Umowa kredytu indeksowanego do franka nieważna, SN oddalił skargę banku

Wyrokiem z 14 kwietnia 2021 r., I C 346/20, Sąd Okręgowy w Katowicach

ustalił nieważność umowy kredytu hipotecznego, indeksowanego do franka

szwajcarskiego (CHF), zmienionej aneksem z 30 maja 2008 r., zawartej między

powodowymi kredytobiorcami i poprzednikiem prawnym pozwanego banku oraz

zasądził od banku solidarnie na rzecz kredytobiorców 425 226 zł z odsetkami od 29

kwietnia 2020 r., a w pozostałym zakresie powództwo oddalił.

Wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną Sąd Apelacyjny w Katowicach na

skutek apelacji obu stron zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że zasądził

od banku na rzecz kredytobiorców 485 102,35 zł z odsetkami od 29 kwietnia 2020 r.,

oddalił w pozostałej części powództwo odnośnie odsetek i w pozostałym zakresie

oddalił apelację banku.

Sąd drugiej instancji ustalił, że 17 listopada 2006 r. powodowie zawarli

z poprzednikiem prawnym pozwanego banku umowę kredytu hipotecznego

w wysokości 36 361,45 franków szwajcarskich (CHF) na okres do 16 listopada

2036 r. Aneksem nr […] z 30 maja 2008 r. zwiększono sumę kredytu do 294 976,02

CHF. Kredytobiorcy zobowiązali się do spłaty kredytu z odsetkami w złotych,

w równych ratach kapitałowo-odsetkowych. Każda rata, z wyjątkiem raty

wyrównującej, zawierała odsetki naliczone za okres miesiąca od salda kredytu

pozostającego do spłaty oraz część kapitału. W umowie wskazano, że zmiana kursu

waluty wpływa na wysokość salda kredytu oraz raty kapitałowo-odsetkowej.

Zgodnie z zapisami regulaminu kredyty w walutach wymienialnych były

wypłacane w złotych, przy zastosowaniu kursu kupna waluty obowiązującego

w banku w chwili wypłaty. Raty, wyrażone w CHF, podlegały spłacie w złotych

i przeliczeniu na CHF kursem sprzedaży obowiązującym w banku w chwili spłaty.

Odsetki, prowizje oraz inne opłaty wymienione w regulaminie były naliczane

w walucie kredytu i podlegały spłacie w złotych, przy zastosowaniu kursu sprzedaży

waluty obowiązującego w banku w chwili spłaty. W przypadku kredytu w walucie

wymienialnej w celu ustalenia całkowitego kosztu i łącznej kwoty kosztów kredytu

stosowano kurs sprzedaży waluty kredytu, obowiązujący w banku w chwili ustalania

II CSKP 1096/23

3

kosztu. Umowa i regulamin nie określały sposobu w jaki bank ustalał kursy

przeliczeniowe franka szwajcarskiego. Powodowie łącznie spłacili 485 102,35 zł

w okresie od 5 grudnia 2006 r. do 5 listopada 2019 r.

Sąd drugiej instancji uznał, że postanowienia umowy, dotyczące waloryzacji

świadczeń, nie zostały indywidualnie uzgodnione, co wynika z samego sposobu

zawarcia spornej umowy - opartej o treść stosowanego przez bank wzorca umowy

oraz regulaminu, a także warunki ubiegania się o kredyt, w tym odnoszące się do

wniosku o jego udzielenie. Wybór przez kredytobiorcę jednego z kilku produktów

oferowanych przez bank, nie oznacza, że treść umowy była indywidualnie

negocjowana. Sąd Apelacyjny uznał za niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c.

postanowienia umowy określające zasady przeliczenia udzielonego kredytu

i spłacanych rat na CHF, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty

obcej. Przy tym postanowienia te wprawdzie określają główne świadczenia stron,

lecz nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, ponieważ umowa nie

zawierała mechanizmu kształtowania kursu CHF przez bank.

Pominięcie niedozwolonych klauzul przeliczeniowych oznacza wyłączenie

mechanizmu denominacji, gdyż czyni niemożliwym określenie podlegającej wypłacie

w złotych kwoty kredytu oznaczonego we frankach. Bez zastosowania

przewidzianego w umowie narzędzia waloryzacji i kursu sprzedaży franka nie da się

też określić wysokości zobowiązań kredytobiorców płatnych w złotych, jako

równowartość raty w walucie obcej, ani ustalić salda ich zobowiązań wobec banku.

