Kredyt waloryzowany frankiem bez zmiany waluty kredytu. Bank przegrał skargę kasacyjną w SN

II CSKP 1124/23

2

Wyrokiem z 17 czerwca 2021 r. w sprawie z powództwa K.W. przeciwko Bank

S.A. z siedzibą w W. (dalej Bank) o ustalenie i zapłatę, Sąd Okręgowy w Warszawie

ustalił, że bliżej opisana umowa o kredyt hipoteczny zawarta 9 listopada 2006 r, przez

powoda i Bank1 S.A. w W. (poprzednika prawnego pozwanego) jest nieważna,

zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 213 073,67 zł

i 7 262,62 franków szwajcarskich (dalej CHF) z odsetkami ustawowymi za opóźnienie

od 27 lutego 2020 r. do dnia zapłaty, oddalił powództwo o zapłatę w pozostałym

zakresie i orzekł o kosztach postępowania.

Sąd pierwszej instancji poczynił obszerne ustalenia faktyczne, z których

wynika, że w dniu 9 listopada 2006 r. powód zawarł z poprzednikiem prawnym

pozwanego Banku umowę na warunkach szczegółowo opisanych w uzasadnieniu

wyroku. Na jej podstawie Bank udzielił powodowi kredytu hipotecznego

denominowanego do CHF, w kwocie stanowiącej równowartość 167 799,21 CHF na

30 lat w celu sfinansowania kosztów zakupu lokalu mieszkalnego. Uruchomienie

kredytu miało nastąpić najpóźniej do 6 maja 2007 r., w sposób opisany w umowie,

w kwocie nie większej niż 400 000 zł. Powód nabył kredytowaną nieruchomość

w dniu 20 listopada 2006 r. za cenę wynoszącą 400 000 zł. Kredyt uruchomiono

w dniu 24 listopada 2006 r. w kwocie 152.658,81 CHF, tj. 360 000 zł oraz w kwocie

15 140,50 CHF, tj. 35 704,33 zł. Kwota ta została wypłacona w złotych. Pozwany

pobrał ponadto od powoda składki i opłaty opisane szczegółowo w uzasadnieniu

wyroku. W okresie od 9 listopada 2006 r. do 16 stycznia 2020 r. powód uiścił na rzecz

pozwanego kwoty: 212 607,67 zł z tytułu rat kapitałowo-odsetkowych za okres

od lutego 2010 r. do listopada 2018 r., 465,90 zł z tytułu ubezpieczenia niskiego

wkładu własnego w okresie od 10 listopada 2010 r. do 15 listopada 2011 r. oraz

7 262,62 CHF z tytułu rat kapitałowo-odsetkowych za okres od grudnia 2018 r. do

stycznia 2020 r. W dniu 20 grudnia 2019 r. powód złożył reklamację do pozwanego

Banku, wskazując na nieważność umowy oraz inne wymienione wadliwości.

Na podstawie poczynionych w sprawie ustaleń faktycznych, Sąd Okręgowy

podniósł, że wbrew tezom pozwanego, umowa kredytu nie dotyczyła kredytu

walutowego, lecz stanowiła umowę kredytu denominowanego do waluty obcej

II CSKP 1124/23

3

z zastosowaniem mechanizmu odwrotnej indeksacji. Jest nieważna ze względu na

przekroczenie granic swobody kontraktowania określonych w art. 3531 k.c., zaś

powód wykazał interes prawny rozumieniu art. 189 k.p.c. w żądaniu ustaleniu jej

nieważności. Niezależnie od tego, umowa zawiera abuzywne klauzule indeksacyjne,

określające główne świadczenia stron, niewyrażone jednak w sposób prosty

i jednoznaczny dla powoda jako konsumenta, zaś brak możliwości zastąpienia ich

przepisami dyspozytywnymi także skutkuje, z tej przyczyny, upadkiem

przedmiotowej umowy. Konsekwencją tego stanu rzeczy jest powstanie roszczenia

powoda o zwrot tego, co świadczył na rzecz Banku w wykonaniu nieważnej umowy,

a zatem roszczenie restytucyjne o zwrot świadczenia nienależnego na podstawie

art. 405 i art. 410 § 2 k.c., które zostało uwzględnione w wysokości wskazanej

w sentencji z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w zapłacie.

Wyrokiem z 12 maja 2022 r., Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił apelację

pozwanego, podzielając ustalenia faktyczne i oceny prawne Sądu pierwszej instancji.

