Sąd Najwyższy uzupełnił pytania do TK o test niezawisłości sędziego SN

Postanowieniem z 6 kwietnia 2023 r., I ZB 11/23, Sąd Najwyższy zwrócił się

do Trybunału Konstytucyjnego z następującymi pytaniami prawnymi:

„1. Czy art. 29 § 4 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym

(tekst jednolity: Dz. U. z 2021 r., poz. 1904 ze zm.) w części obejmującej wyraz

„wyłącznej”, jest zgodny z art. 179 w związku z art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej?,

2. Czy art. 29 § 5 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym w

części obejmującej wyrazy „okoliczności towarzyszących jego powołaniu i”, jest

zgodny z art. 179 w związku z art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji Rzeczypospolitej

Polskiej?,

3. Czy art. 29 § 5 w związku z art. 29 § 15 oraz z art. 29 § 18 ustawy z dnia 8

grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym w zakresie, w jakim dopuszczalne jest

wyłączenie sędziego z powodu jakiejkolwiek okoliczności odnoszącej się do

procedury powołania tego sędziego przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na

wniosek Krajowej Rady Sądownictwa do pełnienia urzędu, jest zgodny z art. 179 w

związku z art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej?”

Wyrokiem z 25 lutego 2026 r„ SK 68/25 (OTK ZU poz. 40/A/2026), Trybunał

Konstytucyjny orzekł, że art. 5a ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju

sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267, dalej: p.u.s.a.) jest niezgodny

z art. 60 w związku z art. 31 ust. 3, w związku z art. 2 oraz w związku z art. 178 ust.

1, art. 179 i art. 180 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

I ZB 11/23

3

Wobec powyższego, co do art. 5a p.u.s.a. ustało domniemanie

konstytucyjności tego przepisu. W orzecznictwie Trybunału wskazuje się, że wyrok

jako mający moc powszechnie obowiązującą i ostateczny, już z chwilą ogłoszenia

go przez Trybunał Konstytucyjny na sali rozpraw skutkuje ustaniem domniemania

konstytucyjności skontrolowanych regulacji.

Trybunał Konstytucyjny podkreśla jednocześnie, że brak niezwłocznej

promulgacji wyroku we właściwym dzienniku urzędowym nie może być rozumiany

jako przeszkoda w jego stosowaniu przez organy władzy publicznej (zob. wyrok TK

z 23 września 2025 r„ P 3/25, OTK ZU A/2025, poz. 97).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedmiotem pytań prawnych w niniejszej sprawie są uchwalone przez Sejm

przepisy ustawy o Sądzie Najwyższym o treści tożsamej z tą, zakwestionowaną w

sprawie SK 68/25.

Odpowiedź na przedstawione przez Sąd Najwyższy pytania może mieć

wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, w związku z którą zostały przedstawione, a to z

uwagi na zawisły w sprawie o sygn. akt I ZB 11/23 test niezawisłości i

bezstronności. Postępowanie w tym zakresie jest wciąż prowadzone przed Sądem

Najwyższym, bowiem dotyczy oceny standardu (kryteriów) niezawisłości sędziego,

a tym samym jest on osobą, której sytuację prawną kształtuje bezpośrednio. Sędzia

ten jest wyznaczony do rozpoznania sprawy, w której należy podjąć czynności

orzecznicze niezależnie od tego, iż stwierdzono, że osoba, której dotyczy, zmarła.

Norma zawarta w art. 29 § 5-25 ustawy o Sądzie Najwyższym zawiera - z

niewielkimi, nieistotnymi z perspektywy istoty wątpliwości co do konstytucyjności

zmianami - w istocie powtórzenie instytucjonalnego (ustrojowego i procesowego)

rozwiązania poddanego kontroli konstytucyjności w sprawie SK 68/25 art. 5a

p.u.s.a. Tym samym należy przyjąć, z powodu braku szczególnych okoliczności lub

motywów, iż stwierdzenie niekonstytucyjności przez Trybunał Konstytucyjny art. 5a

p.u.s.a. skutkuje wzruszeniem domniemania konstytucyjności art. 29 § 5-25 u.SN.

