa posiadają dwójkę dzieci. M.D. prowadziła pozarolniczą działalność

gospodarczą od 6 stycznia 1999 r. pod firmą P. Jej przedmiotem było

konfekcjonowanie artykułów spożywczych w opakowania jednostkowe o gramaturze

od 80 g do 1 kg. Od początku działalności P.D. czynnie uczestniczył w prowadzeniu

tej działalności.

M.D. w 2000 r. w zaszła w ciążę. Z uwagi na jej zagrożenie większość

czynności wykonywał za nią P.D. Jego zadaniem było pozyskiwanie kontrahentów,

odbiorców i dostawców. Zajmował się także dostarczaniem towarów do firmy celem

ich spakowania oraz dostarczaniem ich do klientów na terenie […] i […]1 (W., T., D.,

R., T.1, N.). Początkowo jeździł samochodem marki P., a następnie samochodem

marki F..

P.D. pakował produkty przy pomocy maszyn oraz ręcznie. Obsługiwał

automaty i półautomaty pakujące oraz podajniki taśmowe do transportu artykułów

żywnościowych sypkich. To do niego należała bieżąca konserwacja i naprawa

maszyn. Jako pełnomocnik firmy był także upoważniony do wystawiania faktur i

posiadał dostęp do konta firmowego. Zainteresowany często podejmował

samodzielne decyzje kierując się interesem firmy. Jego praca przyczyniała się do

powstawania przychodu. Z przychodów małżonkowie utrzymywali rodzinę oraz

pokrywali zobowiązania w prowadzonym wspólnie gospodarstwie domowym.

W okresie od 3 marca 2008 r. do 23 marca 2010 r. M.D. zatrudniała B.S., a od

1 września 2006 r. do 31 sierpnia 2010 r. K.Z. P.D. nadzorował pracę w/w

I USK 365/26

3

pracowników, wydawał im polecenia i wypłacał wynagrodzenie. Firmę traktował jako

wspólną.

Przechodząc do rozważań prawnych Sąd Okręgowy wskazał, że zgodnie

z ustawą z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U.

z 2022 r. poz. 1009 ze zm.) obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym

i wypadkowemu podlegają osoby prowadzące działalność pozarolniczą oraz osoby

z nimi współpracujące od dnia rozpoczęcia współpracy przy prowadzeniu

pozarolniczej działalności, wykonywaniu umowy agencyjnej albo umowy zlecenia lub

współpracy z osobami fizycznymi wskazanymi w art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 6 marca

2018 r. - Prawo przedsiębiorców do dnia jej zakończenia (art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 12

ust. 1 i art. 13 pkt 5 ustawy). W myśl art. 8 ust. 11 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, za osobę współpracującą z osobami prowadzącymi pozarolniczą

działalność gospodarczą uważa się małżonka. Warunkami objęcia obowiązkowym

ubezpieczeniem społecznym osób bliskich osobie prowadzącej pozarolniczą

działalność gospodarczą są z kolei: pozostawanie we wspólnym gospodarstwie oraz

współpraca przy prowadzeniu działalności pozarolniczej.

Sąd Okręgowy podniósł, że pojęcia „pozarolniczej działalności” oraz „osoby

współpracującej” zostały przez ustawodawcę skonstruowane dla potrzeb

ubezpieczeń społecznych, aby zdefiniować pewną grupę osób, dla których

ubezpieczenia społeczne są obowiązkowe. Do uzyskania statusu osoby

współpracującej konieczne jest pozostawanie z osobą prowadzącą pozarolniczą

działalność we wspólnym gospodarstwie domowym. Ustalenie tej okoliczności

warunkuje z kolei objęcie ubezpieczeniem z tytułu współpracy. Wspólne

gospodarstwo domowe to nic innego, jak udział i wzajemna ścisła współpraca w

załatwianiu codziennych spraw związanych z prowadzeniem domu, pozostawanie na

całkowitym lub częściowym utrzymaniu osoby, z którą się gospodaruje, a wszystko

to dodatkowo uzupełnione cechami stałości, które tego typu sytuacje charakteryzują.

Sąd Okręgowy stwierdził, że przesłanka w postaci pozostawania we

wspólnym gospodarstwie domowym jest niewątpliwie spełniona, ponieważ w okresie

objętym sporem P.D. i M.D. razem mieszkali i prowadzili wspólne gospodarstwo

domowe.

Sąd pierwszej instancji podniósł, że ustawa systemowa nie zawiera legalnej

definicji „współpracy przy prowadzeniu działalności”, niemniej w judykaturze

ugruntowany jest pogląd, że współpracą przy prowadzeniu działalności

I USK 365/26

4

gospodarczej, która powoduje powstanie obowiązku ubezpieczenia emerytalnego i

rentowego jest takie współdziałanie małżonka przedsiębiorcy, które generuje stałe,

dodatkowe dochody z tej działalności. Dopiero w takiej sytuacji można zasadnie

twierdzić, że małżonek przedsiębiorcy podejmuje aktywność, która przynosi mu

określone dochody i z którą wiąże się obowiązek ubezpieczeń społecznych.

Działania współpracownika muszą jednak pozostawać w bezpośrednim związku z

przedmiotem podjętej działalności, charakteryzować się stabilnością i

zorganizowaniem oraz „znaczącym” czasem i częstotliwością podejmowanych prac.