Skoro bez niedozwolonych postanowień dotyczących denominacji kredytu umowa

nie może dalej funkcjonować ze względu na brak istotnych elementów, jest nieważna

na podstawie art. 58 § 1 k.c. Konsekwencją uznania umowy będącej źródłem

zobowiązania za nieważną jest zastosowanie art. 410 § 1 i 2 w zw. z art. 405 k.c.

i przyjęcie, że świadczenia spełnione w ramach wykonania tej umowy są

świadczeniami nienależnymi, które podlegają zwrotowi przy zastosowaniu przepisów

o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Pozwany bank zaskarżył wyrok Sądu drugiej instancji skargą kasacyjną

w części zmieniającej wyrok Sądu Okręgowego, z wyjątkiem części oddalającej

II CSKP 1096/23

4

roszczenie o odsetki, oraz w części oddalającej apelację banku, zarzucając

naruszenie prawa materialnego:

1) art. 189 k.p.c. w zw. z art. 4, 69 ust. 2 pkt 4a i art. 75b pr.bank. przez

przyjęcie, że kredytobiorcy mieli interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności

umowy;

2) art. 3851 § 1 zd. 1 w zw. z art. 65 § 2 k.c. i art. 69 ust. 1 pr.bank. przez

przyjęcie, że bank miał możliwość ustalania kursu CHF w sposób jednostronny

i dowolny;

3) art. 3851 § 1 zd. 2 w zw. z art. 65 § 2 k.c. i art. 69 ust. 1 i 2 pr.bank. przez

przyjęcie, że postanowienia umowne dotyczące zastosowania kursu CHF do

przeliczenia sumy wypłaty kredytu i późniejszej jego spłaty dotyczą głównych

świadczeń stron;

4) art. 65 § 2 w zw. z art. 3851 § 1 zdanie 2 k.c. przez przyjęcie, że

postanowienia umowy nie wskazują prostym i zrozumiałym językiem, w jaki sposób

jest ustalany kurs CHF i że bank miał możliwość swobodnego ustalania kursu;

5) art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe

oraz niektórych innych ustaw przez przyjęcie, że przepis ten nie nakazywał

stosowania do umowy stron art. 69 ust. 2 pkt 4a i art. 75b pr.bank., które to przepisy,

dopuszczając spłatę kredytów w walucie obcej, wyłączyły możliwość badania

abuzywności postanowień umowy regulujących mechanizm przeliczeniowy;

6) art. 3851 § 1 i art. 3852 k.c. przez przyjęcie, że bank dopuścił się rażącego

naruszenia interesu klienta i naruszył dobre obyczaje;

7) art. 358 § 2 w zw. z art. 3 k.c., art. 41 pr.weksl., art. 2 ust. 3 Prawa

dewizowego i art. 58 § 1 k.c. przez uznanie, że postanowienia dotyczące klauzul

przeliczeniowych mają charakter niedozwolony i nie wiążą stron;

8) art. 3851 § 2 k.c. przez stwierdzenie nieważności umowy z uwagi na

wyeliminowanie abuzywnych postanowień dotyczących zasad wypłaty i spłaty

kredytu;

II CSKP 1096/23

5

9) art. 3851 § 1 w zw. z art. 3851 § 2 k.c. w świetle art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13

przez uznanie niektórych postanowień umowy za niewiążące kredytobiorców

i uznanie spornej umowy za nieważną;

10) art. 481 § 1 k.c. przez przyjęcie, że kredytobiorcom należą się odsetki za

opóźnienie za okres sprzed wydania zaskarżonego wyroku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W umowie kredytu indeksowanego do waluty obcej kurs przeliczenia spłaty

dokonanej w złotych na wyrażoną w walucie obcej wysokość raty kredytu

bezpośrednio wpływa na wysokość spłaty w złotych, czyli określa świadczenie

główne kredytobiorcy. Postanowienia umowy określające świadczenia główne

podlegają ocenie na podstawie art. 3851 § 1 k.c. tylko pod warunkiem, że nie zostały

sformułowane w sposób jednoznaczny. Utrwalona jest wykładnia, że wymaganie

jednoznaczności obejmuje także rezultat danego postanowienia. Konsument

powinien znać mechanizm kształtowania kursów przez bank, a umowa stron takiego

mechanizmu nie wskazywała.