W konsekwencji wzruszenie domniemania konstytucyjności normy tożsamej

z ta, która była przedmiotem oceny zgodności z Konstytucją RP przez Trybunał

Konstytucyjny umożliwia samodzielną ocenę dopuszczalności jej stosowania przez

Sąd Najwyższy (w ramach szczególnej sytuacji, w której upadek domniemania

I ZB 11/23

4

normy tożsamej może być traktowany jako wyjątkowo podstawa do odmowy

stosowania przez sąd niekonstytucyjnej normy prawnej). Orzeczenie Trybunału

Konstytucyjnego doprowadziło bowiem do skutecznego wzruszenia domniemania

konstytucyjności instytucji tzw. testu niezawisłości i bezstronności unormowanego

nie tylko w p.u.s.a., ale także tożsamego rozwiązania normatywnego zawartego w

ustawie o Sądzie Najwyższym. W konsekwencji niemożliwa stała się w tym

zakresie wykładnia przez Sąd Najwyższy ustawy o Sądzie Najwyższym w zgodzie z

Konstytucją, co stanowi okoliczność, którą z uwagi na treść wyroku Trybunału

Konstytucyjnego Sąd Najwyższy musi brać pod uwagę z urzędu, a co powoduje, że

przyjęcie konieczności stosowania niekonstytucyjnej regulacji prowadziłoby do

petryfikacji stanu niekonstytucyjności, a podmioty, których właściwe przepisy

dotyczą zmuszone byłyby do wszczynania następczo postępowań przed

Trybunałem Konstytucyjnym, aby wskutek oczywistego wyroku negatoryjnego móc

następnie wzruszyć w trybie wznowieniowym postępowania sądowe, które

dotyczyły ich naruszonych konstytucyjnych praw lub wolności. Związanie sądów

Konstytucją i ustawami, o którym mowa w art. 178 ust. 1 Konstytucji RP, nie może

być interpretowane jako nakaz stosowania ustawy, której treść nie wątpliwie jest

niezgodna z normą hierarchicznie wyższej rangi, nie na skutek samodzielnej

dowolnej oceny sądu (który taką kompetencją co do zasady nie dysponuje), lecz na

skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego dotyczącego oceny niekonstytucyjności

normy o tożsamej treści. W ocenie Sądu Najwyższego nie mamy zatem w tym

przypadku do czynienia z postacią niedopuszczalnej tzw. „rozproszonej kontroli

konstytucyjności”.

Z uwagi jednak na treść pytań prawnych skierowanych już wcześniej w

niniejszej sprawie przez Sąd Najwyższy do Trybunału Konstytucyjnego -

postanowieniem z 6 kwietnia 2023 r., IZB 11/23 - celowe jest uzupełnienie ich treści

w zakresie odpowiadającym treści normy prawnej (instytucji) analogicznej, która

została uznana za niespełniającą standardy konstytucyjnego w p.u.s.a. - w zakresie

dotyczącym rozpoznania sprawy tzw. testu niezawisłości i bezstronności (a zatem z

wyłączeniem przepisów dotyczących odwołania, mimo stwierdzenia przez Trybunał

Konstytucyjny także niezgodności z właściwymi wzorcami kontroli również art. 5a §

16-18 p.u.s.a., bowiem w tym zakresie nie występuje w niniejszej sprawie

I ZB 11/23

5

przesłanka funkcjonalna pytania prawnego). Orzeczenie Trybunału

Konstytucyjnego stwierdzające niekonstytucyjność kwestionowanych norm

ostatecznie pozwoli na uniknięcie wątpliwości co do dopuszczalności ich

stosowania przez sądy.

Uznać jednocześnie należy, że w zakresie odnoszącym się do wskazanych

w niniejszym postępowaniu przepisów z uwagi na ich tożsamość treściową

zachowują w pełnym zakresie aktualność ustalenia i wnioski Trybunału

Konstytucyjnego w sprawie zakończonej wyrokiem z 25 lutego 2026 r., SK 68/25.

