Bank bronił kredytu frankowego bez tabeli kursowej. SN oddalił skargę kasacyjną

Wyrokiem z 13 stycznia 2022 r. Sąd Okręgowy w Szczecinie ustalił, że umowa

z 25 stycznia 2007 r. o kredyt hipoteczny, zawarta w Szczecinie pomiędzy powodami

M.J. i B.J. a pozwanym Bankiem S.A. w W. jest nieważna (pkt I); zasądził od

pozwanej na rzecz powodów 22 634 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie

w spełnieniu świadczenia pieniężnego liczonymi od dnia uprawomocnienia się

wyroku do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów procesu (pkt II).

Sąd pierwszej instancji ustalił, że 25 stycznia 2007 r. pomiędzy powodami

a pozwaną została zawarta umowa o kredyt hipoteczny, na mocy której bank udzielił

powodom kredytu w kwocie 161 600 zł. Powodowie nie negocjowali z pracownikiem

banku poszczególnych postanowień umowy a jedyne, na co mieli wpływ, to kwota

wnioskowanego kredytu, okres spłaty i data spłaty danej raty kredytu. Ze strony

pracownika banku nie było propozycji negocjacji poszczególnych postanowień

umowy kredytu. Powodom nie przedstawiono również propozycji spłaty kredytu

bezpośrednio w CHF a pracownik banku nie przekazał powodom informacji, w jaki

sposób bank ustala swoje kursy walut.

Zgodnie z umową kredyt był indeksowany do CHF po przeliczeniu wypłaconej

kwoty zgodnie z kursem kupna CHF według tabeli kursów walut obcych

obowiązującej w pozwanym banku w dniu uruchomienia kredytu lub jego transzy.

Kredytobiorcy zobowiązali się spłacić kwotę kredytu wyrażoną CHF w złotych

polskich, z zastosowaniem kursu sprzedaży CHF obowiązującego w dniu płatności

raty kredytu, zgodnie z tabelą kursów walut obcych pozwanego banku.

Kredyt udzielony powodom został im wypłacony w trzech transzach: w dniu

7 lutego 2007 r. kwota 81 600 zł (34 788,54 CHF); w dniu 27 lutego 2007 r. kwota

60 000 zł (25 458,25 CHF); w dniu 22 listopada 2007 r. kwota 20 000 zł

(9087,19 CHF).

Powodowie od 1 marca 2007 r. do 31 stycznia 2017 r. spłacili na rzecz

pozwanej tytułem rat kapitałowych kwotę 64 550,83 zł (18 461,04 CHF), zaś tytułem

rat odsetkowych kwotę 29 279,17 zł (10 131,71 CHF).

II CSKP 467/24

3

Powodowie od dnia 1 lutego 2017 r. do dnia 31 sierpnia 2020 r. spłacili na

rzecz pozwanej tytułem rat kapitałowych kwotę 34 199,46 zł (8760 CHF), zaś tytułem

rat odsetkowych kwotę 2834,59 zł (726,35 CHF).

Sąd a quo uznał powództwo za uzasadnione. Zdaniem Sądu argumentacja

przeciwna strony pozwanej zawarta w odpowiedzi na pozew i w dalszych pismach

procesowych jest nieuzasadniona, albowiem sprowadza się do formalistycznego

pojmowania interesu prawnego (art. 189 k.p.c.) i wąskiego rozumienia stanowiska,

że zawsze, jeżeli strona może wystąpić z roszczeniem o zasądzenie świadczenia, to

przesądza to o braku interesu prawnego w żądaniu ustalenia prawa lub stosunku

prawnego. Sąd podzielił stanowisko strony powodowej, uznając, że roszczenie

o ustalenie rozstrzyga na ten moment całościowo o sporze stron na gruncie

wykonywania kwestionowanej umowy kredytu, biorąc dodatkowo pod uwagę na

podstawie dokumentów znajdujących się w aktach sprawy, że powodowie nie spłacili

jeszcze w całości kapitału udzielonego kredytu, do zwrotu którego są zobowiązani.

Sąd a quo wskazał dalej, że strona powodowa według treści umowy kredytu nie

wykonała zobowiązania zwrotu świadczenia, a pozwany traktuje ją nadal jak swojego

dłużnika (kredytobiorcę), albowiem umowa kredytu została zawarta na 30 lat, więc

koniec spłaty rat kredytu przypada na 2037 r. Wyrok ustalający nieważność umowy

kredytu samoistnie zatem przesądza o treści obowiązków strony powodowej

względem pozwanej wywodzonych z tejże umowy (a zatem wywoła na przykład

skutek prewencyjny, jeśli chodzi o możliwość sporu, w którym strona powodowa

miałaby być pozywana o zapłatę długu).

