Kredytobiorcy i bank o 88 021 zł po nieważnej umowie frankowej. SN uchylił wyrok oddalający zapłatę

II CSKP 302/23

2

Wyrokiem z 3 lutego 2022 r., Sąd Okręgowy w Świdnicy, w sprawie

z powództwa P. W. i M. W. przeciwko Bankowi […] w […], ustalił, że umowa o kredyt

hipoteczny z 17 stycznia 2008 r. zawarta przez P. W. i M. W. oraz Bank […] SA

Oddział w Polsce w […] jest nieważna (pkt I); zasądził od pozwanego na rzecz

powodów łącznie (do niepodzielnej ręki) kwotę 88 021,40 zł z odsetkami ustawowymi

na wypadek opóźnienia od 29 lipca 2021 r. do dnia zapłaty (pkt II); orzekł o kosztach

postępowania (pkt III).

Wyrokiem z 30 września 2022 r., Sąd Apelacyjny we Wrocławiu, na skutek

apelacji pozwanego, zmienił zaskarżony wyrok w punkcie II w ten sposób, że oddalił

powództwo o zapłatę oraz w punkcie III w zakresie rozstrzygnięcia o kosztach

procesu (pkt 1); oddalił apelację w pozostałym zakresie (pkt 2); orzekł o kosztach

postępowania apelacyjnego (pkt 3).

Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji w zakresie

nieważności umowy kredytu na skutek abuzywności części jej postanowień.

Uzasadniając oddalenie powództwa o zapłatę Sąd Apelacyjny stwierdził, że

o świadczeniu nienależnym może być mowa jedynie w sytuacji, gdy spełniane jest

bez ważnej i skutecznej podstawy prawnej. W ocenie Sądu nie ulega wątpliwości, że

powodowie spełniali świadczenia polegające na zwrocie pozwanemu środków, które

wcześniej od niego otrzymali. Po zawarciu umowy kredytu świadczenie powodów

mogło i powinno zostać uznane za zwrot wcześniej otrzymanych środków

(i ewentualnego wynagrodzenia). Tak obiektywnie winno być odbierane przez

powodów. W tej sytuacji nawet wobec uznania klauzul umowy za abuzywne,

i uznania nieważności umowy istnieje stosunek prawny, który stanowi podstawę

dokonanych przez strony przesunięć majątkowych. Jeśli nawet powodowie nie

wiedzieli, na czym polega konkretny mechanizm przeliczania kredytu (dotyczący

przeliczenia kapitału, a potem spłaty rat tego kapitału), a z powodu niedookreślonych

przez bank warunków tego przeliczenia nie mieli wiedzy, według jakich wskaźników

dokonywane jest owo przeliczenie, to nie ulega wątpliwości, że musieli zdawać sobie

sprawę z tego, że wypłacona kwota kredytu podlegać będzie zwrotowi. Bank bowiem

przekazał powodom określoną sumę pieniędzy, z których oni następnie skorzystali.

II CSKP 302/23

3

Sąd Apelacyjny przyjął stanowisko, że z regulacji art. 410 k.c. wynika nakaz

zwrotu przedmiotu świadczenia o tyle, o ile wzbogaca ono accipiensa (i zubaża

solvensa). Świadczenie jest nienależne, gdy spełniane jest bez ważnej i skutecznej

podstawy prawnej, zaś - zdaniem Sądu - powodowie spełniali świadczenia

polegające na zwrocie środków, które wcześniej od pozwanego Banku otrzymali.

Ponadto Sąd wskazał, że świadczenie spełnione w wykonaniu nieważnej

czynności prawnej, jako nienależne, jest jednym z przypadków wymienionych

w art. 411 k.c. Tego rodzaju sytuacja jak w rozpoznawanej sprawie - nieważność

umowy wzajemnej - nakazuje rozważenie zasadności roszczenia powodów

z uwzględnieniem przepisu art. 409 k.c., zgodnie z którym obowiązek wydania

korzyści lub zwrotu jej wartości wygasa, jeżeli ten, kto korzyść uzyskał, zużył ją lub

utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony, chyba że wyzbywając się korzyści

lub zużywając ją powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu. W ocenie Sądu

Apelacyjnego spłaty dokonane po otrzymaniu kwoty kredytu na podstawie nieważnej

umowy należy traktować jako zużycie uzyskanej korzyści prowadzące do utraty

uzyskanego wzbogacenia. To zaś w świetle art. 409 k.c. prowadzi do wniosku, że

w takiej sytuacji zwrotowi jako nienależne mogą podlegać dopiero wpłaty

kredytobiorcy, których suma przekroczyła kwotę udzielonego kredytu. Biorąc pod

uwagę wysokość świadczeń otrzymanych przez powodów w ramach nieważnej

umowy kredytowej oraz kwoty dokonanej przez nich spłaty, Sąd Apelacyjny

stwierdził, że nie istnieje po ich stronie wartość, o którą są kosztem banku zubożeni,

a bank wzbogacony.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wywiedli powodowie,

zaskarżając ten wyrok w części, tj. w zakresie punktu 1 i 3. Skarżący podnieśli zarzuty

naruszenia prawa materialnego, tj. art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c.; art. 409

w zw. z art. 405 k.c. oraz art. 411 k.c. Wnieśli o uchylenie wyroku w zaskarżonej

części i rozstrzygnięcie co do istoty sprawy poprzez oddalenie apelacji pozwanego

w całości, ewentualnie o uchylenie tego wyroku w zaskarżonej części i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania.