Sąd Okręgowy odwołując się do orzecznictwa Sądu Najwyższego podniósł,

że za współpracę przy prowadzeniu działalności gospodarczej powodującą

obowiązek ubezpieczeń: emerytalnego i rentowych uznać można tylko taką pomoc

udzieloną przedsiębiorcy przez jego małżonka, która ma charakter stały i bez której

stanowiące majątek wspólny małżonków dochody z tej działalności nie osiągałyby

takiego poziomu, jaki zapewnia współdziałanie przy tym przedsięwzięciu.

Uwzględniając powyższe Sąd Okręgowy dokonał oceny wykonywanych przez

P.D. czynności pod kątem ustalenia, czy ich rozmiar, charakter i częstotliwość miały

wymiar ekonomiczny i organizacyjny na tyle istotny, by można było uznać je za

współpracę w rozumieniu art. 8 ust. 11 ustawy systemowej. Sąd pierwszej instancji,

odnosząc się do ustalonego w sprawie stanu faktycznego, stwierdził, że ze

zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że od początku prowadzenia

działalności gospodarczej przez M.D. jej mąż P.D. czynnie w niej uczestniczył.

Zajmował się pozyskiwaniem kontrahentów, obsługą maszyn pakujących, ich

naprawą i konserwacją. Dodatkowo przywoził towar do spakowania, a następnie

rozwoził go do klientów. Sąd ten zwrócił nadto uwagę, że w 2000 r. M.D. zaszła w

ciążę, która okazała się być zagrożona, dlatego też wszystkie czynności związane z

prowadzeniem działalności gospodarczej przejął P.D. Poza wymienionymi

czynnościami zajmował się także sprawami pracowniczymi i wystawianiem faktur.

W ocenie Sądu Okręgowego praca P.D. na rzecz firmy nie ustała, jak

podnosiła odwołująca się w 2004 r. lub 2005 r. Przeczyły temu dowody z dokumentów

w postaci licznych faktur wystawionych przez niego jako pełnomocnika firmy, jak też

zeznania świadków B.S., zatrudnionej w P. od 3 marca 2008 r. do 23 marca 2010 r.

oraz K.Z., zatrudnionej od 1 września 2006 r. do 31 sierpnia 2010 r.

Sąd pierwszej instancji miał nadto na względzie, że ostatnia z faktur

wystawionych przez P. D. jako pełnomocnika wnioskodawczyni datuje się na 21 maja

I USK 365/26

5

2014 r. Za wykazane Sąd ten uznał, że organizował on w/w pracownicom zadania,

nadzorował ich pracę, wypłacał wynagrodzenie. Rola M.D. sprowadzała się do

podpisania z nimi umów o pracę i sporadycznego nadzoru.

Sąd Okręgowy przyjął, że P.D. czynności na rzecz firmy świadczył

systematycznie. Do ich wykonywania posiadał stosowną wiedzę i umiejętności.

Kontakty z kontrahentami, z klientami, pakowanie towaru, dostarczanie go

wykonywane były w sposób zorganizowany i w znaczącym wymiarze czasu. Zadania

te wypełniały również pojęcie istotnego ciężaru gatunkowego, czynności ważnych

dla prowadzonej działalności. Co więcej, w istotny sposób odciążały M.D. Wobec

powyższego Sąd stwierdził, że z pewnością przyczyniał się on do osiągania celu

gospodarczego wynikającego z tej działalności, a jego działania wpływały na

zwiększenie dochodów. Małżonkowie poprzez wykorzystanie współpracy przy

działalności gospodarczej, zwiększali dochody z działalności gospodarczej.

Na skutek apelacji M.D. Sąd Apelacyjny w Rzeszowie, wyrokiem z 16 stycznia

2025 r., oddalił apelację (pkt I), oraz zasądził od odwołującej się zwrot kosztów

zastępstwa procesowego na rzecz organu rentowego (pkt II).

W ocenie Sądu Apelacyjnego Sąd pierwszej instancji przeprowadził

postępowanie dowodowe w sposób, który nie uchybił żadnemu z przepisów prawa

procesowego. Dokonał nadto trafnej oceny zebranego w sprawie materiału

dowodowego i w konsekwencji prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy. Prawidłowo

także zastosował prawo materialne. Sąd Apelacyjny w całości podzielił ustalenia

faktyczne i rozważania prawne Sądu Okręgowego, rezygnując jednocześnie z ich

ponownego szczegółowego przytaczania.

Ustalenia faktyczne oraz wywody prawne Sądu Okręgowego odnoszące się

do spełnienia przez zainteresowanego przesłanek charakteryzujących osobę

współpracującą przy wykonywaniu działalności gospodarczej Sąd odwoławczy uznał

za prawidłowe odmawiając racji apelującej, która zarzuciła Sądowi pierwszej instancji

przekroczenie granic wyznaczonych przez zasadę swobodnej oceny dowodów

(art. 233 § 1 k.p.c.).

Sąd drugiej instancji wskazał, że ustawa z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych nie zawiera wprawdzie legalnej definicji

„współpracy przy prowadzeniu działalności", lecz przy interpretacji tego

sformułowania nie można abstrahować od obowiązków małżonków wynikających z

Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wzajemna pomoc oraz współdziałanie dla

I USK 365/26

6

dobra rodziny stanowią niewątpliwie przejaw realizacji obowiązków małżeńskich.