W skardze kasacyjnej pozwany Bank zarzucił naruszenie art. 189 k.p.c.

w zw. z art. 4 ustawy z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy Prawo bankowe oraz

niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2011 r., Nr 165, poz. .984, alej: „ustawa

antyspreadowa) w z. z art. 69 ust. 2 pkt 4 a i art. 75b ustawy z 29 sierpnia 1997 r.

Prawo bankowe (t.j. Dz.U. z 2026 r., poz. 38, dalej: „prawo bankowe”), art. 69 ust. 1

prawa bankowego w zw. z art. 65 § 1 k.c. , art. 3851 § 1 w zw. z art. 65 § 2 k.c.

w zw. z art. 69 ust. 1 prawa bankowego, art. 3851 § 1 zdanie 2 w zw. z art. 65 § 2

k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 i ust. 2 prawa bankowego w zw. z art. 4 ust. 2 Dyrektywy

Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach

konsumenckich (Dz. Urz. UE L.95 z 21 kwietnia 1993 r., dalej „Dyrektywa 93/13”),

art. 65 § 2 w zw. z art. 3851 § 1 zdanie 2 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13

w zw. z art. 111 ust. 1 pkt 4 prawa bankowego, dalej naruszenie art. 3851 § 1

i art. 3852 k.c. , art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 3 k.c. , art. 41 ustawy z 28 kwietnia

1936 r. Prawo wekslowe (t.j. Dz. U z 2022 r., poz. 282, dalej „prawo wekslowe”),

art. 2 ust. 3 ustawy z 27 lipca 2002 r. Prawo dewizowe w zw. z art. 58 § 1 k.c.,

art. 3851 § 2 w zw. z art. 65 w zw. z art. 3531 k.c., art. 358 § 2 k.c., art. 405 w zw.

z art. 410 § 2 k.c. oraz art. 481 § 1 k.c.

II CSKP 1124/23

4

Formułując te podstawy kasacyjne, pozwany Bank wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie jest zasadny zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. w sposób wskazany

w skardze kasacyjnej, albowiem w świetle ugruntowanego orzecznictwa Sądu

Najwyższego, możliwość dochodzenia roszczenia o zwrot zapłaconych rat kredytu

nie eliminuje interesu prawnego kredytobiorcy w żądaniu ustalenia nieistnienia

stosunku prawnego w związku z nieważnością umowy kredytu. Interes prawny

- o którym mowa w art. 189 k.p.c. - należy bowiem postrzegać elastycznie,

z uwzględnieniem celowościowej wykładni tego pojęcia, szeroko pojmowanego

prawa do sądu oraz konkretnych okoliczności sprawy. Powód zachowuje interes

prawny w zgłoszeniu powództwa o ustalenie nieistnienia (nieważności) stosunku

prawnego, jeżeli mimo przysługującego mu powództwa o świadczenie na podstawie

spornego stosunku prawnego, ze stosunku tego wynikają inne, dalej idące skutki,

których dochodzenie w drodze powództwa o zapłatę nie jest możliwe lub aktualne.

W takich stanach faktycznych jedynie powództwo o ustalenie nieistnienia tego

stosunku prawnego - z uwzględnieniem procesowych skutków wyroku o ustalenie,

w szczególności granic prawomocności materialnej - może w pełny sposób

zaspokoić interes prawny powoda, zapobiec potencjalnym sporom między stronami

na przyszłość, a zatem w definitywny sposób rozstrzygnąć niepewną sytuację

prawną związaną ze spornym stosunkiem prawnym (zob.m.in. uzasadnienie uchwał

Sądu Najwyższego z 17 grudnia 1993 r., III CZP 171/93, OSNCP 1994, nr 7-8,

poz. 149 i z 20 października 2015 r., III CZP 27/15, OSNC 2016, Nr 3, poz. 31, wyroki

Sądu Najwyższego z 2 lipca 2015 r., V CSK 640/14; z 2 lutego 2006 r., II CK 395/05;

z 25 lutego 2022 r., II CSKP 87/22; i z 23 kwietnia 2021 r., II CSK 9/21, a także

postanowienie Sądu Najwyższego z 30 grudnia 2024 r., I CSK 3258/23).