Kurs walut obcych, ogłaszany przez bank na podstawie art. 111 ust. 1 pkt 4

pr.bank., wiąże klientów banku przy dokonywaniu z bankiem czynności prawnych

w okresie od ogłoszenia kursu do ogłoszenia nowego kursu. Istotne jest tu jednak to,

iż nie można umową związać konsumenta kursami, które dopiero zostaną ogłoszone,

a orzecznictwo jednolicie uznaje takie związanie przyszłym kursem za niedozwolone.

Skoro klauzula kursowa zawarta w umowie kredytu indeksowanego nie wiąże,

to do umowy tej stosuje się uchwała pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia

2024 r., III CZP 25/22, która do rangi zasady prawnej podniosła tezy:

1) w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub

denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi

niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie

prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób

określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów;

II CSKP 1096/23

6

2) w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w

umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w

pozostałym zakresie.

Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie (art. 88 u.s.n.), uniemożliwiają

uznanie umowy stron za ważną w jakimkolwiek zakresie i czynią bezprzedmiotową

ocenę zasadności zarzutów skargi zmierzających do podważenia tezy o nieważności

umowy kredytu w całości. Sąd Najwyższy zobowiązany jest do uznania tezy

zaskarżonego wyroku o nieważności umowy za odpowiadającą prawu, gdyż do

nieważności umowy kredytu indeksowanego w świetle uchwały z 25 kwietnia 2024 r.

wystarcza abuzywność klauzuli przeliczeniowej.

Nie ma podstaw do pozbawienia kredytobiorców odsetek za okres sprzed

wydania prawomocnego wyroku co do ważności umowy. Możliwość przywrócenia

mocy prawnej niedozwolonemu postanowieniu umowy oświadczeniem konsumenta,

ze skutkiem ex tunc, nie pozbawia wymagalności roszczenia konsumenta o zwrot

nienależenie spełnionych świadczeń. Jeżeli konsument żąda od przedsiębiorcy

świadczenia z powołaniem się na niedozwolony charakter niektórych postanowień

umowy, to dostatecznie wyraża swoje stanowisko, a jego roszczenie staje się

wymagalne zgodnie z art. 455 k.c., tj. na skutek wezwania do zwrotu spłat. Artykuł

3851 § 1 k.c. nie ustanawia wyjątków od zasady z art. 455 k.c., ponieważ reguluje

inne zagadnienie: przesłanki uznania postanowienia umowy za niedozwolone

i skutek prawny takiego uznania w postaci niezwiązania konsumenta tym

postanowieniem. Art. 3851 § 1 k.c. nie odnosi się do terminu spełnienia świadczeń

powstających na skutek nieważności postanowienia umowy lub całej umowy.

Zaskarżony wyrok nie jest wyrokiem konstytutywnym, więc jego wydanie nie było

konieczne do wymagalności roszczenia kredytobiorców o zwrot spłat.

Dopóki nieważna umowa nie zostanie wykonana w całości lub z innych

przyczyn nie przestanie wiązać, strona umowy ma interes prawny w ustaleniu

nieistnienia stosunku kredytu z powodu nieważności umowy kreującej ten stosunek,

niezależnie od roszczeń powstałych w związku z wykonaną częścią umowy.

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c.

oddalił skargę kasacyjną.

II CSKP 1096/23

7

Na podstawie art. 98 § 1 i 99 k.p.c. powodom przysługuje od skarżącego zwrot

kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę kasacyjną w wysokości stawki

minimalnej określonej w stosowanym odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia

Min. Sprawiedl. w sprawie opłat za czynności radców prawnych. Zgodnie z żądaniem

powodów koszty zostały zasądzone łącznie. Skoro współuczestnik sporu może

przenieść swoją część wierzytelności o koszty na innego współuczestnika, to może

ją także uczynić ją wspólną wierzytelnością, co powodowie uczynili żądając

przyznania im kosztów łącznie.

Piotr Telusiewicz

Dariusz Pawłyszcze

Kamil Zaradkiewicz

(G.G.)

[SOP]