W związku z tym okazjonalna pomoc małżonka jest świadczeniem zaliczającym się

do zakresu zastosowania normy z art. 23 k.r.o., która definiuje obowiązek małżonków

współdziałania dla dobra rodziny. Tego rodzaju pomoc ogranicza się do świadczeń

nieregularnych i niepowodujących zaangażowania osoby na dłuższy czas. Z kolei

obowiązek przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny przez każdego z

małżonków wynika z art. 27 k.r.o. i może być realizowany zarówno w postaci pracy

zawodowej małżonka, jak też w postaci pracy wykonywanej na rzecz

współmałżonka. Małżonkowie prowadząc wspólną działalność gospodarczą pracują

bowiem dla dobra rodziny, a środki pochodzące z ich pracy zaspokajają potrzeby

rodziny i budują jej dobrobyt.

Z kolei na gruncie art. 8 ust. 11 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych w judykaturze jednolicie przyjmuje się, że

cechami konstytutywnymi pojęcia współpracy przy działalności gospodarczej są

istotny ciężar gatunkowy działań współpracownika, które nie mogą mieć charakteru

wtórnego, bezpośredni związek z przedmiotem działalności gospodarczej, stabilność

i zorganizowanie oraz znaczący czas poświęcany na realizację zadań. Za

współpracę przy prowadzeniu działalności gospodarczej powodującą obowiązek

ubezpieczeń społecznych uznać można tylko taką pomoc udzieloną przedsiębiorcy

przez jego małżonka, która ma charakter stały i bez której stanowiące majątek

wspólny małżonków dochody z tej działalności nie osiągałyby takiego pułapu, jaki

zapewnia współdziałanie przy tym przedsięwzięciu. Takie rozumienie współpracy

przy prowadzeniu działalności gospodarczej odpowiada bowiem celom ustawy

systemowej wyrażającym się przymusem ubezpieczenia, na zasadzie równości

wszystkich zarobkujących własną pracą.

Sąd Apelacyjny podniósł, że dla rozróżnienia współpracy w prowadzeniu

działalności gospodarczej od realizacji obowiązku współdziałania dla dobra rodziny i

przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny przez każdego z małżonków,

pomocny okazać się może zakres i profil działalności prowadzonej przez małżonka.

W realiach rozpoznawanej sprawy zainteresowany spełniał kryteria

definiujące status osoby współpracującej przy prowadzeniu pozarolniczej

działalności. W analizowanym okresie w pełni angażował się bowiem w realizację

czynności związanych z działalnością prowadzoną przez jego małżonkę, realizując

stałą współpracę o istotnym znaczeniu dla funkcjonowania tej działalności. Po

I USK 365/26

7

pierwsze ciężar gatunkowy podejmowanych przez niego prac był znaczący dla firmy

płatnika składek ze względu na charakter realizowanej działalności, która pierwotnie

dotyczyła wyłącznie konfekcjonowania artykułów spożywczych w opakowania

jednostkowe o małej gramaturze. P.D. obsługiwał automaty, półautomaty oraz

podajniki taśmowe do transportu artykułów żywnościowych sypkich. Oprócz tego

dokonywał bieżącej konserwacji i naprawy maszyn oraz skonstruował innowacyjną

maszynę do łuskania orzechów laskowych.

Sąd odwoławczy za wykazane uznał także, że zainteresowany pozyskiwał

kontrahentów, dostawców i odbiorców, zajmował się dostarczaniem towarów do firmy

celem ich spakowania oraz dowoził je do odbiorców na terenie […] i […]1.

Zainteresowany posiadał dyspozycję do korzystania z konta firmowego oraz był

umocowany do akceptacji faktur. W okresie, gdy wnioskodawczyni zatrudniała

pracowników, zainteresowany wypłacał im wynagrodzenia i wydawał polecenia jako

przełożony. Zdaniem tego Sądu to tylko dzięki zgodnej współpracy stron i

wzajemnym wspieraniu się przy realizacji zadań związanych w prowadzoną

działalnością, możliwe było osiąganie dochodów wystarczających na utrzymanie

rodziny oraz regulowanie aktualnych zobowiązań. Żadną miarą działania

realizowane przez zainteresowanego nie sprowadzały się natomiast wyłącznie do

realizacji obowiązków wynikających z art. 23 i 27 k.r.o. Odznaczały się bowiem

szerokim i stałym zakresem, co nie pozwala na zredukowanie ich znaczenia dla

funkcjonowania firmy wnioskodawczyni.

Sąd drugiej instancji podkreślił, że praca zainteresowanego miała charakter

stały, znaczący i istotny, nie można stwierdzić jej okazjonalnego charakteru.

Posiadane przez zainteresowanego wykształcenie (technik elektryk, konstruktor)

było niezwykle cenne dla branży firmy wnioskodawczyni. Natomiast rola

wnioskodawczyni w prowadzeniu działalności nie była tak znacząca, jak wskazywała

ona w toku postępowania.