Sąd Apelacyjny nie naruszył także art. 69 prawa bankowego

w zw. z art. 65 k.c. w sposób wskazany w skardze kasacyjnej. W świetle art. 69

II CSKP 1124/23

5

ust. 1 pr. bank., określającego elementy konstrukcyjne umowy kredytu bankowego,

zobowiązanie banku w tej umowie polega na oddaniu do dyspozycji kredytobiorcy na

czas oznaczony kwoty środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel,

a zobowiązanie kredytobiorcy na korzystaniu z tej kwoty na warunkach określonych

w umowie i zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych

terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu.

Tak scharakteryzowaną konstrukcję umowy kredytu ustawodawca sprecyzował

w art. 69 ust. 2 pr. bank., w którym – poza wymaganiem formy pisemnej – wskazał,

że powinna ona zawierać kwotę i walutę kredytu, cel, na który kredyt został udzielony,

zasady i termin spłaty, wysokość oprocentowania i warunki jego zmiany, sposób

zabezpieczenia spłaty, zakres uprawnień banku związanych z kontrolą

wykorzystania i spłaty kredytu, terminy i sposób postawienia do dyspozycji

kredytobiorcy środków pieniężnych, wysokość prowizji, jeżeli umowa ją przewiduje,

warunki dokonywania zmian i rozwiązania umowy. Wbrew tezom pozwanego, strony

nie zawarły umowy kredytu walutowego, co miałoby miejsce, gdyby pozwany wypłacił

powodowi uzgodnioną kwotę we frankach szwajcarskich, zaś kredytobiorca

zobowiązałby się taką kwotę, w tej walucie, zwrócić z ustalonym oprocentowaniem

w ratach spełnianych w CHF. Na etapie uzgadniania warunków umowy powód

informował jednak pozwanego, że zaciąga kredyt na zakup nieruchomości w Polsce

w celu sfinansowania jej ceny wyrażonej w złotych, a ujęta w umowie kwota kredytu

w CHF miała pełnić wyłącznie funkcję waloryzacyjną. Umowę zakwalifikować trzeba

zatem do kategorii kredytów denominowanych, w których kwota kredytu jest

wyrażona w walucie obcej, a zostaje wypłacona w walucie krajowej według klauzuli

umownej opartej na kursie kupna waluty obcej obowiązującym w dniu uruchomienia

kredytu, zaś spłata kredytu następuje w walucie krajowej. Kredyty indeksowany

i denominowany w walucie obcej różnią się wyłącznie sposobem wyrażenia owej

waloryzacyjnej funkcji pełnionej przez walutę obcą.

Nie są także uzasadnione rozbudowane zarzuty naruszenia art. 3851 k.c.

w związku ze wskazanymi w podstawach kasacyjnych przepisami kodeksu

cywilnego, prawa bankowego oraz Dyrektywy 93/13. Kwestie w nich poruszone

zostały już ż rozważone i rozstrzygnięte w orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz

II CSKP 1124/23

6

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE), w świetle którego nie doszło do

naruszenia przytoczonych w skardze norm prawnych.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje aktualnie, że klauzule

kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego

indeksowanego do waluty obcej lub denominowanego w walucie obcej (o tego

rodzaju kredyt chodzi w tej sprawie) określają główne świadczenia stron (zob. wyroki

Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2,

poz. 20; z 4 kwietnia 2019 r., I CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18;

z 21 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21 oraz z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22).

Skarżący zarzucił wadliwe przyjęcie przez Sąd drugiej instancji, że postanowienia

umowy stron przewidujące indeksację kredytu kursem waluty obcej nie zostały

sformułowane w sposób jednoznaczny. Zarzut ten jest jednak niezasadny, albowiem

w orzecznictwie Sądu Najwyższego i TSUE wyjaśniono już, że wymaganie wyrażenia

postanowienia umownego w sposób jednoznaczny, prostym i zrozumiałym językiem

jest spełnione, gdy umowa przedstawia konsumentowi w sposób przejrzysty

działanie mechanizmu waloryzacyjnego tak, aby konsument był w stanie oszacować,

w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy

konsekwencje ekonomiczne związane z zaciągnięciem wieloletniego zobowiązania

kredytowego waloryzowanego kursem waluty obcej. Konsument powinien być jasno

poinformowany przez bank, że podpisując umowę kredytu indeksowanego do waluty

obcej, ponosi przez cały okres obowiązywania umowy nieograniczone niczym ryzyko

kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się dla niego trudne

do udźwignięcia w przypadku silnej deprecjacji waluty, w której otrzymuje

wynagrodzenie (zob. wyroki TSUE z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19;

z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13 oraz z 20 września 2017 r., C-186/16, a także wyrok

Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22). W wyroku z 10 czerwca

2021 r., C - 776/19, C - 782/19 TSUE wyjaśnił, że wykładni art. 3 ust. 1 Dyrektywy

93/13 należy dokonywać w ten sposób, że warunki umowny kredytu, które powodują

skutek w postaci ponoszenia nieograniczonego ryzyka kursowego przez

kredytobiorcę, mogą doprowadzić do powstania znaczącej nierównowagi

wynikających z tej umowy kredytu praw i obowiązków stron ze szkodą dla

konsumenta, jeśli przedsiębiorca nie mógłby racjonalnie oczekiwać, przestrzegając

II CSKP 1124/23

7

wymogu przejrzystości w stosunku do konsumenta, że ten konsument

zaakceptowałby, w następstwie indywidualnych negocjacji, nieproporcjonalne ryzyko

kursowe, które wynika z takich warunków. W uzasadnieniu wyroku z 27 listopada

2019 r. II CSK 483/18, Sąd Najwyższy podniósł, że nie jest wystarczające wskazanie

w umowie, że ryzyko związane z zmianą kursu waluty ponosi kredytobiorca oraz

odebranie od niego oświadczenia o standardowej treści, że został poinformowany

o ponoszeniu ryzyka wynikającego ze zmiany kursu waluty oraz przyjął do

wiadomości i akceptuje to ryzyko. Wprowadzenie do umowy kredytowej zawieranej

na wiele lat mechanizmu działania ryzyka kursowego, wymagało szczególnej

staranności Banku w zakresie wyraźnego wskazania zagrożeń wiążących się

z oferowanym kredytem, tak by konsument miał pełne rozeznanie konsekwencji

ekonomicznych zawieranej umowy. W takim stanie rzeczy przedkontraktowy

obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka kursowego powinien zostać wykonany

w sposób jednoznacznie i zrozumiale unaoczniający konsumentowi, który z reguły

posiada elementarną znajomość rynku finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju

kredytu jest bardzo ryzykowne. Ochrona konsumenta może zostać zapewniona

jedynie wtedy, gdy uwzględnione zostaną jego rzeczywiste i tym samym bieżące

interesy, a nie interesy, jakie miał w okolicznościach istniejących w chwili zawarcia

danej umowy.

Klauzule waloryzacyjne, które określają główne świadczenia stron i nie zostały

wyrażone w umowie kredytu w sposób jasny i precyzyjny, podlegają badaniu pod

kątem spełnienia przesłanek z art. 3851 § 1 k.c. Nie jest zasadny kasacyjny zarzut

wadliwego przyjęcia przez Sąd Apelacyjny, iż postanowienia umowne dotyczące

indeksacji kredytu stanowią niedozwolone postanowienia umowne. Abuzywność tych

klauzul została już bowiem przesądzona w orzecznictwie Sądu Najwyższego i TSUE,

w którym wyjaśniono, że postanowienia umowy (regulaminu), określające zarówno

zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu,

jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować

kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych, gdyż

kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami,

rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami i naruszenie

interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu wysokości

II CSKP 1124/23

8

świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od swobodnej decyzji

banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na złotówki w chwili jego wypłaty,

jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych spłacanych rat,

służy bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Takie postanowienia,

które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut,

są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku; obarczają

kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Są

one niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku)

w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np. w razie

wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego

z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów (zob. wyroki Sądu Najwyższego

z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11, poz. 134; z 1 marca

2017 r., IV CSK 285/16; z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18 oraz z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2, poz. 20).

Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 358 § 2 k.c. w związku

z przepisami przytoczonymi w podstawach skargi kasacyjnej (w tym art. 41 prawa

wekslowego) przez zanegowanie przez Sąd Apelacyjny możliwości zastąpienia luki,

spowodowanej wyeliminowaniem z umowy klauzul abuzywnych, przez zastosowanie,

w celu rozliczeń stron, średniego kursu CHF ogłaszanego przez Narodowy Bank

Polski. W orzecznictwie Sądu Najwyższego za niedopuszczalne uznaje się bowiem

zastąpienie niedozwolonych postanowień umownych przez zastosowanie art. 69

ust. 3 prawa bankowego, norm dotyczących wykładni oświadczeń woli (art. 65 k.c.),

art. 41 prawa wekslowego lub art. 358 § 2 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego

z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22; z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22 oraz

20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22; postanowienie Sądu Najwyższego

z 14 grudnia 2023 r. I CSK 6150/22).