II CSKP 302/23

4

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany domagał się oddalenia skargi

kasacyjnej oraz zasądzenia od powód na rzecz pozwanego kosztów postępowania

kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skargę kasacyjną należało uznać za zasadną.

W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd Apelacyjny trafnie zwrócił uwagę,

że stwierdzenie nieważności umowy kredytu udzielonego w CHF implikuje problem

rozliczeń stron tej umowy z tytułu świadczeń już spełnionych. Zwrócił także uwagę

na konkurencyjne teorie dotyczące sposobu dokonywania tych rozliczeń: teorię

dwóch kondykcji - według której obu stronom przysługują roszczenia o zwrot

spełnionych świadczeń, oraz teorię salda - według której powstaje tylko jedno

roszczenie na kwotę odpowiadającą różnicy między wysokością spełnionych

świadczeń, przysługujące tej stronie, która świadczyła więcej.

Powyższe zagadnienie zostało rozstrzygnięte uchwałą pełnego składu Izby

Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118).

W punkcie 3 uchwały Sąd Najwyższy przyjął: jeżeli w wykonaniu umowy kredytu,

która nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank wypłacił

kredytobiorcy całość lub część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat

kredytu, powstają samodzielne roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia na

rzecz każdej ze stron. Powyższa uchwała ma moc zasady prawnej, wiążącej Sąd

Najwyższy również w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę (art. 87 § 1 u.SN).

Motywy cytowanej uchwały, wyrażone w jej uzasadnieniu, należy uznać za aktualne.

Największe znaczenie wśród nich wydaje się mieć argument natury dogmatycznej,

zgodnie z którym w razie uznania, że umowa stanowiąca faktyczną podstawę obu

świadczeń nie wiąże, świadczenia te muszą być potraktowane jako niezależne od

siebie zdarzenia prawne, wywołujące powstanie odrębnych stosunków prawnych

mających źródło w bezpodstawnym wzbogaceniu bezpodstawnego wzbogacenia

(nienależnym świadczeniu). W polskim systemie prawnym nie ma zaś zasady

automatycznego umorzenia przeciwstawnych wierzytelności, które przysługują

II CSKP 302/23

5

dwóm podmiotom wobec siebie z różnych stosunków prawnych (wyrok SN

z 5 września 2025 r., II CSKP 550/24).

Trafne okazały się również zarzuty skargi kasacyjnej, kwestionujące

argumentację Sądu Apelacyjnego, opartą na treści art. 409 k.c. Według powołanego

przepisu obowiązek wydania korzyści lub zwrotu jej wartości wygasa, jeżeli ten, kto

korzyść uzyskał, zużył ją lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony, chyba

że wyzbywając się korzyści lub zużywając ją powinien był liczyć się z obowiązkiem

zwrotu. W przepisie tym uregulowano negatywną przesłankę zwrotu

bezpodstawnego wzbogacenia w postaci utraty wzbogacenia. Mając na uwadze, że

w okolicznościach przedmiotowej sprawy żądanie zwrotu dotyczyło korzyści

uzyskanych przez pozwany bank, ewentualne wyłączenie obowiązku ich zwrotu

wymagałoby wykazania, że korzyści te zostały przez pozwanego utracone.

W orzecznictwie przyjmuje się ponadto, że wygaśnięcie obowiązku zwrotu

świadczenia na podstawie art. 409 k.c. następuje tylko wtedy, gdy zużycie korzyści

nastąpiło w sposób bezproduktywny, konsumpcyjny, tj. gdy wzbogacony, w zamian

tej korzyści, nie uzyskał ani korzyści zastępczej ani zaoszczędzenia wydatku, gdy

wydatek miał miejsce tylko dlatego, że uprzednio uzyskał on korzyść, bez której nie

poczyniłby tego wydatku (wyrok SN z 21 kwietnia 2010 r., V CSK 320/09). Ponadto

w sytuacji, gdy korzyść stanowią sumy pieniężne, nie wystarcza zatem samo ich

wyzbycie się (wydatkowanie). Chodzi o takie wydatkowanie, które nie pozostawia

stanu wzbogacenia. Zainwestowanie (w całości lub części) walorów pieniężnych lub

dokonanie ich "zamiany" na dobra materialne będące własnością tego, kto uzyskał

korzyść, nie czyni zadość przesłankom wygaśnięcia obowiązku wydania korzyści

(wyrok SN z 4 kwietnia 2008 r., I PK 247/07, OSNP 2009 nr 17-18, poz. 223).

Fakt zużycia przez pozwany bank środków uzyskanych od powodów tytułem

spłaty kredytu nie wynika z poczynionych w sprawie ustaleń faktycznych. Nie można

przy tym zgodzić się z argumentacją Sądu Apelacyjnego, zgodnie z którą „spłaty

dokonane po otrzymaniu kwoty kredytu na podstawie nieważnej umowy należy

traktować jako zużycie uzyskanej korzyści”. W art. 409 k.c. mowa jest bowiem

o korzyści uzyskanej przez podmiot, od którego żąda się zwrotu korzyści, nie zaś

podmiot, który domaga się tego zwrotu.

II CSKP 302/23

6

Mając na względzie przywołaną argumentację, Sąd Najwyższy, na podstawie

art. 39815 § 1 k.p.c., orzekł jak w sentencji wyroku. O kosztach postępowania

orzeczono na podstawie art. 108 § 2 k.p.c.

[a.ł]

Piotr Telusiewicz

Dariusz Pawłyszcze

Kamil Zaradkiewicz