SN nie przyjął skargi rolnika w sporze o zwrot renty pobranej obok emerytury

Sąd Okręgowy w Olsztynie wyrokiem z 4 kwietnia 2020 r., IV U 1420/23 oddalił

odwołanie M.K. od decyzji z dnia 6 listopada 2023 r. Prezesa Kasy Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego, którą wstrzymano ubezpieczonemu od dnia 1 listopada

2023 r. wypłatę renty rolniczej oraz naliczono nadpłatę z powodu pobierania

emerytury w ZUS od 29 sierpnia 2020 r. (pkt. I) oraz przyznał od Skarbu Państwa -

Sądu Okręgowego w Olsztynie na rzecz adwokata M.C. kwotę 221,40 zł w tym

I USK 390/26

2

podatek VAT, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (pkt

II.).

Wyrokiem z dnia 19 grudnia 2024 r., III AUa 270/24 Sąd Apelacyjny w

Białymstoku oddalił apelację wnioskodawcy (pkt I.) oraz przyznał od Skarbu Państwa

Sądu Okręgowego w Olsztynie na rzecz adw. M.C. kwotę 2.700 zł powiększone o

należny podatek od towarów i usług, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej

udzielonej z urzędu w postępowaniu apelacyjnym (pkt II.).

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku wnioskodawca zarzucił

naruszenie art. 138 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach

i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący uzasadnił

występowaniem istotnego zagadnienia prawnego oraz oczywistą zasadnością skargi

kasacyjnej.

Skarżący podniósł, że istotne zagadnienie prawne sprowadza się do

odpowiedzi na pytanie, czy biorąc pod uwagę treść przepisu art. 138 ust. 1 pkt 1 i

ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

ubezpieczony jest obowiązany do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia jeśli

do jego wypłacenia doszło z przyczyn zależnych od organu rentowego. Istotny jest

również fakt, czy obowiązek zwrotu świadczenia powstanie w przypadku, gdy

zostaną spełnione wszystkie przesłanki warunkujące uznanie świadczenia za

nienależnie pobrane, jeśli wypłata świadczenia nastąpiła również z winy samego

organu.

Skarżący wskazał, że oczywista zasadność skargi kasacyjnej wynika z faktu,

że wypłacane ubezpieczonemu świadczenie nie było świadczeniem nienależnie

pobranym w rozumieniu art. 138 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i z tego względu ubezpieczony nie jest

zobowiązany do zwrotu wypłaconych mu świadczeń.

W ocenie skarżącego wypłaconego ubezpieczonemu świadczenia nie sposób

uznać za świadczenie nienależnie pobrane, bowiem: - nie został on prawidłowo

pouczony przez KRUS o konieczności informowania organu rentowego o wszystkich

okolicznościach mogących mieć wpływ na przyznane rolnicze świadczenie rentowe;

- nie pozostawał w złej wierze; - wina organu związana z nienależnym wypłaceniem

I USK 390/26

3

świadczenia nie uzasadnia powstania po stronie osoby ubezpieczonej obowiązku

zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.

Biorąc pod uwagę powyższe skarżący wniósł o uchylenie i zmianę

zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie odwołania, ewentualnie o uchylenie i

zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie odwołania i zmianę

zaskarżonej decyzji poprzez ustalenie, że ubezpieczony nie jest zobowiązany do

zwrotu nienależnego świadczenia w wysokości 59.502,84 zł wraz z ustawowymi

odsetkami od dnia wydania decyzji tj. od dnia 6 listopada 2023 r., ewentualnie o

uchylenie zaskarżonego wyroku w części co do pkt I oraz przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Białymstoku.

Ponadto skarżący wniósł o zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz

Kancelarii Adwokackiej Adwokat M.C. kosztów pomocy prawnej świadczonej

uczestnikowi w urzędu w postępowaniu kasacyjnym w wysokości dwukrotności

stawki minimalnej, ponieważ koszty te nie zostały uiszczone w całości ani w części

oraz o rozpoznanie niniejszej skargi kasacyjnej na rozprawie ze względu na

występowanie istotnego zagadnienia prawnego.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Stosownie do art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1),

istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność

postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4).