Abuzywne klauzule indeksacyjne są od początku, z mocy samego prawa,

dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy, chyba że konsument

następczo udzieli świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób przywróci

ich skuteczność z mocą wsteczną (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego - zasada prawna - z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, Nr 9,

poz. 56). W uzasadnieniu powołanej uchwały wyjaśniono, w nawiązaniu do

II CSKP 1124/23

9

wcześniejszego orzecznictwa, w tym orzecznictwa TSUE (zob. w szczególności

wyrok TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18), że zastąpienie niedozwolonego

postanowienia umownego odnoszącego się do sposobu określania kursu waluty

obcej (w umowie kredytu indeksowanego czy denominowanego) innym sposobem

określenia kursu waluty obcej wchodzi w rachubę tylko wtedy, gdy (koniunkcja

przesłanek): 1) po wyłączeniu klauzuli abuzywnej umowa nie może obowiązywać,

o czym decyduje obiektywne podejście w świetle prawa krajowego, a zatem wola

jednej ze stron, w tym konsumenta, nie ma w tym zakresie rozstrzygającego

znaczenia; 2) całkowity upadek umowy naraża konsumenta na „szczególnie

niekorzystne konsekwencje”, w świetle okoliczności istniejących w czasie sporu lub

możliwych wówczas do przewidzenia, z uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących

interesów konsumenta i z zastrzeżeniem, że do celów tej oceny decydująca jest wola

wyrażona przez konsumenta w tym względzie; 3) istnieje przepis dyspozytywny albo

przepis „mający zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą na to zgodę", który

mógłby zastąpić wyeliminowane niedozwolone postanowienie umowne,

umożliwiając utrzymanie umowy w mocy; jeżeli niedozwolone postanowienie

umowne odzwierciedlało obowiązujący przepis ustawowy mający zastosowanie

w przypadku porozumienia stron, w rachubę wchodzi także zastąpienie

niedozwolonego postanowienia „tym stanowiącym punkt odniesienia przepisem

ustawowym w nowym brzmieniu przyjętym już po zawarciu umowy". W świetle tych

zapatrywań tym bardziej nie jest dopuszczalne zastosowanie do rozliczeń stron

średniego kursu Narodowego Banku Polskiego w oparciu o art. 358 § 2 k.c., skoro

zastąpienie (substytucja) abuzywnych klauzul kursowych odwołaniem do kursu

średniego Narodowego Banku Polskiego nie uwzględnia koniecznego warunku tego

rodzaju zastąpienia, zgodnie z którym - w świetle powołanego utrwalonego

orzecznictwa - wchodzi ono w rachubę tylko wtedy, gdyby jego brak narażał

konsumenta, przez upadek umowy w całości, na szczególnie niekorzystne skutki,

przy czym decydujące w tym zakresie jest zdanie konsumenta.

Jeżeli bez niedozwolonych postanowień umownych umowa nie może

obowiązywać i nie zaszły przesłanki umożliwiające zastosowanie regulacji

zastępczej, a konsument - tak jak ma to miejsce w okolicznościach sprawy

- postanowień abuzywnych nie potwierdził, nie udzielając następczo świadomej

II CSKP 1124/23

10

i wolnej zgody na te klauzule i tym samym odmawiając przywrócenia im skuteczności

z mocą wsteczną, (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, Nr 9, poz. 56; uchwała Sądu

Najwyższego z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, OSNC 2021, Nr 6, poz. 40; wyroki

TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18 i z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20 oraz wyroki

Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD, 2021, Nr 2,

poz. 20; z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21 i z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22),

umowa jest trwale bezskuteczna (nieważna), a podstawą tej nieważności jest

art. 58 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21;

z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22; z 25 października 2023 r., II CSKP 820/23;

z 9 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22 oraz z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego podniesiono, że jeżeli eliminacja

niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej deformacji regulacji

umownej, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć treści praw

i obowiązków stron, to nie można przyjąć, iż strony pozostają związane pozostałą

częścią umowy. Koresponduje to z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG, który

przewiduje, że nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub

dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa

w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po

wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków (zob. np. wyroki SN z: 27 lipca 2021 r.,

V CSKP 49/21; 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21). Wyeliminowanie z łączącej strony

umowy abuzywnych postanowień umownych rodzi zatem konieczność dokonania

oceny, czy umowa w pozostałym zakresie jest możliwa do utrzymania. Jak wskazał

Sąd Najwyższy, wyeliminowanie ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy

kredytu indeksowanego lub denominowanego jest równoznaczne z tak daleko

idącym przekształceniem umowy, że należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie

i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy

kredytu. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie

umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za

jej całkowitą nieważnością.