Konkludując, zdaniem Sądu Apelacyjnego, podejmowane przez byłego

małżonka wnioskodawczyni działania należy jednoznacznie potraktować jako

współpracę przy działalności gospodarczej, przekładającą się na usprawnienie

funkcjonowania firmy i wzrost efektywności tej działalności, wyrażający się między

innymi w zwiększeniu przychodów. Nadto realizowane przez zainteresowanego

zadania dotyczyły bezpośrednio obowiązków ściśle powiązanych z przedmiotem

działalności firmy wnioskodawczyni. Wykonywanym przez niego czynnościom nie

I USK 365/26

8

sposób w ocenie Sądu drugiej instancji przypisać cech prac o charakterze

pomocniczym czy ubocznym w stosunku do działalności odwołującej się. Praca jego

posiadała istotny ciężar gatunkowy dla działalności małżonki. Realizowane przez

niego zadania niejednokrotnie były skomplikowane (wprowadzanie innowacyjnych

rozwiązań) i czasochłonne, z czego należy wysnuć wniosek o stałości i

zorganizowanym charakterze świadczonych prac. Sąd ten zwrócił uwagę, na

okoliczność, że płatnik składek powierzyła byłemu małżonkowi szerokie i znaczące

kompetencje decyzyjne. W takiej sytuacji podjęta przez zainteresowanego

współpraca miała realny wpływ na prowadzoną przez jego małżonkę działalność

zarobkową, jej rozwój oraz poziom rentowności. W spornym okresie odwołująca się

osiągała bowiem z działalności gospodarczej wysokie przychody, znacząco wyższe

niż w okresie późniejszym, gdy zainteresowany wyjechał za granicę.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wniosła M.D.. Zaskarżając

wyrok w całości skarżąca wniosła o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu w Rzeszowie, do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sadowi rozstrzygnięcie o kosztach dotychczasowego postępowania. We wniosku

ewentualnym, w przypadku ziszczenia się przesłanek z art. 39816 k.p.c., skarżąca

wniosła o wydanie orzeczenia co do istoty sprawy w zakresie: żądania uchylenia

decyzji ZUS z 16 lutego 2023 r. w całości, ewentualnie o jej zmianę przez ustalenie,

że P.D. nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i

wypadkowemu w okresie od 6 stycznia 1999 r. do 4 czerwca 2014 r. z tytułu

współpracy z osobą prowadząca działalność gospodarczą oraz zasądzenie na jej

rzecz kosztów postępowania przed Sądem pierwszej Instancji oraz w postępowaniu

odwoławczym, w tym zastępstwa procesowego, wedle norm prawem

przewidzianych.

W podstawach skargi kasacyjnej skarżąca zarzuciła Sądowi drugiej instancji

naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 8 ust. 11, art. 8 ust. 11 w zw.

z art. 6 ust. 1 pkt 5 oraz art. 12 ust. 1 i art. 13 pkt 5, art. 8 ust. 11 w zw. z art. 23 k.c.

i 5 k.c. oraz art. 9 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 266, dalej jako „ustawa systemowa”). Skarżąca

zarzuciła również Sądowi Apelacyjnemu naruszenie przepisów postępowania tj.

art. 233 § 1 k.p.c., art. 378 § 11 oraz art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

I USK 365/26

9

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżąca powołała

się na występowanie w sprawie istotnych zagadnień prawnych, które ujęła w formie

następujących pytań:

1. czy zgłoszenie przez małżonka po rozwodzie, w okolicznościach toczących

się spraw o nakazanie opuszczenia lokalu mieszkalnego, o znęcanie się i innych

świadczących o ewentualnym skonfliktowaniu małżonków, żądania ustalenia

podlegania obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu

z tytułu „współpracy” małżonków w okresie, który zbiegł się równocześnie z okresem

odprowadzania przez przedsiębiorcę za małżonka składek do KRUS stanowi

nadużycie prawa w zakresie konieczności przestrzegania zasad współżycia

społecznego i przestrzegania obowiązków wynikających z art. 23 Kodeksu

rodzinnego i opiekuńczego, tj. naruszenie art. 5 k.c.;

2. czy zastępowanie małżonka podczas jego nieobecności co do zasady może

stanowić „współpracę” w rozumieniu art. 8 ust. 11 ustawy systemowej, skoro

współpraca małżonka powinna generować dodatkowy dochód przedsiębiorstwa, by

można było uznać ją za uprawniającą do nabywania prawa do podlegania

ubezpieczeniom społecznym, co wyklucza nieobecność spowodowaną chorobą czy

macierzyństwem przedsiębiorcy;

3. Czy pomoc współmałżonka w zakresie w jakim przedsiębiorca z uwagi na

czasową nieobecność w firmie osobiście nie może wykonywać czynności, polegająca

na zastępowaniu przedsiębiorcy stanowi „współpracę" rozumianą na gruncie art. 8

ust. 11 ustawy systemowej czy należy ją traktować jak zastępstwo wypełniające

obowiązki wynikające z art. 23 k.r.i o.

Skarżąca podniosła, że ważne jest wyjaśnienie z punktu widzenia charakteru

pozorności i fikcji jaką wprowadza pomoc współmałżonka w prowadzeniu działalności

gospodarczej, nazewnictwo tej pomocy jak i naprzemienne poszukiwanie podstawy

stanowiącej tytuł do ubezpieczenia społecznego. Zdaniem skarżącej potrzebna jest

analiza pojęcia „zastępstwa” oraz czy jest ono tożsame ze „współpracą” na gruncie

art. 8 ust. 11 ustawy systemowej.