W pierwszej kolejności należy przypomnieć należy, że Sąd Najwyższy, jako

sąd kasacyjny, nie jest sądem powszechnym zwykłej, trzeciej instancji, zaś skarga

kasacyjna (podobnie jak uprzednio kasacja) nie jest środkiem zaskarżenia

przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji kończącego

postępowanie w sprawie, a to z uwagi na przeważający w charakterze skargi

kasacyjnej element interesu publicznego. Zgodnie z takim modelem skargi

kasacyjnej, jej rozpoznanie następuje tylko z przyczyn kwalifikowanych,

wymienionych w art. 3989 § 1 k.p.c. W konsekwencji tego w art. 3984 § 2 k.p.c. wśród

I USK 390/26

4

istotnych wymagań skargi kasacyjnej ustawodawca wymienił obowiązek złożenia

wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego uzasadnienie. Wymóg ten wiąże się

z tzw. przedsądem, polegającym m.in. na możliwości odmowy przez Sąd Najwyższy

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.), a jego spełnienie

powinno przybrać postać wyodrębnionego wywodu prawnego, w którym skarżący

wykaże, jakie występujące w sprawie okoliczności pozwalają na uwzględnienie

wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania i jednocześnie uzasadnieniu,

dlaczego odpowiadają one ustawowemu katalogowi przesłanek. Ustawodawca

nieprzypadkowo, konstruując wymagania skargi kasacyjnej, wyodrębnił w

oddzielnych przepisach art. 3984 k.p.c. obowiązek przytoczenia podstaw

kasacyjnych i ich uzasadnienia (§ 1) i obowiązek przedstawienia wniosku o przyjęcie

skargi do rozpoznania i jego uzasadnienia (§ 2). Chodzi zatem o dwa odrębne,

kreatywne elementy skargi kasacyjnej, które spełniają określone cele i podlegają

ocenie Sądu Najwyższego, na różnych etapach postępowania kasacyjnego.

Wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego uzasadnienie podlegają analizie na

etapie przedsądu, natomiast przytoczone podstawy kasacyjne i ich uzasadnienie

oceniane są dopiero po przyjęciu skargi do rozpoznania, w trakcie jej

merytorycznego rozpoznawania. Oba te elementy muszą być więc przez skarżącego

wyodrębnione, oddzielnie przedstawione i uzasadnione, a dla spełnienia wymogu z

art. 3984 § 2 k.p.c. nie wystarczy odwołanie się do podstaw kasacyjnych i ich

uzasadnienia, bo choć dla obu tych przesłanek argumenty mogą być podobne, to

Sąd Najwyższy w ramach przedsądu bada tylko wskazane w skardze okoliczności

uzasadniające przyjęcie jej do rozpoznania, nie analizuje zaś podstaw kasacyjnych i

ich uzasadnienia. Skarga kasacyjna powinna być tak zredagowana i skonstruowana,

aby Sąd Najwyższy nie musiał poszukiwać w uzasadnieniu jej podstaw pozostałych

elementów konstrukcyjnych skargi ani tym bardziej się ich domyślać. Skarga

kasacyjna jest wszak szczególnym środkiem zaskarżenia, realizującym przede

wszystkim interes publiczny, polegający na usuwaniu rozbieżności w orzecznictwie

sądów powszechnych oraz na wspomaganiu rozwoju prawa, zatem uzasadnienie

wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powinno koncentrować się na wykazaniu,

iż takie okoliczności w sprawie zachodzą (postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia

31 stycznia 2008 r., II UK 246/07, LEX nr 449007, z dnia 10 marca 2008 r., III UK

4/08, LEX nr 459291, z dnia 9 czerwca 2008 r., II UK 38/08, LEX nr 494134 i z dnia

19 czerwca 2008 r., II UZ 18/08, LEX nr 496392).

