N.L. nie zwróci zasiłków, SN odmówił rozpoznania skargi ZUS

Wyrokiem z 19 września 2023 r. Sąd Rejonowy w Rzeszowie zmienił decyzję

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Rzeszowie z 9 sierpnia 2019 r.

zobowiązującą N.L. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń

z ubezpieczenia chorobowego w ten sposób, że stwierdził, że N.L. nie jest

zobowiązana do zwrotu pobranego zasiłku chorobowego, zasiłku macierzyńskiego i

zasiłku opiekuńczego za okresy wskazane w wyroku wraz

z odsetkami (pkt I), w pozostałym zakresie oddalił odwołanie (pkt II) znosząc między

stronami koszty zastępstwa prawnego (pkt III).

Wyrok Sądu Rejonowego w Rzeszowie zaskarżył organ rentowy w zakresie

rozstrzygnięcia zawartego w punktach I oraz III. Wnioskodawczyni zaskarżyła ten

wyrok apelacją w zakresie punktu II.

I USK 490/26

2

Sąd Okręgowy w Rzeszowie, wyrokiem z 12 lutego 2025 r. oddalił obie

apelacje (pkt I), znosząc między stronami koszty postępowania apelacyjnego (pkt II).

Organ rentowy zaskarżył wyroku Sądu Okręgowego w Rzeszowie w zakresie

punktu I w części, to jest w zakresie oddalenia apelacji organu rentowego, oraz w

zakresie punktu II w całości.

Skarżący zarzucił Sądowi drugiej instancji naruszenie art. 365 k.p.c.,

polegające na naruszeniu zasady związania sądu orzeczeniem innego sądu i powagi

rzeczy osądzonej, albowiem prawomocnym orzeczeniem (wyrok Sądu Apelacyjnego

w Rzeszowie z 11 kwietnia 2023 r., III AUa 319/21) ocena tytułu do ubezpieczeń

społecznych odwołującej się dokonana została ponownie w aspekcie pozorności

wykazywanego tytułu do ubezpieczeń, w realizacji nadrzędnego celu jakiemu

to działanie przyświecało w celu uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego.

Zarzucając także naruszenie prawa materialnego skarżący wskazał na 84

ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych przez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że zasiłek

chorobowy, zasiłek opiekuńczy i zasiłek macierzyński wypłacone wnioskodawczyni

z dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego nie były świadczeniami nienależnymi,

mimo, że wyrok Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z 11 kwietnia 2023 r. w sprawie

III AUa 319/21 potwierdził, że wnioskodawczyni nie prowadziła działalności

gospodarczej od 17 kwietnia 2015 r. do 23 listopada 2016 r. i od 23 listopada 2017 r.

do 14 lipca 2018 r. i tym samym wprowadziła w błąd organ rentowy co do istnienia

tytułu do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego i w konsekwencji tytułu do

świadczeń pieniężnych z funduszu chorobowego.

Skarżący wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ze względu na

istnienie potrzeby wykładni przepisów prawa tj. art. 84 ust. 1 i ust. 2 pkt. 2 ustawy z

13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z art. 66 ustawy

25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w

razie choroby i macierzyństwa, budzących poważne wątpliwości i wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, czego przykładem są wskazane przez

skarżącego orzeczenia: 1) wyrok Sądu Okręgowego w Suwałkach z 19 lutego

2019 r., III Ua 20/18, 2) wyrok Sądu Okręgowego w Toruniu z 8 czerwca 2018 r.,

IV Ua 20/18, 3) wyrok Sądu Rejonowego w Krośnie z 5 kwietnia 2019 r., IV U 99/18,

4) wyrok Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z 3 grudnia 2013 r., III AUa 785/07,

5) wyrok Sądu Rejonowego w Słupsku z 2 lutego 2016 r., V U 204/14 oraz wyrok

I USK 490/26

3

Sądu Okręgowego w Częstochowie w sprawie IV Ua 46/20. Dalej wskazał, że w

sprawie zakończonej wyrokiem Sądu Rejonowego w Krośnie z 5 kwietnia 2019 r.