Dodatkowo skarżąca wskazała na potrzebę wykładni przepisów prawnych

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, to jest art. 8 ust. 11 ustawy

systemowej, argumentując, że Sądy obu instancji zastosowały szeroką i „liberalną”

wykładnię tegoż przepisu bez uwzględnienia art. 9 ustawy systemowej tj. zbiegu

tytułów ubezpieczeń.

I USK 365/26

10

Zdaniem skarżącej istnieje potrzeba wykładni art. 8 ust. 11 ustawy systemowej

pod kątem ustalenia czy definicja „współpracy" obejmuje również zastępstwo

przedsiębiorcy prowadzącego działalność gospodarczą podczas jego czasowej

niezdolności do pracy.

Skarżąca podniosła, że w związku z powyższym istnieją wątpliwości w

zakresie:

a) ustalenie czy osoba, wobec której odprowadzane są składki do KRUS,

może nie mieć świadomości braku zatrudnienia i podlegania ubezpieczeniom w ZUS

w tym samym czasie, jak również jak oceniać wiarygodność zeznań osoby, która

podejmowała w tym samym okresie składkowym próby prowadzenia własnej

działalności gospodarczej;

b) możliwości generowania co do zasady większego dochodu w sytuacji

zastępstwa przedsiębiorcy w firmie, które to działanie można ocenić z puntu widzenia

art. 8 ust. 11 ustawy systemowej jako „współpracę”, a tym samym różnicy w pojęciu

„zastępstwa” i „współpracy";

c) konieczności oceny postawy małżonka odwołującej się P.D., który

kilkukrotnie zmieniając stanowisko w zakresie twierdzeń o posiadaniu umowy o

pracę, innym razem inicjowaniu sprawy w Sądzie w zakresie potrzeby ustalenia

stosunku pracy, a końcowo twierdzącemu, że współpracował ze skarżącą, wobec

toczących się postępowań o rozwód oraz sprawy karnej, wykazujących złe

traktowanie skarżącej w okresie wspólnego pożycia małżeńskiego, które miałoby w

tym samym czasie współpracować ze sobą;

d) zgłoszenia żądania ustalenia podleganiu ubezpieczeniom w ZUS, po

rozwodzie, w okolicznościach ewidentnego skonfliktowania stron, w oparciu o

przesłanki nadużycia prawa tj. art. 5 k.c. w zw. z art. 23 k.r.i.o.

W ocenie skarżącej w niniejszej sprawie skarga kasacyjna jest również

oczywiście uzasadniona.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o odmowę przyjęcia

jej do rozpoznania, a ewentualnie w sytuacji przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznana o jej oddalenie. W obu przypadkach organ rentowy wniósł o zasądzenie

na jego rzecz od skarżącej kosztów zastępstwa procesowego według norm

przepisanych.

Również P.D. w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o odmowę przyjęcia

jej do rozpoznania, zaś w razie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wniósł o

I USK 365/26

11

jej oddalenie i zasądzenie od skarżącej na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania

w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie spełniła ustawowych wymagań warunkujących przyjęcie

jej do rozpoznania.

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1), istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność

postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4).

Obowiązkiem skarżącego jest sformułowanie i uzasadnienie wniosku o

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania w nawiązaniu do tych przesłanek, gdyż

tylko wówczas może być osiągnięty cel wymagań przewidzianych w art. 3984 § 2

k.p.c. Rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego w kwestii przyjęcia bądź odmowy przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania wynika z oceny czy okoliczności powołane przez

skarżącego odpowiadają tym, o jakich stanowi art. 3989 § 1 k.p.c.

Sformułowane zagadnienie prawne powinno zatem odwoływać się w sposób

generalny i abstrakcyjny do treści przepisu, który nie podlega jednoznacznej

wykładni, a którego wyjaśnienie przez Sąd Najwyższy przyczyni się do rozwoju

jurysprudencji i prawa pozytywnego. Rolą Sądu Najwyższego jako najwyższego

organu sądowego w Rzeczypospolitej Polskiej, nie jest bowiem działanie w interesie

indywidualnym, lecz powszechnym, przez ochronę obowiązującego porządku

prawnego przed dowolnością orzekania i ujednolicanie praktyki stosowania prawa

pozytywnego. Nie każde więc orzeczenie, nawet błędnie wydane, zasługuje na

kontrolę w postępowaniu kasacyjnym (zob. postanowienia Sądu Najwyższego

z 4 lutego 2000 r., II CZ 178/99, OSNC 2000 nr 7-8, poz. 147, z 18 marca 2004 r.,

I PK 620/03, LEX nr 513011, z 8 lipca 2004 r., II PK 71/04, LEX nr 375715 i z 16

kwietnia 2008 r., I CZ 11/08, LEX nr 393883).

Nie spełnia określonego w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. wymagania sformułowanie

istotnego zagadnienia prawnego w sposób ogólny i nieprecyzyjny, a zwłaszcza

ograniczenie się do samego postawienia pytania, bez odniesienia się do budzących

wątpliwości problemów interpretacyjnych wskazanych przepisów prawa (zob.

I USK 365/26

12

postanowienia Sądu Najwyższego z 25 lutego 2008 r., I UK 332/07, LEX nr 452451 i

z 21 maja 2008 r., I UK 11/08, LEX nr 491538).

