Bank powoływał się na wadliwe doręczenie pisma spółki. SN oddalił skargę kasacyjną

Strona powodowa T. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w G. wniosła o

zasądzenie

od

strony

pozwanej

Bank

spółka

akcyjna

w W. kwoty 283 734,01 zł z ustawowym odsetkami od 9 maja 2015 r.

do dnia zapłaty z tytułu zwrotu nadpłaty należności odsetkowych, przypadających

od kapitału kredytu, udzielonego powodowi przez pozwanego na podstawie umowy

z 20 lutego 2007 r. Domagała się także ustalenia, że oprocentowanie powyższego

kredytu jest równe stopie oprocentowania WIBOR 6M powiększonej o jeden punkt

procentowy.

W odpowiedzi na pozew pozwany Bank wniósł o oddalenie powództwa,

podnosząc, że oprócz umowy o kredyt z 20 lutego 2007 r., strony zawarły także

w dniu 3 grudnia 2007 r. umowę zamiany stóp procentowych, modyfikującą

wysokość odsetek od kredytu należnych Bankowi, a zatem, wbrew twierdzeniom

powoda, nie wystąpiła jakakolwiek nadpłata z tytułu odsetek, ponieważ pobrane

odsetki są zgodne z tą umową. Pozwany wniósł także o oddalenie powództwa

o ustalenie, wskazując, ze należności odsetkowe od kapitału kredytu reguluje ważna

umowa zamiany stóp procentowych z 3 grudnia 2017 r.

W piśmie procesowym datowanym 3 grudnia 2015 r. powód podtrzymał

żądanie pozwu w zakresie zasądzenia kwoty 283 734,01 zł i zmodyfikował żądanie

o ustalenie w ten sposób, że wniósł o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego

wynikającego z umowy zamiany stóp procentowych z 3 grudnia 2007 r.

Wyrokiem z dnia 18 grudnia 2017 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił

powództwo o zapłatę, oddalił powództwo o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego

wynikającego z umowy zamiany stóp procentowych oraz umorzył postępowanie

w zakresie powództwa o ustalenie, że oprocentowanie kredytu jest zmienne i równe

stopie oprocentowania WIBOR 6M powiększonej o jeden punkt procentowy.

Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 20 lutego 2007 r. powód zawarł z Bank1 S.A.

w W (poprzednikiem prawnym pozwanego) bliżej opisaną umowę, na podstawie

której

powodowi

został

udzielony

kredyt

w

kwocie

1 600 000 zł na okres 180 miesięcy, z oprocentowaniem zmiennym, równym stopie

II CSKP 293/24

3

oprocentowania WIBOR dla sześciomiesięcznych depozytów, powiększonej

o 1,60 punktu procentowego. Aneksem z 5 września 2007 r. kwota kredytu została

podwyższona do 2 100 000 zł , a liczba rat kredytu - do 168.

W dniu 23 listopada 2007 r. strony zawarły umowę ramową dotyczącą transakcji

walutowych, terminowych i pochodnych na warunkach szczegółowo opisanych

w uzasadnieniu wyroku Sądu Okręgowego. W oparciu o jej postanowienia strony

zawarły w dniu 3 grudnia 2007 r., w sposób szczegółowo przez Sąd opisany, umowę

zamiany stóp procentowych (IRS). Na jej podstawie strony zobowiązały się w okresie

od dnia rozpoczęcia do dnia zakończenia umowy, do dokonania w każdym dniu

płatności odsetek wymiany płatności odsetkowych w ten sposób, że bank przekaże

klientowi kwotę odsetek naliczonych w okresie odsetkowym od kwoty bazowej

według stopy referencyjnej banku, a klient przekaże bankowi kwotę odsetek

naliczonych w okresie odsetkowym od kwoty bazowej według stopy referencyjnej

klienta; rozliczenie każdej z takich płatności nastąpi w każdym dniu płatności odsetek

wyłącznie w formie rozliczenia netto tj. przez zapłatę kwoty różnicy odsetek przez

stronę, której kwota odsetek obliczona w powyższy sposób jest wyższa, stronie,

której kwota odsetek obliczona w powyższy sposób jest niższa. Strony ustaliły kwotę

bazową w wysokości kwoty kredytu udzielonego na podstawie umowy

z 20 lutego 2007 r. z aneksem to jest w wysokości 2 090 804 zł. Sąd ustalił,

że w czasie obowiązywania wskazanych wyżej umów, na rachunku powoda

służącym spłacaniu kredytu były dokonywane uznania i obciążenia wynikające

z naliczenia odsetek należnych według umowy kredytu oraz odsetek należnych

z tytułu umowy IRS. Pismem z 17 kwietnia 2015 r. powód wezwał pozwany Bank

do zwrotu 284.439,28 zł z tytułu nadpłaty odsetek oraz do należytego wykonywania

umowy kredytu z 20 lutego 2007 r. przez pobieranie z rachunku bankowego powoda

odsetek w wysokości ustalonej w umowie kredytowej.