Sąd podzielił zarzuty strony powodowej co do nieważności umowy kredytu

jako konsekwencji występowania w umowie klauzul abuzywnych - klauzuli ryzyka

walutowego (klauzuli przeliczeniowej) i klauzuli spreadowej (kursowej). W niniejszej

sprawie kontrola incydentalna spornych postanowień doprowadziła Sąd do wniosku,

że stanowią one klauzule niedozwolone, niezależnie od przyjęcia, czy postanowienia

te dotyczą głównych świadczeń stron.

Sąd a quo wskazał dalej, że postanowienia umowy nie zostały uzgodnione

indywidualnie z powodami jako konsumentami. Z przesłuchania powodów wynika

brak jakiejkolwiek możliwości indywidualnego uzgodnienia warunków umowy, w tym

II CSKP 467/24

4

przede wszystkim kwestionowanych przez stronę powodową klauzul ryzyka

walutowego i klauzul spreadowych (kursowych). Jedynie na co powodowie mieli

wpływ, to kwota wnioskowanego kredytu, okres spłaty kredytu i data spłaty danej raty

kredytu. Sąd uznał, że sporne klauzule – zarówno klauzula spreadowa (kursowa),

jak i klauzula walutowa (przeliczeniowa), a także klauzula ryzyka kursowego

(wystawienie powodów na nieograniczone ryzyko kursowe) nie zostały

sformułowane w sposób jednoznaczny.

W ocenie Sądu a quo kwestionowane postanowienia umowy odnoszące się

do indeksacji (klauzula ryzyka walutowego – klauzula przeliczeniowa) i ustalania

kursów walut dla potrzeb wykonania umowy – czy też szerzej klauzula waloryzacyjna

– zostały ukształtowane w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco

naruszają interes powodów. In casu sprzeczność z dobrymi obyczajami polega na

tym, że klauzule te godzą w równowagę kontraktową stron i prowadzą do

nieusprawiedliwionej dysproporcji praw i obowiązków powodów jako konsumentów

na ich niekorzyść.

Sąd podkreślił, że abuzywność kwestionowanych postanowień umowy

kredytu – zarówno samej klauzuli ryzyka walutowego, klauzuli ryzyka kursowego, jak

i klauzuli spreadowej, ponieważ z uwagi na ich nierozerwalny charakter w tej sprawie

powinny być rozpatrywane łącznie – przejawia się w dwóch płaszczyznach.

Po pierwsze, abuzywność postanowień umowy wynika z nieograniczonego

ryzyka kursowego, jakie zostało nałożone na stronę powodową jako konsumentów

w wyniku braku rzetelnego, jasnego i zrozumiałego poinformowania o istocie ryzyka

kursowego. Z treści umowy kredytu wynika, że nie ustalono górnej granicy ryzyka

kursowego po stronie konsumentów, co w bezpośredni sposób wpływało na

możliwość zmiany wysokości raty kredytu i salda kredytu do spłaty w sposób

nieograniczony w przypadku znacznej deprecjacji waluty polskiej, do czego w istocie

doszło. To godzi w równowagę kontraktową stron i prowadzi do nieusprawiedliwionej

dysproporcji obowiązków strony powodowej jako konsumentów na ich niekorzyść

w stosunku do banku jako profesjonalisty, który o możliwym zakresie ryzyka

kursowego wiedział lub powinien wiedzieć z uwagi na profesjonalny charakter swojej

działalności.

II CSKP 467/24

5

W ocenie Sądu a quo bank w sposób nieprawidłowy wypełnił obowiązek

informacyjny względem konsumentów co do ryzyka kursowego, jakie wprost wiązało

się zarówno z klauzulą walutową, jak i z klauzulą spreadową, czego konsekwencją

było uznanie, że już tylko z tej przyczyny (bez analizy sposobu ustalania kursów

przez bank w tabeli kursowej) kwestionowane postanowienia mogły zostać uznane

za abuzywne.