Tym samym też, z tych samych powodów i z tymi samymi argumentami, stanowią

one treść motywów, którymi kieruje się Sąd Najwyższy kierując niniejsze pytania

prawne uzupełniające pytania w postanowieniu z 6 kwietnia 2023 r., I ZB 11/23. Z

tych samych względów Sąd Najwyższy uzupełnił też wzorce kontroli zawarte w

pytaniu w pkt. 1.2. powyższego postanowienia (pkt 1).

Trybunał Konstytucyjny uznał za naruszający standard konstytucyjny art. 5a

p.u.s.a. kreujący instytucję (mechanizm) tzw. testowania niezawisłości. Przepis ten

oceniono za konstytucyjnie nieakceptowalny, jako umożliwiający w sprawie

dotyczącej badania bezstronności i niezawisłości sędziego abstrakcyjne

kwestionowanie jego niezawisłości i bezstronności wyłącznie na podstawie

„okoliczności towarzyszących jego powołaniu”, a ponadto merytoryczną ocenę

prawomocnej uchwały Krajowej Rady Sądownictwa w przedmiocie przedstawienia

wniosku o powołanie do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego, przez przyjęcie,

że „okoliczności towarzyszące powołaniu” są zawarte w prawomocnej uchwale

Krajowej Rady Sądownictwa oraz dopuszcza kwestionowanie niezawisłości i

bezstronności sędziego wyłącznie na podstawie okoliczności przytoczonych w

uchwale.

Zakwestionowano też dopuszczalność badania w tym trybie aktu Prezydenta

Rzeczypospolitej Polskiej o powołaniu na urząd sędziego.

Trybunał zwrócił uwagę na naruszenie przez przedmiot kontroli normy

konstytucyjnej stanowiącej, że obywatele polscy korzystający z pełni praw

publicznych mają prawo dostępu do służby publicznej na jednakowych zasadach.

Trybunał rozpoznając sprawę SK 68/25 stanął na stanowisku, że art. 60 Konstytucji

należy pojmować w sposób szeroki. Nie należy go łączyć tylko z prawem wejścia

I ZB 11/23

6

do służby publicznej. Przepis ten dotyczy także sytuacji osób, które weszły już do

służby publicznej (prawo sensu largo) i polega na zapewnieniu im możliwości

realnego wykonywania podjętej służby.

W konsekwencji za niespełniające standardu konstytucyjnego uznano

regulację, która ogranicza dostęp sędziego do służby publicznej, przez co utrudnia

wykonywanie funkcji publicznych, w tym sprawowanie urzędu sędziego. Z takim

przypadkiem mamy do czynienia na gruncie sprawy SK 68/25, jak również

niniejszej, albowiem stosowanie wskazanych norm uniemożliwia sądzenie

konkretnych spraw zawisłych przed - odpowiednio - NSA oraz Sądem Najwyższym,

z uwagi na abstrakcyjne kwestionowanie ustrojowego statusu sędziego z racji

okoliczności towarzyszących powołaniu.

Rozwiązanie to nie spełnia także w ocenie Trybunału Konstytucyjnego

wymagania z art. 60 in fine Konstytucji, tj. zapewnienia jednakowych zasad dostępu

do służby publicznej. Mechanizm tzw. testowania niezawisłości wykorzystywany

jest właściwie li tylko wobec sędziów powołanych przez Prezydenta po marcu

2018 r., tj. tych zarekomendowanych przez Krajową Radę Sądownictwa

ukształtowaną na podstawie art. 9a ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o Krajowej

Radzie Sądownictwa (Dz. U. z 2024 r., poz. 1186, dalej u.KRS). Pozostawienie w

systemie zaskarżonej instytucji i jej dalsze stosowanie, jak stwierdził Trybunał

Konstytucyjny w powołanym wyroku, może doprowadzić do petryfikacji stanu, w

którym sędziowie powołani po marcu 2018 r. zachowując wprawdzie formalny

status sędziowski, de facto stają się „sędziami ułomnymi” niezdolnymi do

bezstronnego orzekania w konkretnych sprawach, z uwagi na rzekome wady w

procedurze ich powołania.