(IV U 99/18), wyrokiem Sądu Okręgowego w Suwałkach z 19 lutego 2019 r.

(III Ua 20/18), wyrokiem Sądu Rejonowego w Słupsku z 2 lutego 2016 r., (V U 204/14)

oraz wyrokiem Sądu Okręgowego w Częstochowie (IV Ua 46/20) - stan faktyczny

wskazanych wyżej spraw obejmował problematykę zwrotu nienależnie pobranych

świadczeń, w kontekście uprzedniego przesądzenia o braku podlegania

ubezpieczeniom społecznym wobec pozorowanego tytułu z działalności

gospodarczej.

Dalej skarżący wskazał, że z punktu widzenia wykładni art. 84 ust. 1 i ust. 2

pkt. 2 ustawy systemowej istotne znaczenie ma również sprawa zakończona

wyrokiem Sądu Rejonowego w Krośnie z 5 kwietnia 2019 r. (IV U 99/18), w której

odwołująca się była jedną z wielu osób ze sobą powiązanych, wśród których

występowało nagromadzenie wątpliwych stosunków prawnych, wpisujące się

w pewien schemat postępowania, związany z kreowaniem stosunków

ubezpieczeniowych, w celu pobierania świadczeń z ubezpieczenia społecznego.

Zdaniem skarżącego, wskazane przez niego orzecznictwo dobitnie

unaocznia, że „wadliwa interpretacja art. 84 ustawy systemowej polegająca na

obarczaniu organu rentowego ryzykiem w sytuacji, gdy strona nie podaje organowi

rentowemu pełnej informacji o swoim rzeczywistym statusie, a jest wyłącznie

zainteresowana utrzymywaniem fałszywie wytworzonego tytułu do ubezpieczeń, w

funkcji pozyskania oczywiście nienależnych świadczeń - finalnie prowadzi do

uwalniania takich osób od odpowiedzialności, w sytuacji gdy ich zły zamiar

fałszywego kreowania tytułu jest dostatecznie widoczny i co istotne został

dostrzeżony, stanowiąc podstawę krytycznej oceny tytułu w odrębnym postępowaniu

sądowym”. Skarżący podkreślił, że „usprawiedliwieniem dla złego zamiaru choćby w

stopniu ewentualnym nie może być, błędne i bezpodstawne przeświadczenie, że

organ rentowy nie spostrzeże tego, że został wprowadzony w błąd i nie podejmie

działań zmierzających do ochrony funduszu chorobowego”.

W uzasadnieniu wniosku skarżący podkreślił, że brak jest jednoznacznego

orzecznictwa dotyczącego wykładni art. 84 ust. 2 pkt. 2 ustawy systemowej,

w sytuacji, gdy świadczenie pobrane zostało na podstawie fałszywych zeznań

lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd

organu rentowego przez osobę pobierającą świadczenie. W orzecznictwie Sądu

I USK 490/26

4

Najwyższego wyklarowała się linia orzecznicza odnośnie rozróżnienia pojęcia

„świadczenia nienależnego" od „świadczenia nienależnie pobranego", jednakże

w orzecznictwie sądów powszechnych w dalszym ciągu dochodzi do istotnych

i znaczących rozbieżności w zakresie oceny tego zagadnienia, a zwłaszcza oceny

czy zachowaniu pobierającego świadczenie można przypisać złą wolę, gdy organ

wypłacił świadczenie i tkwił w błędnym przekonaniu co do rzeczywistego istnienia

wykazywanego tytułu do ubezpieczeń społecznych.

Istotną kwestią, zdaniem skarżącego, jest problematyka związania sądu

orzekającego w sprawie o zwrot nienależnie pobranego świadczenia, uprzednim

orzeczeniem innego sądu w zakresie oceny istnienia tytułu do ubezpieczeń

społecznych, w sytuacji, gdy tytuł ten w rzeczywistości nie istniał, a był jedynie

pozorowany, wykreowany właśnie na potrzeby uzyskania nienależnych świadczeń.