Wbrew zarzutom pozwanego, nie doszło do naruszenia art. 405 k.c.

i 410 § 2 k.c., w sposób wskazany w skardze kasacyjnej, albowiem stronie, która

II CSKP 1124/23

11

w wykonaniu nieważnej umowy kredytu spłacała kredyt, przysługuje roszczenie

o zwrot uiszczonych środków pieniężnych jako świadczenia nienależnego,

niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu zwrotu

nienależnie otrzymanej kwoty kredytu. Między bankiem a kredytobiorcą powstają

wówczas odmienne zobowiązania restytucyjne - zobowiązanie tego kredytobiorcy do

zwrotu wykorzystanych środków pieniężnych oraz zobowiązania banku do zwrotu

uiszczonych płatności. Zobowiązania stron do zwrotu otrzymanych nienależnie

świadczeń są co do zasady od siebie niezależne, co odpowiada teorii dwóch

kondykcji, przeciwstawianej teorii salda. Skarżący podniósł, że Sądy meriti powinny

zasądzić na rzecz powoda zwrot uiszczonej przez niego na rzecz pozwanego kwotę

7 262,62 CHF, po jej przeliczeniu według kursów średnich tej waluty, ogłaszanych

przez NBP w dniach, w których powód uiszczał poszczególne raty

kapitałowo-odsetkowe objęte żądaniem pozwu wyrażone w tej walucie. Ten pogląd

nie jest zasadny, ponieważ powód chodzi zwrotu tego, co nienależnie świadczył.

Skoro kredytodawca otrzymywał od powoda środki finansowe w walucie obcej,

w wykonaniu - jak się okazało – nieważnej umowy kredytu, to jego roszczenie o zwrot

nienależnego świadczenia w postaci wpłaconych na rzecz kredytodawcy środków

finansowych w walucie obcej (CHF) zasługiwało na uwzględnienie. Innymi słowy,

powodowi przysługuje roszczenie o zwrot takiej ilości środków pieniężnych CHF, jaką

uiścił na rzecz pozwanego w wykonaniu nieważnych umów.

W świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego i TSUE trafne jest także przyjęte

przez Sąd Apelacyjny stanowisko co do wymagalności roszczenia powoda

o zasądzenie od pozwanego kwoty objętej pozwem oraz odsetek ustawowych za

opóźnienie w jej zapłacie. W przypadku nieważności umowy kredytowej zawartej

przez przedsiębiorcę z konsumentem, konsument jest uprawniony do domagania się

od przedsiębiorcy zwrotu świadczeń spełnionych przez konsumenta w wykonaniu tej

umowy oraz odsetek za opóźnienie od momentu upływu terminu nałożonego na

danego przedsiębiorcę do wykonania tego zobowiązania, po tym jak przedsiębiorca

ten otrzyma wezwanie do zwrotu tego świadczenia (zob. wyrok TSUE

z 14 grudnia 2023 r., C – 28/22). Powstanie stanu wymagalności roszczenia o zwrot

świadczenia spełnionego w wykonaniu nieważnej umowy oraz stanu opóźnienia

w realizacji tego roszczenia przez zobowiązanego, nie jest uzależnione od

II CSKP 1124/23

12

stanowiska konsumenta co do braku jego zgody na dalsze obowiązywanie umowy

zawierającej klauzule abuzywne (zob. wyrok TSUE z 7 grudnia 2023 r., C - 140/22).

W tym stanie rzeczy orzeczono, jak w sentencji (art. 39814 k.p.c. oraz. 98 § 1,

11 i 3 w zw. z art. 108 i art. 39821 i art. 391 § 1 k.p.c.).

Agnieszka Piotrowska

Monika Koba

Dariusz Zawistowski

(A.D.)

[SOP]