Sąd Najwyższy podziela także stanowisko, iż wyłączanie sędziego od

orzekania w ramach procedury tzw. testu niezawisłości i bezstronności w praktyce

prowadzi do wypaczenia normatywnego sensu tej instytucji, przekształcając ją w

narzędzie mogące służyć do odsuwania od orzekania sędziego z tej racji, że

wystąpił w procedurze konkursowej przed Krajową Radą Sądownictwa

ukształtowaną na podstawie art. 9a ustawy o KRS i uzyskał od tego organu

rekomendację do objęcia urzędu. Takie działanie ogranicza sędziemu możliwość

korzystania z konstytucyjnego prawa dostępu do służby publicznej.

I ZB 11/23

7

Wskazane rozwiązanie ustawowe nie jest do pogodzenia z art. 179

Konstytucji, stosownie do którego sędziowie są powoływani przez Prezydenta RP,

na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, na czas nieoznaczony.

Powołanie sędziego jest wyłączną i niewzruszalną prerogatywą Prezydenta,

której wykonanie w obowiązującym stanie konstytucyjnym nie podlega kontroli

sądowej, w polskim zaś porządku prawnym nie ma przepisów, które przyznawałyby

kompetencję do podważania aktu powołania i wynikającej z tego aktu inwestytury

do orzekania przez sędziego jakiemukolwiek organowi władzy publicznej, w tym

także Sądowi Najwyższemu czy Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu.

Co prawda wyłączenie sędziego - nawet ze wszystkich przydzielonych mu

spraw - formalnie nie prowadzi do podważenia skutku postanowienia Prezydenta,

jednak materialnie rodzi ryzyko trwałego odsunięcia sędziego od orzekania, tj.

pozbawia akt inwestytury sędziego swojej realnej treści, tworząc nieznaną

Konstytucji kategorię sędziego formalnie zajmującego urząd, ale w praktyce

niemogącego wypełniać obowiązków służbowych.

Stan taki nie może być akceptowany, ponieważ ingeruje w sposób

niedopuszczalny w niepodlegającą de constitutione lata prerogatywę Prezydenta do

powoływania sędziów, co w oczywisty sposób jest niezgodne z art. 179 w związku z

art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji, a także z art. 178 i art. 180 ust. 1 i 2 Konstytucji.

W istocie kwestionowane rozwiązanie prowadzi do faktycznego pozbawienia

sędziego inwestytury poza regulacjami konstytucyjnymi, a także podważa

sędziowską niezawisłość, a w konsekwencji niezależność i bezstronność sądu

rozumianą także jako prawo jednostki do sprawiedliwego procesu.

Jak trafnie też zauważył Trybunał Konstytucyjny w powołanym wyroku,

konstytucyjny kształt kompetencji, wynikającej z art. 179 i art. 144 ust. 3 pkt 17

Konstytucji, nie pozwala kwestionować ważności aktu powołania ani zakresu

uprawnień osoby powołanej przez Prezydenta do pełnienia urzędu sędziego.

Przyjęcie odmiennego poglądu pozbawiałoby kompetencję Prezydenta jej

materialnej istoty, gdyż wykonaniem tej kompetencji nie może być powołanie

sędziego, który de facto nie mógłby uczestniczyć w sprawowaniu wymiaru

sprawiedliwości. Trybunał zaznaczył także, że rozwiązanie pozwalające na

I ZB 11/23

8

wyłączenie sędziego wyłączenie z uwagi na okoliczności towarzyszące jego

powołaniu może więc być wykorzystywany przeciwko niezawisłości sędziowskiej.

W bogatym orzecznictwie Trybunału wielokrotnie podkreślano, że żaden

organ nie ma możliwości kontrolowania wykonywania przez Prezydenta

prerogatywy do powoływania sędziów.