Opierając się na przytoczonych ustaleniach faktycznych, Sąd Okręgowy doszedł

do przekonania, że powództwo nie zasługuje na uwzględnienie. Wbrew zarzutom

powoda, uznał, że doszło do zawarcia umowy zamiany stóp procentowych

z 3 grudnia 2007 r. i brak jest podstaw do przyjęcia jej nieważności, co prowadziło

do oddalenia roszczenia powoda o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego

II CSKP 293/24

4

z niej wynikającego i w konsekwencji do oddalenia roszczenia o zwrot rzekomej

nadpłaty z tytułu rozliczenia należności odsetkowych od kapitału kredytu.

Po rozpoznaniu apelacji powoda, Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił

zaskarżony wyrok częściowo w punkcie pierwszym w ten sposób, że zasądził

od pozwanego na rzecz powoda kwotę 119 737,29 zł z odsetkami ustawowymi

od 9 maja 2015 r. do 31 grudnia 2015 r. oraz ustawowymi odsetkami za opóźnienie

od 1 stycznia 2016 r. do dnia zapłaty, oddalając apelację powoda w pozostałej części.

Sąd Apelacyjny, podobnie jak Sąd pierwszej instancji uznał, że strony zawarły

skutecznie umowę zamiany stóp procentowych z 3 grudnia 2007 r. Stanowiła

ona odrębny od umowy kredytu z 20 lutego 2007 r, stosunek prawny, ale powiązany

z umową kredytu w sensie gospodarczym poprzez modyfikację ostatecznych

rozliczeń stron w zakresie należności odsetkowych przypadających od kwoty kapitału

udzielonego powodowi kredytu. Sąd Apelacyjny odmiennie ocenił natomiast kwestię

ważności umowy zamiany stóp procentowych w świetle art. 3531 k.c.

oraz art. 58 § 1 i 2 k.c., orzecznictwa Sądu Najwyższego, a także przytoczonych

w uzasadnieniu i omówionych szczegółowo regulacji unijnych.

Podniósł, że przed zawarciem umowy zamiany stóp procentowych, pozwany

Bank powinien był udzielić powodowi, jako przedsiębiorcy niezajmującemu

się zawodowo zawieraniem tego typu transakcji, szczegółowych i wyczerpujących

informacji na temat charakteru i skutków tej umowy, odpowiadających standardom

przewidzianym w dyrektywie 2004/39/WE Parlamentu Europejskiego i Rady

z 21 kwietnia 2004 r. w sprawie rynków instrumentów finansowych, zmieniającej

dyrektywę Rady 85/611/EWG i 93/6/EWG i dyrektywę 2000/12/WE Parlamentu

Europejskiego i Rady oraz uchylającej dyrektywę Rady 93/22/EWG, a także

w dyrektywie Komisji 2006/73/WE z 10 sierpnia 2006 r. wprowadzającej środki

wykonawcze do dyrektywy 2004/39/WE Parlamentu Europejskiego i Rady. Pozwany

Bank tego jednak nie uczynił, czym naruszył wskazany obowiązek informacyjny,

nie informując powoda w sposób kompleksowy i rzetelny o ryzykach finansowych

związanych z umową zamiany stóp procentowych, które to ryzyka następnie ziściły

się na niekorzyść powoda. Sąd Apelacyjny podniósł także, że z zebranego w sprawie

materiału, zwłaszcza z zaaprobowanej przez ten Sąd, opinii biegłego sądowego

wynika, że w dniu zawarcia przedmiotowej umowy IRS przedstawiciel pozwanego

II CSKP 293/24

5

Banku miał pełną świadomość co do trendów stóp procentowych w kolejnych

okresach jej obowiązywania, które to tendencje mogły przynieść korzyść jedynie

Bankowi, o czym nie tylko nie poinformował powoda, ale wprost przeciwnie

zapewniał go, że umowa ta będzie dla niego korzystna.