Sąd przyjął, że nie spełnia kryterium rzetelności poprzestanie na odebraniu

oświadczenia o tym, że kredytobiorca świadomy jest ryzyka kursowego, że został

pouczony o takim ryzyku, że występowanie ryzyka kursowego sprawia, że zarówno

rata spłaty, jak i wysokość zadłużenia tytułem zaciągniętego kredytu przeliczona na

PLN na dany dzień podlega ciągłym wahaniom, w zależności od aktualnego kursu

waluty – jest to pouczenie zbyt ogólne.

Ponadto ze spornych postanowień umowy wynika wprost, że przeliczanie

kredytu wyrażonego w walucie PLN przy wypłacie do CHF, a następnie przeliczanie

raty kredytu z CHF na złote polskie miało odbywać się według tabeli kursowej banku.

Redagując w taki sposób postanowienia umowne, bank przyznał sobie prawo do

jednostronnego regulowania wysokości rat kredytu waloryzowanego

(indeksowanego) kursem CHF poprzez wyznaczanie w tabelach kursowych kursu

kupna i sprzedaży franka szwajcarskiego oraz wartości spreadu walutowego.

W umowie nie sprecyzowano jednak sposobu ustalania kursu wymiany walut

wskazanego w tabeli kursów banku.

W ocenie Sądu pierwszej instancji usunięcie kwestionowanych przez stronę

powodową postanowień jako abuzywnych z umowy kredytu powoduje, że umowa

jest nieważna na zasadzie art. 3851 k.c. w związku z art. 58 k.c.

Apelację od wyroku Sądu pierwszej instancji wniosła pozwana, zaskarżając

go w całości i formułując pod jego adresem m.in. zarzuty naruszenia:

art. 233 § 1 k.p.c.; art. 227 w zw. z art. 2352 § 2 pkt. 2 i 3

w zw. z art. 278 § 1 k.p.c.; art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy Rady

93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach

konsumenckich (Dz. Urz. UE z 1993 r., L 95, s. 29; dalej: „dyrektywa 93/13")

w zw. art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13; art. 65 § 2 k.c. w zw. z art. 69 ust. 2 pkt. 2 ustawy

II CSKP 467/24

6

z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn.: Dz.U. z 2026 r.,

poz. 38, dalej: „pr. bank”); art. 3531 w zw. z art. 58 k.c.; art. 3851 § 1 i 2

w zw. z art. 358 § 2 k.c.

Wyrokiem z 30 listopada 2022 r. Sąd Apelacyjny w Szczecinie oddalił apelację

(pkt I) oraz zasądził od pozwanej na rzecz powodów kwoty po 8100 zł tytułem

kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym (pkt II).

W ocenie Sądu drugiej instancji apelacja pozwanej nie zasługiwała na

uwzględnienie.

Odnosząc się do zarzutów apelacji, Sąd odwoławczy wskazał m.in., że choć

jest zasadą, iż interes prawny zachodzi, jeżeli sam skutek, jaki wywoła

uprawomocnienie się wyroku ustalającego, zapewni powodowi skuteczną ochronę

jego prawnie chronionych interesów, czyli definitywnie zakończy spór lub

prewencyjnie zapobiegnie powstaniu takiego sporu w nieokreślonej przyszłości, to

zasada ta nie powinna jednak być pojmowana abstrakcyjnie. Ze względu na

konstytucyjnie gwarantowane prawo do sądu zawsze konieczna jest ocena istnienia

interesu prawnego do wytoczenia tego powództwa na tle okoliczności faktycznych

konkretnych spraw. Sąd odwoławczy uznał, że powodowie posiadają interes prawny

w wytoczeniu powództwa o ustalenie nieważności umowy kredytu. Sąd stanął na

stanowisku, że wydanie wyroku w sprawie o zapłatę (odnoszącego się do już

zapłaconych przez powodów kwot, tj. roszczenia o zapłatę kwoty z tytułu

nienależnego świadczenia spełnionego w wykonaniu nieważnej czynności prawnej)

nie usunie niepewności w zakresie wszelkich skutków prawnych, jakie wynikają lub

mogą wyniknąć w przyszłości ze stosunku prawnego, którego istnienie strona

powodowa kwestionuje. W ocenie Sądu odwoławczego w realiach niniejszego

postępowania, mając na uwadze fakt, że żadna ze stron nie wypowiedziała umowy,

tylko powództwo o ustalenie może w sposób definitywny rozstrzygnąć niepewną

sytuację prawną powodów i zapobiec także na przyszłość możliwym sporom, a tym

samym w sposób pełny zaspokoić interes prawny powodów.