I USK 390/26

5

Istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest

zagadnienie nowe, nierozwiązane dotychczas w orzecznictwie, którego wyjaśnienie

może przyczynić się do rozwoju prawa. W świetle utrwalonego orzecznictwa Sądu

Najwyższego dotyczącego przyczyny przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania

określonej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., przedstawienie okoliczności uzasadniających

rozpoznanie skargi kasacyjnej ze względu na występujące w sprawie istotne

zagadnienie prawne polega na sformułowaniu samego zagadnienia wraz ze

wskazaniem konkretnego przepisu prawa, na tle którego to zagadnienie występuje

oraz wskazaniu argumentów prawnych, które prowadzą do rozbieżnych ocen

prawnych, w tym także na sformułowaniu własnego stanowiska przez skarżącego.

Wywód ten powinien być zbliżony do tego, jaki jest przyjęty przy przedstawianiu

zagadnienia prawnego przez sąd odwoławczy na podstawie art. 390 k.p.c.

(postanowienie Sądu Najwyższego z 9 maja 2006 r., V CSK 75/06, LEX nr 1102817).

Analogicznie należy traktować wymogi konstrukcyjne samego zagadnienia

prawnego, formułowanego w ramach przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. oraz jego

związek ze sprawą i skargą kasacyjną, która miałaby zostać rozpoznana przez Sąd

Najwyższy. Zagadnienie prawne powinno, przede wszystkim, być sformułowane w

oparciu o okoliczności mieszczące się w stanie faktycznym sprawy wynikającym z

dokonanych przez sąd ustaleń (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 7 czerwca

2001 r., III CZP 33/01, LEX nr 52571), a jednocześnie być przedstawione w sposób

ogólny i abstrakcyjny tak, aby umożliwić Sądowi Najwyższemu udzielenie

uniwersalnej odpowiedzi, niesprowadzającej się do samej subsumcji i

rozstrzygnięcia konkretnego sporu (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 15

października 2002 r., III CZP 66/02, LEX nr 57240; z 22 października 2002 r., III CZP

64/02, LEX nr 77033 i z 5 grudnia 2008 r., III CZP 119/08, LEX nr 478179) i

pozostawać w związku z rozpoznawaną sprawą, co oznacza, że sformułowane

zagadnienie prawne musi mieć wpływ na rozstrzygnięcie danej sprawy

(postanowienia Sądu Najwyższego: z 13 lipca 2007 r., III CSK 180/07, LEX nr

864002; z 22 listopada 2007 r., I CSK 326/07, LEX nr 560504), a w końcu, dotyczyć

zagadnienia budzącego rzeczywiście istotne (poważne) wątpliwości. Jeżeli

zagadnienie prawne było już przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego, skarżący

powinien wykazać, że wystąpiły okoliczności uzasadniające zmianę tego poglądu

(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2015 r., I PK 4/15, LEX nr

1661934).

I USK 390/26

6

Natomiast przesłanka z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c wynika zwykle z oczywistego,

widocznego prima facie naruszenia przepisów prawa polegającego na sprzeczności

wykładni lub stosowania prawa z jego brzmieniem lub powszechnie przyjętymi

regułami interpretacji. Nie chodzi zatem o takie naruszenie prawa, które może

stanowić podstawę skargi w rozumieniu art. 3984 k.p.c., lecz o naruszenie

kwalifikowane (postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 26 lutego 2008 r., II UK

317/07, LEX nr 453107; z dnia 25 lutego 2008 r., I UK 339/07, LEX nr 453109; z dnia