Sąd Apelacyjny doszedł zatem do przekonania, że pozwany Bank nadużył swojej

silniejszej, od pozycji powoda, pozycji kontraktowej, wynikającej z przewagi

organizacyjnej i informacyjnej w celu zastrzeżenia korzyści dla siebie, co wykroczyło

poza granice swobody kontraktowania (w art. 3531 k.c. i art. 58 § 2 k.c.) i ostatecznie

skutkowało przyjęciem nieważności tej umowy. W konsekwencji powód

był uprawniony do domagania się zwrotu nadpłaconych odsetek od kapitału kredytu

świadczonych na podstawie i w wykonaniu nieważnej umowy zamiany stóp

procentowych z 3 grudnia 2007 r. Na podstawie zebranego w sprawie materiału

Sąd ustalił, że kwota ta wynosi 274 694,83 zł, jednakże, stosownie do podniesionego

przez pozwany Bank zarzutu przedawnienia, jej część, obejmująca kwoty zapłacone

przez powoda na rzecz pozwanego w okresie ponad trzech lat wstecz

od dnia wniesienia pozwu czyli 22 czerwca 2015 r. istotnie przekształciła

się w roszczenie naturalne. Z tej przyczyny Sąd Apelacyjny zasądził od pozwanego

na rzecz powoda nieprzedawnioną kwotę 119 737,29 zł, oddalając powództwo

o zapłatę w pozostałej części (art.117 § 2 w zw. z art. 118 k.c.).

W skardze kasacyjnej pozwany Bank zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego

w części zasądzającej od pozwanego na rzecz powoda kwotę ponad 57 927,24 zł

z odsetkami i kosztami postępowania. Zarzucił naruszenie art. 123 § 1 pkt 1 k.c.

przez wadliwe przyjęcie przez Sąd Apelacyjny, iż wniesienie pozwu

w dniu 22 czerwca 2015 r. przerwało bieg przedawnienia roszczeń formułowanych

przez powoda zarówno na gruncie umowy kredytu z 20 lutego 2007 r., jak i umowy

zamiany stóp procentowych z 3 grudnia 2007 r.

Formułując ten zarzut, pozwany wniósł o uchylenie wyroku Sądu drugiej instancji

w zaskarżonej części i orzeczenie co do istoty sprawy przez zasądzenie

od pozwanego na rzecz powoda nieprzedawnionej kwoty 57 927,24 zł z odsetkami

i kosztami postępowania, ewentualnie o uchylenie wyroku Sądu drugiej instancji

w zaskarżonej części i przekazanie sprawy w tej części Sądowi Apelacyjnemu

w Warszawie do ponownego rozpoznania.

II CSKP 293/24

6

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na aktualnym etapie postępowania nie jest już sporna nieważność umowy

zamiany stóp procentowych z 3 grudnia 2007 r. ani też konieczność rozliczenia

się przez pozwany Bank z otrzymanych od powoda na jej podstawie nienależnych

świadczeń z tytułu odsetek. Przedmiotem sporu jest wyłącznie wysokość należnej

kwoty w kontekście tego, jaka część roszczenia powoda z tego tytułu uległa

przedawnieniu.

Forsowana przez pozwanego w skardze kasacyjnej teza o przedawnieniu

ponad zaakceptowaną przez pozwanego kwotę 57 927,24 zł, opiera

się na twierdzeniu pozwanego, że dopiero na rozprawie w dniu 28 lutego 2017 r.

zostało mu skutecznie doręczone pismo procesowe powoda datowane

3 grudnia 2015 r., zawierające żądanie ustalenia nieważności umowy zamiany stóp

procentowych z 3 grudnia 2007 r., uwzględnione następnie przez Sąd przesłankowo

jako podstawa zasądzenia roszczenia w zakresie nadpłaconych przez powoda,

a zatem nienależnych pozwanemu, odsetek kredytowych. W ocenie pozwanego,

nie przedawniły się zatem tylko kwoty uiszczone przez powoda w wykonaniu

nieważnej umowy zamiany stóp procentowych w okresie trzech lat poprzedzających

28 kutego 2017 r.