Wreszcie Sąd Najwyższy podziela stanowisko, iż wzajemne sprawdzanie

przez sędziów prawidłowości swoich powołań w drodze sądowych postępowań jest

zaprzeczeniem zasady niezawisłości oraz poważnym naruszeniem kompetencji

Prezydenta. W świetle standardów państwa prawnego za niedopuszczalne należy

uznać merytoryczne badanie przez sąd rozpoznający wniosek o tzw. test

niezawisłości i bezstronności, uchwały KRS o wystąpieniu do Prezydenta z

wnioskiem o powołanie danej osoby na sędziego. Skoro Krajowa Rada

Sądownictwa jest organem wyłącznie upoważnionym do rozpatrywania i oceny

kandydatów na sędziów, to nie może istnieć organ, który bez wyraźnego

umocowania wynikającego z samej Konstytucji miałby zamiast niej decydować o

zasadności lub nie wskazania kandydatury do pełnienia urzędu sędziego

Prezydentowi RP. De lege lata na uchwały KRS dotyczące przedstawienia

Prezydentowi wniosku o powołanie na urząd sędziowski (z wyjątkiem powołania na

urząd sędziego SN), służy odwołanie do Sądu Najwyższego, który bada jednak

wyłącznie zgodność uchwały z prawem.

Trybunał stwierdził wreszcie, że nie może zyskać akceptacji czynienie wobec

sędziego zarzutu braku bezstronności i niezawisłości z tego tylko powodu, iż wziął

udział w legalnym konkursie organizowanym przed Krajową Radą Sądownictwa,

która z woli ustrojodawcy stoi na straży niezależności sądów i niezawisłości

sędziów; a także z uwagi na to, że organ ten następnie wystąpił do Prezydenta z

wnioskiem o powołanie na urząd sędziowski. Chybiony jest zarzut rzekomej

nielegalności Krajowej Rady Sądownictwa, której sędziowska część została

wybrana przez Sejm. Należy przypomnieć, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z

25 marca 2019 r., sygn. K 12/18 (OTK ZU A/2019, poz. 17), w sposób ostateczny,

ze skutkiem erga omnes orzekł, iż wspomniany art. 9a u.KRS, przewidujący nowy

tryb wyboru piętnastu sędziów-członków KRS, jest zgodny z art. 187 ust. 1 pkt 2 i

ust. 4 w związku z art. 2, art. 10 ust. 1 i art. 173 oraz z art. 186 ust. 1 Konstytucji.

I ZB 11/23

9

Wyrok ten potwierdzający konstytucyjność normatywnej podstawy nowego modelu

kształtowania sędziowskiej części Krajowej Rady Sądownictwa przez Sejm, jest

przez Trybunał orzekający w niniejszej sprawie postrzegany jako rozwiewający

wszelkie wątpliwości, co do skuteczności powoływania sędziów (w tym sędziów SN,

NSA) przez Prezydenta na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej na

podstawie art. 9a u.KRS. Wobec tego tym bardziej niedopuszczalne jest wyłączanie

sędziego w trybie tzw. testu niezawisłości tylko z tej przyczyny, że został powołany

przez Prezydenta na wniosek KRS ukształtowanej z zastosowaniem art. 9a ustawy

oKRS.

Sąd Najwyższy, mając na uwadze powyższe argumenty i wskazane

okoliczności, postanowił, jak w części dyspozytywnej postanowienia.

Z uwagi na to, iż niniejsze postanowienie uzupełnia treść postanowienia

Sądu Najwyższego z 6 kwietnia 2023 r., I ZB 11/23, nie było podstaw do

podejmowania zawieszonego postępowania (pkt III postanowienia SN z 6 kwietnia

2023 r.). Niniejsze postanowienie zostało bowiem wydane bezpośrednio na

podstawie art. 193 Konstytucji RP i ma charakter tożsamy (uzupełniający) z

rozstrzygnięciem inicjującym postępowanie w trybie kontroli konkretnej przed

Trybunałem Konstytucyjnym, zatem jako takie nie stanowi czynności wymagającej

podjęcia postępowania.

[M. T.]

[r.g.]

Kamil Zaradkiewicz