W części judykatów, sądy choć dostrzegają istniejące i wiążące je orzeczenie

właściwego sądu, w przedmiocie oceny braku istnienia ważnego tytułu

do ubezpieczeń społecznych, to jednak wyprowadzają wniosek o braku możliwości

przypisania złej woli pobierającemu w takiej sytuacji świadczenia, wskazując m.in.

na „bezrefleksyjną" wypłatę świadczeń przez organ rentowy co w rezultacie

uniemożliwia przypisanie pobierającemu świadczenie złej woli. Skarżący, wskazując

na orzecznictwo sądów powszechnych, stwierdził, że powyższe stanowisko nie jest

powszechnie przyjmowane i prezentowane w orzecznictwie sądowym. Według

opozycyjnego stanowiska, zajętego w licznych przywołanych przez niego wyrokach,

pozorowanie przez świadczeniobiorcę tytułu do ubezpieczeń społecznych, co zostało

uprzednio prawomocnie rozstrzygnięte wyrokiem właściwego sądu, oznacza

wprowadzenie organu wypłacającego świadczenia w błąd przez wywołanie w nim

mylnego przekonania w zakresie istnienia tytułu do ubezpieczeń społecznych.

W konsekwencji oznacza to, że takie zachowanie pobierającego świadczenie,

wypełnia znamiona „innego przypadku świadomego wprowadzenia w błąd organu

przez osobę pobierającą świadczenia" i oznacza, że świadczenie nienależne zostało

pobrane w istocie nienależnie.

Zdaniem skarżącego, na gruncie kwalifikowania zachowań osób pozorujących

istnienie ważnego tytułu do ubezpieczeń społecznych na podstawie art. 84 ust.2

pkt. 2 ustawy systemowej zarysowały się w orzecznictwie sądów powszechnych dwa

przeciwstawne stanowiska, z których jedno przyjmuje, że pozorowanie istnienia

tytułu do ubezpieczeń społecznych w celu uzyskania nienależnych świadczeń jest

I USK 490/26

5

wystarczającym dla przyjęcia że taka osoba działała w złej wierze i spełnione zostały

przesłanki z art. 84 ust.2 pkt.2 ustawy systemowej.

Odwołująca się nie odniosła się do zarzutów i wniosków skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 3989 § 1 pkt. 1- 4 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje

skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie

prawne (pkt 1), istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących

poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2),

zachodzi nieważność postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona

(pkt 4).

Jeżeli chodzi o wskazywaną we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania

przesłankę w zakresie potrzeby wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, to przypomnienia

wymaga, że występuje ona wtedy, gdy określony przepis prawa, mimo że budzi

poważne wątpliwości, nie został dotychczas w wystarczającym stopniu wyjaśniony

w drodze wykładni, bądź gdy jego niejednolita wykładnia wywołuje rozbieżności w

orzecznictwie sądów (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 13 czerwca 2008 r.,

III CSK 104/08, LEX nr 424365; z 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002

Nr 12, poz. 151; z 15 października 2002 r., II CZ 102/02, LEX nr 57231; z 15 stycznia

2025 r., III USK 89/24, LEX 3816643; z 23 czerwca 2025 r., III USK 283/24, LEX nr

3899560). Należy jednocześnie podkreślić, że o rzeczywistych rozbieżnościach w

judykaturze można mówić tylko wówczas, gdy brak zgodności rozstrzygnięć dotyczy

takich samych lub bardzo zbliżonych stanów faktycznych, co skarżący powinien

wykazać (postanowienie Sądu Najwyższego z 26 kwietnia 2018 r., IV CSK 577/17,

LEX nr 2497710).