Ponadto twierdzenie o występowaniu istotnego zagadnienia prawnego jest

uzasadnione tylko wtedy, gdy po pierwsze, przedstawiony problem prawny nie został

jeszcze rozstrzygnięty przez Sąd Najwyższy lub kiedy istnieją rozbieżne poglądy w

tym zakresie, wynikające z odmiennej wykładni przepisów konstruujących to

zagadnienie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 12 marca 2010 r., II UK

400/09, LEX nr 577468) oraz po drugie, jego wyjaśnienie ma znaczenie dla

rozstrzygnięcia sprawy w ustalonym stanie faktycznym (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z 27 stycznia 2009 r., II PK 248/09, LEX nr 736732).

W konsekwencji nie można uznać, że w sprawie występuje istotne

zagadnienie prawne (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.), jeśli Sąd Najwyższy zajął już

stanowisko w kwestii przedstawianej w skardze i wyraził swój pogląd we

wcześniejszych orzeczeniach, a nie zachodzą żadne okoliczności uzasadniające

zmianę tego poglądu (zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z 10 marca 2010 r.,

II UK 363/09, LEX nr 577467; z 19 stycznia 2012 r., I UK 328/11, LEX nr 1215423; z

19 marca 2012 r., II PK 294/11, LEX nr 1214578; z 18 lutego 2015 r., II CSK 428/14,

LEX nr 1652383; z 17 marca 2015 r., I PK 4/15, LEX nr 1661934).

Odwołanie się zaś do przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. to jest potrzeby

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga wykazania, że określony przepis

prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się wykładni albo

niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności

w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych,

które należy przytoczyć (postanowienia Sądu Najwyższego z: 13 czerwca 2008 r.,

III CSK 104/08, LEX nr 424365; 28 marca 2007 r., II CSK 84/07, LEX nr 315351;

21 września 2022 r., II USK 684/21, LEX nr 3489245; 25 lipca 2024 r., I CSK 3777/23,

LEX nr 3740727). Ponadto, ze względu na publicznoprawne funkcje skargi

kasacyjnej, na skarżącym spoczywa obowiązek wykazania celowości dokonania

przez Sąd Najwyższy wykładni konkretnego przepisu ze względu na potrzeby

praktyki sądowej (postanowienia Sądu Najwyższego z: 14 grudnia 2012 r.,

III SK 29/12, LEX nr 1238124; 6 czerwca 2023 r., II PSK 64/22, LEX nr 3724324;

15 kwietnia 2025 r., III USK 323/24, LEX nr 3861248).

Zdaniem Sądu Najwyższego skarżąca nie wykazała rzeczywistego

I USK 365/26

13

występowania powoływanej przesłanki przedsądu, jaką jest istnienie istotnego

zagadnienia prawnego, w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. Po pierwsze

wykazanie tej przesłanki nie może sprowadzać się jedynie do zadania pytań i

oczekiwania udzielenia na nie ze strony Sądu Najwyższego odpowiedzi.

W uzasadnieniu wniosku, wskazującego na występowanie w sprawie istotnego

zagadnienia prawnego, winno zostać sformułowane zagadnienie prawne oraz

powinny zostać przedstawione argumenty prawne, które wykazać powinny

możliwość różnorodnej oceny zawartego w nim problemu. Zgodnie ze stanowiskiem

wyrażonym w judykaturze, skarżący ma w tym zakresie obowiązek wywiedzenia i

uzasadnienia występującego w sprawie problemu prawnego w sposób zbliżony do

tego, jaki jest przyjęty przy przedstawianiu zagadnienia prawnego przez sąd

odwoławczy na podstawie art. 390 k.p.c. (por. postanowienia Sądu Najwyższego z:

19 marca 2012 r., II PK 296/11, LEX nr 1214580; 11 czerwca 2013 r., II UK 71/13,

LEX nr 1331300; 16 maja 2018 r., III UK 151/17, LEX nr 2553867; 12 maja 2021 r.,

I USK 163/21, LEX nr 3252537).

Istotne jest również, że o tym czy istnieje zagadnienie prawne nie może

decydować argumentacja zawarta w uzasadnieniu jej podstaw, gdyż powinna być

ona zawarta we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania. Z tego względu przyjmuje

się, że nie spełnia tych wymagań uzasadnienie zawarte w podstawach kasacyjnych.

Nie jest rzeczą Sądu Najwyższego doszukiwanie się w uzasadnieniu podstaw

kasacyjnych argumentacji mającej wykazać występowanie deklarowanych przez

skarżącego przesłanek przedsądu, ponieważ na tym etapie postępowania podstawy

kasacyjne i ich uzasadnienie nie podlegają badaniu (por. pośród wielu postanowienia

Sądu Najwyższego: z 2 kwietnia 2008 r., II PK 347/07, LEX nr 465860; z 27 maja

2010 r., II UK 274/09, LEX nr 585794 oraz z 18 maja 2018 r., V CSK 654/17, LEX nr

2500530). Wynika to stąd, że na tym etapie przedmiotem badania dokonywanego

przez Sąd Najwyższy jest jedynie to, czy wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej

wskazuje i wykazuje choć jedną z podstaw (przesłanek) przedsądu wymienionych

w art. 3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c. Podstawy kasacyjne stanowią zaś odrębny od

przesłanek przedsądu element skargi, w związku z czym nie zastępują one (ani ich

uzasadnienie) i nie mogą zastąpić przesłanek przedsądu.