26 lutego 2001 r., I PKN 15/01, OSNAPiUS 2002 Nr 20, poz. 494; z dnia 17

października 2001 r., I PKN 157/01, OSNP 2003 Nr 18, poz. 437; z dnia 8 marca

2002 r., I PKN 341/01, OSNP 2004 Nr 6, poz. 100; wyrok Sądu Najwyższego z dnia

22 stycznia 2008 r., I UK 218/07, LEX nr 375616). Powołując się na oczywistą

zasadność skargi kasacyjnej, należy w motywach wniosku zawrzeć wywód prawny

wyjaśniający, w czym wyraża się owa oczywistość i przedstawić argumenty na

poparcie tego twierdzenia (postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 26 kwietnia

2006 r., II CZ 28/06, LEX nr 198531; z dnia 10 sierpnia 2006 r., V CSK 204/06, LEX

nr 421035; z dnia 9 stycznia 2008 r., III PK 70/07, LEX nr 448289; z dnia 11 stycznia

2008 r., I UK 283/07, LEX nr 448205; z dnia 3 kwietnia 2008 r., II PK 352/07, LEX nr

465859 i z dnia 5 września 2008 r., I CZ 64/08, LEX nr 512050).

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania w rozpatrywanej

sprawie został sformułowany w ten sposób, że skarżący powołując się na

występowanie istotnego zagadnienia prawnego oraz oczywistej zasadności skargi

kasacyjnej wskazuje te same kwestie, dotyczące zwrotu nienależnie pobranego

świadczenia twierdząc, że do jego wypłacenia doszło z przyczyn zależnych od

organu rentowego.

Należy w związku z tym zauważyć, że łączenie przesłanki oczywistej

zasadności skargi z występowaniem w sprawie istotnego zagadnienia prawnego lub

potrzebą wykładni przepisów jest wykluczone. Jednoczesne uzasadnienie wniosku

o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania występującymi w sprawie

wątpliwościami prawnymi (zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów)

generalnie wyklucza przyjęcie, że skarga jest oczywiście uzasadniona. Nie jest

bowiem możliwa sytuacja, w której wyrok jest oczywiście wadliwy, a jednocześnie w

sprawie występuje tak poważna wątpliwość prawna, że wymaga interwencji i

rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy.

I USK 390/26

7

Ponadto skarżący pod pozorem podnoszonych przez siebie zagadnień

prawnych w rzeczywistości próbuje podważyć ustalony w sprawie stan faktyczny, z

którego wynika, że nie zawiadomił on Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

o nabyciu przez niego prawa do emerytury powszechnej, mimo, iż w każdej decyzji

Prezesa KRUS przyznającej prawo do renty i ustalającej jej wysokość skarżący był

wyczerpująco pouczany o zasadach wypłaty świadczeń i konieczności

powiadomienia o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczeń lub ich

wysokość.

Takie działanie nie może odnieść spodziewanego skutku, bowiem Sąd

Najwyższy, zgodnie z art. 39813 § 2 k.p.c., jest związany ustaleniami faktycznymi

stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia. Związanie to wyklucza nie tylko

przeprowadzenie w jakimkolwiek zakresie dowodów, lecz także badanie, czy Sąd

drugiej instancji nie przekroczył granic swobodnej ich oceny. Z tego punktu widzenia

każdy zarzut skargi kasacyjnej, który ma na celu polemikę z ustaleniami faktycznymi

Sądu drugiej instancji, chociażby pod pozorem kwestionowania wykładni lub

niewłaściwego zastosowania określonych przepisów prawa materialnego, z uwagi na

jego sprzeczność z art. 3983 § 3 k.p.c. jest a limine niedopuszczalny (por. wyrok Sądu

Najwyższego z 3 kwietnia 2019 r., II CSK 95/18, LEX nr 2645127).

Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy w oparciu o art. 3989 § 2 k.p.c.

orzekł jak w pkt 1 sentencji.

O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej orzeczono stosownie do § 8 ust. 6

i § 16 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 3 ust. 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki

samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez

adwokata z urzędu (Dz.U.2026.87 t.j. z dnia 27 stycznia 2026 r.) - pkt 2.

[it]

[a.ł]