W przypadku uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania potrzebą wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, należy

przytoczyć przedstawiane wątpliwości i rozbieżności, przedstawiając ich doktrynalne

lub orzecznicze źródła (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 18 lutego

2015 r., II CSK 428/14, LEX nr 1652383). Konieczne jest też wskazanie argumentów,

które prowadzą do rozbieżnych ocen prawnych, a także przedstawienie własnej

I USK 490/26

6

propozycji interpretacyjnej (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 13 grudnia

2007 r., I PK 233/07, OSNP 2009 Nr 3-4, poz. 43).

Powołanie się na omawianą przesłankę wymaga również wykazania, że

chodzi o wykładnię przepisów prawa, których treść i znaczenie nie zostały

dostatecznie wyjaśnione w dotychczasowym orzecznictwie lub że istnieje potrzeba

zmiany ich dotychczasowej wykładni, podania na czym polegają wątpliwości

związane z jego rozumieniem oraz przedstawienia argumentacji świadczącej, że

wątpliwości te mają rzeczywisty i poważny charakter i nie należą do zwykłych

wątpliwości, które wiążą się z procesem stosowania prawa. W przypadku, gdy w

ramach stosowania tych przepisów powstały już w orzecznictwie sądów określone

rozbieżności, skarżący powinien je przedstawić i uzasadnić, że dokonanie wykładni

jest niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z

28 marca 2007 r., II CSK 84/07, LEX nr 315351; z 11 stycznia 2008 r., I UK 283/07,

LEX nr 448205; z 12 grudnia 2008 r., II PK 220/08, LEX nr 523522; z 20 maja 2016 r.,

V CSK 692/15, LEX nr 2054493).

Należy stanowczo podkreślić, że nie istnieje potrzeba wykładni przepisów

prawnych (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.), jeżeli Sąd Najwyższy zajął już stanowisko w

kwestii tego zagadnienia prawnego lub wykładni przepisów i wyraził swój pogląd we

wcześniejszych orzeczeniach, a nie zachodzą żadne okoliczności uzasadniające

zmianę tego poglądu (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 3 marca 2020 r.,

II PK 36/19, LEX nr 3034647; z 12 maja 2020 r., I UK 128/19, LEX nr 3026475; z 12

marca 2010 r., II UK 400/09, LEX nr 577468; z 19 stycznia 2012 r., I UK 328/11, LEX

nr 1215423; z 19 marca 2012 r., II PK 294/11, LEX nr 1214578; z 10 kwietnia 2018 r.,

I CSK 733/17, LEX nr 2495968; z 10 kwietnia 2018 r., II PK 143/17, LEX nr 2525398;

z 19 kwietnia 2018 r., I CSK 709/17, LEX nr 2486162; z 23 maja 2018 r., I CSK 33/18,

LEX nr 2508114; z 16 stycznia 2003 r., I PK 230/02, OSNP - wkładka z 2003 Nr 13,

poz. 5).

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący wskazał

na przesłankę z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. twierdząc, że istnieją istotne wątpliwości

interpretacyjne dotyczące art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r.

o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2026 r. poz. 199, zwanej „ustawą

systemową”).

Ocena twierdzenia o występowaniu wątpliwości interpretacyjnych

dotyczących art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej, które miałyby uzasadniać

I USK 490/26

7

przyjęcie skargi kasacyjnej organu rentowego, opartej na zarzutach naruszenia

art. 365 k.p.c. oraz 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej, była już przedmiotem

rozważań i rozstrzygnięć Sądu Najwyższego (zob. w szczególności postanowienie

Sądu Najwyższego z 15 stycznia 2025 r., III USK 89/24, LEX nr 3816643).

Odwołując się zatem do rozważań Sądu Najwyższego zawartych w ww.

orzeczeniu, art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej był wielokrotnie przedmiotem

wykładni Sądu Najwyższego. Syntezy poglądów judykatury i doktryny dotyczących

przesłanek uznania świadczenia za nienależnie pobrane Sąd Najwyższy dokonał już

w uzasadnieniu wyroku z 30 stycznia 2019 r. (I UK 416/17; OSNP 2019 Nr 7, poz.

