Kredyt indeksowany do franka nieważny. SN oddalił skargę banku

II CSKP 1129/24

2

Wyrokiem z 26 maja 2023 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu oddalił apelację od

wyroku Sądu Okręgowego w Legnicy z 10 sierpnia 2022 r., którym ustalono, że

umowa kredytu hipotecznego zawarta 19 sierpnia 2008 r. przez A.A. i M.A. z Bank 1

S.A. w W. jest nieważna.

Sąd Apelacyjny oparł wyrok na następujących ustaleniach faktycznych

i rozważaniach prawnych, istotnych dla rozstrzygnięcia skargi kasacyjnej:

Powodowie jako konsumenci zawarli 19 sierpnia 2008 r. z Bankiem 1 S.A.

umowę kredytu w kwocie 304 850 zł, indeksowanego do franka szwajcarskiego

(CHF). Umowa zawierała mechanizm przeliczeń między walutą polską a CHF oparty

na tabeli kursów ustalanej przez bank.

Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy

i uczynił je podstawą własnego rozstrzygnięcia. Zaaprobował również stanowisko

Sądu pierwszej instancji co do nieważności zawartej przez strony umowy kredytu

z uwagi na abuzywność postanowień umowy, które dotyczą indeksacji kredytu

kursem franka szwajcarskiego. Sąd Apelacyjny nie znalazł przy tym podstaw do

zastąpienia wyeliminowanych z umowy postanowień umownych, stanowiących

klauzule abuzywne, przepisem prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł pozwany,

zaskarżając wyrok w całości, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Skarżący zarzucił zaskarżonemu orzeczeniu naruszenie: art. 189 k.p.c.;

art. art. 3851 § 1 w zw. z art. 58 § 1-3 k.c.; art. 3852 k.c.; art. 3851 § 1 i 2 k.c.;

art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo

bankowego (dalej: „pr.bank.”); art. 56, 354 § 1 i 2, art. 65 § 1 i 2 w zw. z art. 358 § 2

k.c.; art. 358 § 1 i 2 k.c.; art. 358 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 i 2 oraz art. 7

ust. 1-3 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie

nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”).

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powodowie wnieśli o jej oddalenie oraz

zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

II CSKP 1129/24

3

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Strony zawarły umowę kredytu indeksowanego kursem waluty obcej.

Według Sądu Apelacyjnego postanowienia dotyczące przeliczenia kwoty kredytu

i spłat na CHF są abuzywne, a bez nich umowa nie może funkcjonować, co prowadzi

do wniosku o jej nieważności. Skarżący podważa to stanowisko, formułując zarzuty,

które już wielokrotnie były przedmiotem oceny w orzecznictwie Sądu Najwyższego.

2. Nie jest trafny zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego dominuje trafny pogląd, że dopuszczalne jest wystąpienie z żądaniem

ustalenia nieistnienia stosunku kredytu ze względu na nieważność umowy kredytu,

nawet jeżeli stronie przysługuje roszczenie o zwrot świadczeń spełnionych na

podstawie tej umowy (zob. np. wyroki: z 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22;

z 20 czerwca 2022 r., II CSKP 701/22, i z 6 czerwca 2024 r., II CSKP 1166/22).

3. Sąd Apelacyjny trafnie uznał za niedozwolone klauzule przeliczeniowe

(indeksacyjne) w umowie stron, pozwalające pozwanemu bankowi na swobodne

ustalenie kursu walutowego, według którego następuje przeliczenie udzielonego

kredytu oraz uiszczanych przez powodów spłat. Stanowisko o niedozwolonym

charakterze postanowień, w których możliwość ustalania kursu (a zatem również

wysokości świadczeń) zależy od własnej decyzji jednej ze stron, jest już ugruntowane

w orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. m.in. wyroki: z 26 maja 2022 r.,

II CSKP 650/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 48, i tam powołane orzecznictwo;

z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 334/22; z 8 lutego 2023 r., II CSKP 978/22).

4. Konsekwencją uznania, że dane postanowienie umowne ma charakter

niedozwolony w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. jest stwierdzenie bezskuteczności

niedozwolonego postanowienia, połączone z przewidzianą w art. 3851 § 2 k.c.

zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie (zob. m.in uchwałę SN

z 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07, OSNC 2008, nr 7-8, poz. 87, oraz uchwałę

składu siedmiu sędziów SN z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9,

poz. 56, a także m.in. wyroki SN: z 30 maja 2014 r., III CSK 204/13; z 1 marca 2017

r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 8 lutego 2023 r.,

II CSKP 978/22).

II CSKP 1129/24

4

Uznanie zatem, że postanowienia odnoszące się do przeliczania kwoty

kredytu oraz uiszczanych spłat na walutę obcą są niedozwolonymi postanowieniami

umownymi oznacza, że zgodnie z art. 3851 § 1 zd. 1 k.c., nie wiążą one powodów.