Niezależnie od tego, rozważane wątpliwości skarżącej zostały sformułowane

w sposób kazuistyczny, ściśle osadzony w warunkach konkretnej sprawy i

niestwarzający pola do realizacji publicznoprawnych funkcji skargi kasacyjnej. We

I USK 365/26

14

wniosku nie wskazano również, dlaczego rozstrzygnięcie powołanego problemu nie

jest możliwe z wykorzystaniem dotychczasowego orzecznictwa Sądu Najwyższego i

poglądów nauki, jak również nie sformułowano możliwych alternatywnych kierunków

jego rozwiązania i argumentów na ich rzecz.

Wreszcie zwrócenia uwagi wymaga, że podnoszone przez skarżącą kwestie

nie mają wpływu na rozstrzygnięcie w rozpoznawanej sprawie, bowiem zagadnienie

prawne nie może pomijać ustalonego w sprawie stanu faktycznego i jego oceny przez

sąd orzekający.

Należy zatem przypomnieć, że z ustaleń faktycznych poczynionych w sprawie

wynikało wiążąco, że podejmowane przez P.D. działania na rzecz firmy skarżącej

Sądy orzekające w sprawie uznały za aktywną współpracę przy działalności

gospodarczej. Trzeba przy tym przypomnieć, że Sąd Najwyższy zgodnie z art. 39813

§ 2 k.p.c. jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę

zaskarżonego orzeczenia. Związanie to wyklucza nie tylko przeprowadzenie w

jakimkolwiek zakresie dowodów, lecz także badanie czy sąd drugiej instancji nie

przekroczył granic swobodnej ich oceny. Z tego punktu widzenia ewentualny zarzut

skargi kasacyjnej, który ma na celu polemikę z ustaleniami faktycznymi sądu drugiej

instancji, chociażby pod pozorem kwestionowania wykładni lub niewłaściwego

zastosowania określonych przepisów prawa materialnego, z uwagi na jego

sprzeczność z art. 3983 § 3 k.p.c. jest a limine niedopuszczalny (m.in. wyrok Sądu

Najwyższego z 25 czerwca 2020 r., II CSK 695/18, LEX nr 3049035).

Podobna ocena odnosi się do kolejnej podstawy przedsądu, tj. do potrzeby

wykładni przepisów prawa czy istniejącej w orzecznictwie rozbieżności. Również ta

podstawa ma charakter uniwersalny, gdyż przedmiotem jej zainteresowania jest sam

przepis a nie ocena jego zastosowania w sprawie. Skarżąca powołując się na

potrzebę wykładni art. 8 ust. 11 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2026 r. poz. 199, zwanej „ustawą systemową”)

w miejsce poważnych wątpliwości w wykładni przepisu lub rozbieżności

w orzecznictwie zadaje pytania ściśle związane ze sprawą. Skarżąca nie wyjaśnia

przy tym, w czym upatruje trudności w dekodowaniu zawartej w tych przepisach

normy prawnej, lecz nawiązuje do stanu faktycznego sprawy, domagając się

rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy wątpliwości nie na tle wykładni, lecz

zastosowania tychże przepisów w konkretnych okolicznościach faktycznych sprawy.

Dodać należy, że potrzeba wykładni przepisów prawnych występuje, jeżeli co

I USK 365/26

15

do konkretnego przepisu prawnego brak jednolitego orzecznictwa, zwłaszcza Sądu

Najwyższego, albo też przyjęta i dominująca wykładnia jest oczywiście błędna lub

budzi kontrowersje. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy nie zachodzi potrzeba

dokonania przez Sąd Najwyższy wykładni wskazanego przez skarżącą przepisu - art.

art. 8 ust. 11 ww. ustawy, bowiem wykładnia taka została dokonana już w

orzecznictwie Sądu Najwyższego a skarżąca w żaden sposób nie wykazała

zaistniałych rozbieżności.

Sąd Najwyższy jednolicie przyjmuje, że za współpracę przy prowadzeniu

działalności gospodarczej powodującą obowiązek ubezpieczeń: emerytalnego i

rentowych uznać można tylko taką pomoc udzieloną przedsiębiorcy przez jego

małżonka, która ma charakter stały i bez której stanowiące majątek wspólny

małżonków dochody z tej działalności nie osiągałyby takiego pułapu, jaki zapewnia

współdziałanie przy tym przedsięwzięciu. Takie rozumienie współpracy przy

prowadzeniu działalności gospodarczej odpowiada bowiem celom ustawy

systemowej wyrażającym się przymusem ubezpieczenia, na zasadzie równości,

wszystkich zarobkujących własną pracą (niezależnie od podstawy jej świadczenia).