90). Podstawowym warunkiem uznania, że wypłacone świadczenie podlega

zwrotowi w myśl ustawy systemowej jest, po pierwsze, brak prawa do świadczenia

oraz po drugie, świadomość tego braku po stronie osoby przyjmującej świadczenie,

płynąca ze stosownego pouczenia. Obie te przesłanki wystąpić muszą w trakcie

pobierania świadczenia, a nie po zaprzestaniu jego wypłaty. Organ rentowy może

domagać się zwrotu nienależnie pobranego świadczenia tylko wówczas, gdy

ubezpieczonemu można przypisać złą wolę. Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego,

kto przyjął świadczenie w złej wierze wiedząc, że mu się nie należy, co dotyczy

zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna

pobierać świadczeń (art. 84 ust. 2 pkt 1 ustawy systemowej), jak też osoby, która

uzyskała świadczenia na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, albo

w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji

ubezpieczeniowej (art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej).

W prawie ubezpieczeń społecznych „świadczenie nienależnie pobrane”, to nie

tylko „świadczenie nienależne” (obiektywnie, np. wypłacane bez podstawy prawnej),

ale także „nienależnie pobrane”, a więc pobrane przez osobę, której można przypisać

określone cechy dotyczące stanu jej świadomości (woli) lub określone działania czy

zaniechania (por. wyrok Sądu Najwyższego z 30 września 2020 r., I UK 98/19, LEX

nr 3067436).

Świadomość nienależności świadczenia może mieć źródło w pouczeniu

udzielonym przez organ rentowy co do okoliczności powodujących brak podstaw do

pobierania świadczenia czy konieczność zwrotu świadczenia bądź też może wynikać

z zawinionego działania osoby, która spowodowała wypłatę świadczeń. Przyjmuje

się, że świadomym wprowadzeniem w błąd jest umyślne działanie

świadczeniobiorcy, które ma postać zamiaru bezpośredniego lub zamiaru

I USK 490/26

8

ewentualnego. W rozumieniu art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej, błąd stanowi

następstwo świadomego działania pobierającego świadczenie, determinowanego

wolą wywołania przekonania po stronie organu, że zostały spełnione warunki nabycia

prawa do świadczenia lub świadczenia o określonej wysokości. Ów błąd wiąże się

zawsze z pierwotną wadliwością rozstrzygnięć organu rentowego lub odwoławczego,

z etapem ustalania prawa do świadczeń, a jego istotną cechą konstrukcyjną,

odróżniającą od innych uchybień, jest istnienie fałszywego wyobrażenia organu o

stanie uprawnień ubezpieczonego, wywołanego na skutek świadomego zachowania

osoby pobierającej świadczenie (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 16 grudnia

2008 r., I UK 154/08, OSNP 2010 Nr 11-12, poz. 148; z 5 kwietnia 2001 r., II UKN

309/00, OSNP 2003 Nr 2, poz. 44; z 8 stycznia 1999 r., II UKN 406/98, OSNAPiUS

2000 nr 5, poz. 196; z 29 lipca 1998 r., II UKN 147/98, OSNAPiUS 1999 Nr 14, poz.

471; z 14 kwietnia 2000 r., II UKN 500/99, OSNAPiUS 2001 Nr 20, poz. 623;

z 9 marca 2012 r., I UK 335/11, LEX nr 1212052; z 27 stycznia 2011 r., II UK 194/10,

LEX nr 786392; z 20 maja 2004 r., II UK 385/03, OSNP 2005 Nr 2, poz. 25; z dnia

9 lutego 2017 r., II UK 699/15; LEX nr 2255424).