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13

należy interpretować w ten sposób, iż warunek umowny uznany za nieuczciwy należy

co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, tak by nie wywoływał on skutków wobec

konsumenta. W związku z tym sądowe stwierdzenie nieuczciwego charakteru

takiego warunku powinno mieć z reguły skutek w postaci „przywrócenia” sytuacji

prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w braku tego warunku

[zob. wyrok z 21 grudnia 2016 r., C-154/15, C-307/15 i C-308/15, Francisco Gutiérrez

Naranjo i Ana María Palacios Martínez przeciwko Cajasur Banco i Banco Bilbao

Vizcaya Argentaria SA (BBVA), pkt 61-62].

Sąd drugiej instancji prawidłowo wobec tego stwierdził, że konsekwencją

zamieszczenia w umowie niedozwolonych klauzul przeliczeniowych jest upadek

(nieważność) umowy.

5. Chybiony jest zarzut skarżącego, że z perspektywy art. 3851 § 1 k.c.

konieczna jest rozłączna ocena klauzuli ryzyka walutowego (powiązania zawartej

umowy z walutą obcą) i klauzuli spreadu walutowego (a raczej klauzuli kursowej

regulującej sposób ustalania kursu wykorzystywanego do przeliczenia złotych na

CHF w trakcie wykonywania zobowiązania wynikającego z umowy), składających się

łącznie na zawartą w umowie klauzulę przeliczeniową.

Sąd Najwyższy wyjaśnił już, że klauzula ryzyka walutowego nie może

funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej przeliczenie przedmiotu

zobowiązań stron w celu ustalenia wysokości ich świadczeń. Z kolei klauzula

spreadowa nie ma racji bytu w umowie, w której nie zastosowano mechanizmu

przeliczeniowego powodującego narażenie konsumenta na ryzyko kursowe.

W konsekwencji klauzule te, składające się na przyjęty w umowach kredytu

mechanizm przeliczeniowy, są ze sobą ściśle powiązane, a ich rozszczepienie jest

zabiegiem sztucznym (zob. wyroki SN: z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18;

z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20; z 10 maja

2022 r., II CSKP 285/22; z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22; z 13 maja 2022 r.,

II CSKP 1129/24

5

II CSKP 464/22; z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22; z 28 października 2022 r.,

II CSKP 902/22; z 28 października 2022 r., II CSKP 910/22; z 8 listopada 2022 r.,

II CSKP 1153/22; z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22; z 20 lutego 2023 r.,

II CSKP 809/22; z 8 marca 2023 r., II CSKP 1095/22; z 12 kwietnia 2023 r.,

II CSKP 1531/22; z 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22; z 8 listopada 2023 r.,

II CSKP 2099/22).

6. Nieuzasadniony jest też zarzut skargi kwestionujący przyjęcie przez Sąd

Apelacyjny, że klauzula przeliczeniowa określa główne świadczenia stron. Wykładnia

art. 3851 § 1 k.c. w kontekście pojęcia „głównych świadczeń stron” w aktualnym

orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości. Klauzule przeliczeniowe

zastrzeżone w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego do waluty

obcej określają główne świadczenie kredytobiorcy (zob. m.in. wyroki SN:

z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18;

z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18;

z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21; z 3 lutego

2022 r., II CSKP 415/22).

Na takim stanowisku stoi też Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

(zob. np. wyroki: z 20 września 2017 r., C-186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in.

przeciwko Banca Românească SA, pkt 37; z 20 września 2018 r., C-51/17, OTP Bank

Nyrt. I OTP Faktoring Követeléskezelő Zrt przeciwko Teréz Ilyés i Emil Kiss, pkt 68;

z 14 marca 2019 r., C-118/17, Zsuzsanna Dunai przeciwko ERSTE Bank Hungary

Zrt, pkt 48; z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak i Justyna Dziubak

przeciwko Raiffeisen Bank International AG, pkt 44).

7. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale składu całej Izby Cywilnej

z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118), w razie uznania,

że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące

się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie

umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że

miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej

wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów (pkt 1. uchwały). W razie niemożliwości

ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub

II CSKP 1129/24

6

denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie (pkt 2. uchwały).

Wymaga podkreślenia, że według art. 87 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie

Najwyższym uchwała składu całej Izby, z chwilą jej podjęcia, uzyskuje moc zasady

prawnej, co oznacza, że wiąże inne składy Sądu Najwyższego (zob. art. 87 i 88

ustawy o Sądzie Najwyższym).

W konsekwencji nieuzasadnione są zarzuty skargi odnoszące się do

możliwości wypełnienia luki w umowie przez odwołanie się do mechanizmu ustalania

kursu walutowego przewidzianego w art. 358 § 2 i 3 k.c., tj. przyjęcia na potrzeby

wyliczeń średniego kursu NBP, a co za tym idzie – utrzymania umowy.

8. Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. oddalił

skargę kasacyjną i zgodnie z art. 98 § 1, 11 i 3 k.p.c. oraz § 10 ust. 4 pkt 1 w zw. z § 2

pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r.

w sprawie opłat za czynności adwokackie obciążył skarżącego kosztami

postępowania kasacyjnego.

Jacek Grela

Marcin Łochowski

Maciej Kowalski

(D.Z.)

[SOP]