W uzasadnieniu wyroku z 20 maja 2008 r., (II UK 286/07, LEX nr 516822), Sąd

Najwyższy podkreślił, że ustawa systemowa nie zawiera legalnej definicji

„współpracy przy prowadzeniu działalności”, a przy interpretacji tego sformułowania

nie można abstrahować od obowiązków małżonków wynikających z Kodeksu

rodzinnego i opiekuńczego, a także od ratio objęcia współpracowników obowiązkiem

ubezpieczenia społecznego, jakim jest jak najszersze zabezpieczenie obywateli na

wypadek wystąpienia ryzyk ubezpieczeniowych, co jednak nie prowadzi do

konstatacji, że w każdej sytuacji wykonywania określonego zadania (pracy) przez

małżonka osoby prowadzącej działalność gospodarczą, na rzecz małżonka -

przedsiębiorcy, dla celów prowadzonej przez niego działalności musi i może być

kwalifikowana jako współpraca przy prowadzeniu tej działalności, wymagająca

objęcia obowiązkiem ubezpieczenia społecznego.

Podobny pogląd wyraził Sąd Najwyższy również w motywach wyroku

z 24 lipca 2009 r. (I UK 51/09, LEX nr 529767). Cechami konstytutywnymi pojęcia

„współpraca przy działalności gospodarczej", o której mowa w art. 8 ust. 11 ustawy

systemowej są występujące łącznie: a) istotny ciężar gatunkowy działań

współpracownika, które nie mogą mieć charakteru wtórnego, b) bezpośredni związek

z przedmiotem działalności gospodarczej, c) stabilność i zorganizowanie oraz

I USK 365/26

16

d) znaczący czas i częstotliwość podejmowanych robót (por. także wyrok Sądu

Najwyższego z 6 stycznia 2009 r., II UK 134/08, LEX nr 584969 oraz z 6 marca

2019 r., II UK 508/17, LEX nr 2629887). Stąd też, jak wskazał Sąd Najwyższy w

wyroku z 23 kwietnia 2010 r. (II UK 315/09, LEX nr 604215), fikcja prawna

ustanowiona art. 8 ust. 2 ustawy systemowej ma zastosowanie tylko do takiej osoby,

która spełnia wszystkie kryteria określone w art. 8 ust. 11 tej ustawy, a w tym warunek

współpracy przy prowadzeniu pozarolniczej działalności rozumianej jako

wykonywanie prac takiego rodzaju, o takim rozmiarze i częstotliwości, że mają one

istotny wymiar ekonomiczny i organizacyjny dla efektów tej działalności (tak też

wyroki Sądu Najwyższego z 26 stycznia 2022 r., I USKP 76/21, LEX nr 3290803 i z 9

kwietnia 2024 r., I USKP 22/24, LEX nr 3702177).

Sąd drugiej instancji przyjął obowiązującą wykładnię art. 8 ust. 11 ustawy

systemowej za podstawę oceny prawnej ustalonego w sprawie stanu faktycznego, z

którego wynikało, że pomoc P.D. miała charakter stały, pełnowymiarowy,

systematyczny i bez tej pomocy jego żona nie osiągnęłaby uzyskiwanych obrotów.

Tym samym ustalono, że działalność byłego męża skarżącej w spornym okresie

stanowiła aktywność podejmowaną w ramach współpracy przy prowadzeniu

działalności gospodarczej przez skarżącą, ponieważ wykonywane przez niego

czynności spełniały kryteria niezbędne do ustalenia faktu współpracy przy

prowadzeniu działalności gospodarczej.

W końcowej części wniosku skarżąca jedynie hasłowo podniosła, że skarga

kasacyjna jest także oczywiście uzasadniona. Nie odniosła się jednak przy tym do

żadnych okoliczności w sprawie. Brak jest też stosownego uzasadnienia

powoływanej przesłanki przesądu. Trzeba zaznaczyć, że odwołanie się do przesłanki

z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. wymaga nie tylko powołania się na okoliczność, że skarga

kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, ale również wykazania, że przesłanka ta

rzeczywiście zachodzi i na czym polega. Oznacza to, że strona skarżąca musi

wskazać, w czym (w jej ocenie) wyraża się „oczywistość” zasadności skargi oraz

podać argumenty wykazujące, że rzeczywiście skarga jest uzasadniona w sposób

oczywisty. Chodzi tu o wykazanie kwalifikowanej postaci naruszenia prawa

materialnego lub procesowego, polegającej na jego oczywistości widocznej prima

facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej (por. m.in. postanowienie

Sądu Najwyższego z 23 listopada 2011 r., III PK 44/11, LEX nr 1124094).

Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że skarżąca nie zdołała

I USK 365/26

17

wykazać, że skarga kasacyjna zasługuje na przyjęcie jej do rozpoznania, a w związku

z tym w okolicznościach rozpoznawanej sprawy nie zachodzi potrzeba dokonania

przez Sąd Najwyższy przyjęcia skargi kasacyjnej do merytorycznego rozpoznania ze

względu na powołane wyżej przesłanki.

Wobec powyższego Sąd Najwyższy - na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. - orzekł

o odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i §

3 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c. oraz w związku z art. 108 § 1 k.p.c. w kwocie

wynikającej z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z

2023 r. poz. 1935 ze zm.), a w zakresie odsetek - na podstawie art. 98 § 11 k.p.c.

Jednocześnie Sąd Najwyższy nie obciążył M.D. kosztami

P.D. w postępowaniu kasacyjnym, bowiem jego pełnomocnik wnosił o zasadzenie

kosztów postępowania jedynie w sytuacji oddalenia skargi kasacyjnej.

[SOP]