W orzecznictwie sądowym utrwalony jest też pogląd, że jeżeli organ rentowy

na podstawie nieudokumentowanego wniosku lub na podstawie stanu faktycznego

niewyjaśnionego wskutek własnych zaniedbań przyznał wnioskodawcy świadczenia,

do których prawo nie istnieje, wadliwość ta i jej konsekwencje materialne nie mogą

być uznane za wynik sprzecznej z prawem działalności wnioskodawcy ani za objaw

złej woli z jego strony, nie mogą więc stanowić podstawy do obciążenia

świadczeniobiorcy obowiązkiem zwrotu niesłusznie wypłaconej sumy (wyroki

Trybunału Ubezpieczeń Społecznych z 13 października 1966 r., I TR 693/66,

niepublikowany i z 11 stycznia 1966 r., III TR 1492/65, OSPiKA 1966 nr 10, poz. 247;

uchwały Sądu Najwyższego z 21 maja 1984 r., III UZP 20/84, OSNCP 1985 nr 1, poz.

3, z glosą S. Płażka, Palestra 1986 nr 9, s. 86 i z 11 września 2008 r., OSNP 2009 nr

7-8, poz. 101 z glosą P. Połczyńskiego, Monitor Prawa Pracy 2009 nr 2 oraz wyroki

Sądu Najwyższego z 28 lipca 1977 r., II UR 5/77, OSNCP 1978 nr 2, poz. 37;

z 10 grudnia 1985 r., II URN 207/85, PiZS 1986 nr 3, s. 71; z 16 lutego 1987 r.,

II URN 16/87, PiZS 1988 nr 6; z dnia 26 czerwca 1985 r., II URN 98/85,

OSNCP 1986 Nr 4, poz. 59; z 20 listopada 2001 r., II UKN 617/00, OSNP 2003

Nr 16, poz. 389).

I USK 490/26

9

Poprawności dokonanej przez Sąd drugiej instancji oceny świadomości

nienależności świadczenia po stronie odwołującej się nie zmienia fakt, że wyrokiem

z 12 lutego 2021 r. (wydanym w sprawie IV U 1977/19) Sąd Okręgowy w Rzeszowie

oddalił odwołanie N.L. od decyzji ZUS Oddział w Rzeszowie z 17 lipca 2019 r. (znak

[…] oraz […]), w których organ rentowy stwierdził, że N.L. jako osoba prowadząca

pozarolniczą działalność gospodarczą nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom,

tj. emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu od 17 kwietnia 2015 r. do 21 listopada

2016 r. i od 23 listopada 2017 r. oraz nie podlega dobrowolnie ubezpieczeniu

chorobowemu od 17 kwietnia 2015 r. do 23 listopada 2016 r., od 23 listopada do

14 lipca 2018 r. oraz od 9 sierpnia 2018 r., a Sąd Apelacyjny w Rzeszowie wyrokiem

z 11 kwietnia 2023 r. (sygn. III AUa 319/21) oddalił apelację N.L. od w/w wyroku Sądu

Okręgowego. Poczynione w tej prawomocnie zakończonej sprawie ustalenia i

wydane rozstrzygnięcie nie ma wpływu na ocenę świadomości odwołującej się co do

nienależności świadczenia, które pobrała ona znacznie wcześniej, bo przed 14 lipca

2018 r.

Odnosząc się z kolei do wskazanej przez skarżącego we wniosku o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania kwestii związania sądu orzekającego w sprawie o

zwrot nienależnie pobranego świadczenia, uprzednim orzeczeniem innego sądu w

zakresie oceny istnienia tytułu do ubezpieczeń społecznych, to również w zakresie

tego zagadnienia wielokrotnie wypowiadał się już Sąd Najwyższy.

Wynikające z art. 365 § 1 k.p.c. związanie wyrokiem sądu cywilnego

zobowiązuje do respektowania zarówno ustaleń faktycznych stanowiących

bezpośrednio podstawę rozstrzygnięcia, jak i podstawy prawnej. Dotyczy to jednak

tylko tych ustaleń faktycznych, które w związku z podstawą sporu stanowiły

przedmiot rozstrzygnięcia. Omawiane związanie ograniczone jest do sentencji

orzeczenia i nie obejmuje jego motywów. Z tego względu dominuje stanowisko, że

sąd nie jest związany ustaleniami i oceną dowodów dokonanymi w innej sprawie.