Stanowisko to jest jednak nietrafne, jak prawidłowo ocenił Sąd Apelacyjny

w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Po pierwsze powód sformułował w pozwie

wysokość roszczenia o zapłatę, wskazując, że składają się na nią należności

uiszczone w okresie od grudnia 2007 r. do maja 2015 r. przewyższające należności,

którą powód powinien był świadczyć z tytułu odsetek od kwoty kredytu udzielonego

na podstawie umowy z 20 lutego 2007 r. Powód określił zatem w ten sposób

podstawę faktyczną żądania. Ani kwota roszczenia ani jego podstawa faktyczna,

wskazująca, że zdaniem powoda, podstawę ustalenia należnych odsetek powinna

stanowić przedmiotowa umowa kredytu, nie uległy przy tym zmianie do końca

postępowania. Po drugie, z akt sprawy wynika, że zawodowy pełnomocnik

procesowy powoda, w reakcji na odpowiedź Banku na pozew, odwołującą

się do umowy zamiany stóp procentowych z 3 grudnia 2007 r. oraz kwestionującą,

II CSKP 293/24

7

w jej świetle, oba żądania pozwu, wniósł do Sądu Okręgowego pismo procesowe

datowane 3 grudnia 2015 r., zawierające zmianę powództwa jedynie w zakresie

żądania o ustalenie nieważności przedmiotowej umowy z 3 grudnia 2007 r. oraz

podtrzymujące pierwotnie sformułowane w pozwie roszczenie o zapłatę oraz jego

podstawę faktyczną; w tym zakresie pismo to nie zmodyfikowało zatem pozwu.

Przedmiotowe pismo procesowe pełnomocnika powoda zostało przez niego

bezpośrednio, na podstawie art. 132 § 1 k.p.c., doręczone fachowemu

pełnomocnikowi procesowemu pozwanego Banku. Doręczenie to nie zostało

zakwestionowane ani przez Sąd Okręgowy (nie wezwano pełnomocnika powoda

o dodatkowy egzemplarz tego pisma w celu jego doręczenia pełnomocnikowi

pozwanego przez Sąd, zgodnie z zasadą oficjalności) ani też przez pełnomocnika

pozwanego, który nie tylko nie złożył jakiegokolwiek zastrzeżenia w przedmiocie

prawidłowości tego bezpośredniego doręczenia w trybie art. 132 § 1 k.p.c.,

ale co więcej, na zarządzenie Przewodniczącego, wydane na podstawie ówcześnie

obowiązującego art. 207 k.p.c., odniósł się do niego w piśmie procesowym

datowanym 15 lutego 2016 r.

Powoływanie się zatem przez pozwanego dopiero na dalszym etapie

postępowania na wadliwość bezpośredniego doręczenia pełnomocnikowi

pozwanego odpisu przedmiotowego pisma powoda i wyciąganie z tego faktu

negatywnego dla powoda skutku prawnego w postaci tezy o przedawnieniu części

roszczenia powoda jest sprzeczne z zasadą lojalności procesowej i może nosić

znamiona nadużycia procesowego. Powołanie się przez pozwanego w skardze

kasacyjnej na uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z 11 grudnia 2018 r., III CZP 31/18 (OSNC 2019, nr 4, poz. 35) jest o tyle nietrafne,

że uchwała ta dotyczyła doręczenia odpisu pisma procesowego zawierającego

rozszerzenie powództwa (orzeczono w niej, że nie podlega ono doręczeniu

na podstawie art. 132 § 1 k.p.c.), a po drugie zapadła po kilku latach

od relacjonowanych wyżej zdarzeń procesowych w tej sprawie, w sytuacji istnienia

rozbieżności w tej kwestii w orzecznictwie zarówno Sądu Najwyższego, jak i sądów

powszechnych.

II CSKP 293/24

8

Reasumując zatem należy podnieść, że Sąd Apelacyjny nie dopuścił

się naruszenia art. 123 § 1 pkt 1 k.c. w sposób wskazany w skardze kasacyjnej,

a zaskarżony wyrok jest trafny i odpowiada prawu.

W tym stanie rzeczy orzeczono, jak w sentencji (art. 39814 k.p.c.

oraz. 98 § 1, 11 i 3 w zw. z art. 108 i art. 39821 i art. 391 § 1 k.p.c.).

Agnieszka Piotrowska

Monika Koba

Dariusz Zawistowski

(M.M.)

[SOP]