Zwraca się przy tym uwagę, że - dokonując samodzielnych ustaleń - sąd nie może

ignorować stanowiska zajętego w innej sprawie, w której stan faktyczny był

konstruowany na podstawie tego samego zdarzenia, lecz biorąc je pod uwagę,

obowiązany jest dokonać własnych, wszechstronnych ustaleń i samodzielnych ocen,

które w rezultacie mogą doprowadzić do odmiennych konkluzji (por. wyrok Sądu

Najwyższego z 7 grudnia 2017 r., V CSK 197/17, LEX nr 2434726). Podsumowanie

dotychczasowego orzecznictwa nastąpiło w uchwale Sądu Najwyższego

I USK 490/26

10

z 8 listopada 2019 r., III CZP 27/19 (OSNC 2020 Nr 6, poz. 48). W wyroku z 18

listopada 2021 r., III PSKP 44/21 (OSNP 2022 Nr 8, poz. 75), Sąd Najwyższy

kontynuując powyższą linii orzeczniczą, przyjął, że sąd nie jest związany

prawomocnym orzeczeniem w nowej sprawie pomiędzy tymi samymi stronami o

dalszą część uprzednio dochodzonego świadczenia, jeżeli zmianie uległ stan

faktyczny sprawy (choćby wskutek odmiennej oceny dowodów) lub sąd przyjął

odmienną, dotychczas nieuwzględnioną kwalifikację prawną (art. 365 § 1 k.p.c.).

Z powyższych wypowiedzi orzeczniczych wynika, że sąd nie jest zobowiązany, na

podstawie art. 365 § 1 k.p.c., do uwzględnienia dokonanej uprzednio przez inny sąd

oceny stanu faktycznego przyjętego za podstawę wyrokowania w sprawie dotyczącej

podlegania ubezpieczeniom społecznym i ubezpieczeniu chorobowemu. W sprawie

o zwrot świadczeń z ubezpieczenia chorobowego, sąd jest uprawniony do odmiennej

oceny zgromadzonych w sprawie dowodów, czyli do przyjęcia, że nie doszło do

„świadomego wprowadzenia w błąd organu wypłacającego świadczenia przez osobę

pobierającą świadczenia”.

Na koniec należy zwrócić uwagę na ustalenia faktyczne w tej sprawie. Sądy

powszechne ustaliły, że brak jest dowodów na to, że wnioskodawczyni intencjonalnie

wprowadziła organ rentowy w błąd w celu uzyskania świadczeń z ubezpieczenia

społecznego. Dalej, że organ rentowy nie wykazał, że wnioskodawczyni była

świadoma, że w okresach wskazanych w decyzji ZUS nie prowadziła działalności

gospodarczej. Ponadto, nie wykazano, że przeważającą intencją wnioskodawczyni

od samego początku było przede wszystkim korzystanie z ubezpieczeń społecznych,

przy jedynie incydentalnym aktywnym prowadzeniu działalności. Ponadto, organ

rentowy przez kilka lat wypłacał wnioskodawczyni bez żadnych zastrzeżeń wszelkie

świadczenia. Dopiero następczo, a nie przed uruchomieniem wypłat, organ powziął

wątpliwości co do tytułu ubezpieczeń. Zestawienie tych ustaleń faktycznych z

wywodem skarżącego uzasadniającym przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania,

wskazuje, że powoływanie się na występowanie potrzeby wykładni przepisów

prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w

orzecznictwie sądów, w sytuacji gdy wątpliwości te zostały już rozstrzygnięte w

orzecznictwie Sądu Najwyższego, ma charakter pozorny i de facto argumentacja

skarżącego zmierza do zakwestionowana oceny materiału dowodowego przyjętej

przez Sąd Okręgowy w zaskarżonym wyroku.

I USK 490/26

11

Z przytoczonych powodów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.,

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej organu rentowego do rozpoznania.

[SOP]