Sąd drugiej instancji wskazał dalej, że zawarte w umowie klauzule

indeksacyjna i spreadowa kształtowały prawa i obowiązki konsumentów w sposób

sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszały ich interesy, co prowadziło do

II CSKP 467/24

7

uznania ich za mające charakter niedozwolony. Sąd odwoławczy zgodził się z Sądem

pierwszej instancji, że abuzywność spornych postanowień umownych przejawiała się

w tym, iż pozwany bank, redagując postanowienia umowy, przyznał sobie prawo do

jednostronnego ustalania w walucie polskiej wysokości świadczenia stanowiącego

przedmiot zobowiązania powodów poprzez wykorzystywanie wyznaczanych przez

siebie kursów kupna i sprzedaży franka szwajcarskiego. Ani umowa, ani związane

z umową dokumenty nie wskazywały, w jaki sposób pozwany bank ustalał wysokość

kursu franka szwajcarskiego, a tym samym wysokość zobowiązania powodów.

W żadnym postanowieniu umowy, jak również stanowiącego jej integralną część

regulaminu nie sprecyzowano sposobu ustalania kursu wymiany walut wskazanego

w tabeli kursów banku, choćby przez wiążące określenie przyjmowanych przez bank

granic różnicy (odchyleń) między kursem rynkowym i kursem stosowanym przez

bank. Postanowienia te są zatem nietransparentne, nieprzejrzyste i trudne do

zrozumienia, a poprzez możliwość uznaniowego kształtowania przez bank kursu

wymiany walut, skutkowały rażącą dysproporcją uprawnień kontraktowych na

niekorzyść powodów i w sposób oczywisty godziły w dobre obyczaje. Dobre obyczaje

nakazują, aby koszty ponoszone przez konsumenta związane z zawarciem umowy

były możliwe do oszacowania. Powodowie, z przyczyn obiektywnych, nie byli

w stanie tego uczynić. W konsekwencji sporne klauzule dotyczące waloryzacji

świadczeń wynikających z umowy kredytu zakłócały równowagę między stronami

umowy oraz w sposób jaskrawy naruszyły interes powodów, w związku z czym

należało ocenić je jako sprzeczne z dobrymi obyczajami.

Sąd przyjął również, że kwestia nieważności przedmiotowej umowy kredytu

nie powinna być wiązana tylko z ewentualnym abuzywnym charakterem powyższych

klauzul, ale także z abuzywnością „klauzuli ryzyka walutowego” i w konsekwencji

ściśle z nią skorelowanej klauzuli indeksacyjnej, wobec niedopełnienia przez bank

obowiązków informacyjnych w stosunku do kredytobiorców. Sąd ad quem podzielił

pogląd, że klauzula ryzyka walutowego i klauzula indeksacyjna mają nierozerwalny

charakter. Nie można mówić o każdej z klauzul odrębnie, albowiem, aby miały

jakikolwiek sens, muszą być stosowane łącznie.

Jak zauważył dalej Sąd drugiej instancji, z materiału dowodowego nie wynika,

by pozwany przed zawarciem umowy (wykonując obowiązki informacyjne)

II CSKP 467/24

8

przedstawił rzetelnie perspektywę znacznych wahań kursu waluty przyjętej za

podstawę przeliczenia świadczenia. Samo wskazanie, że mogło dojść do

zaprezentowania przez pracownika banku symulacji spłaty kredytu i ryzyka zmiany

kursu franka szwajcarskiego, nie pozwala przyjąć, by powodowie mogli zakładać, że

w przyszłości dojdzie do gwałtownych, radykalnych zmian kursowych, w wyniku

czego drastycznie wzrośnie wartość ich świadczenia na rzecz banku, a tym samym,

że oferowany im produkt finansowy jest wysoce ryzykowny i nie jest dla nich

korzystny.

Jako bezzasadne ocenione zostały również zarzuty pozwanej w części,

w jakiej kwestionowała ona ocenę prawną Sądu pierwszej instancji dotyczącą

wpływu zastrzeżenia w umowie między stronami klauzuli abuzywnej na ważność

umowy. Sąd a quo doszedł bowiem do prawidłowego, w ocenie Sądu odwoławczego

wniosku, że zastosowanie abuzywnej klauzuli ryzyka walutowego integralnie

powiązanej z klauzulą indeksacyjną, stanowi samoistną i wystarczającą przesłankę

nieważności umowy w kontekście jurydycznym tworzonym przez normy prawa

materialnego interpretowane zgodnie z normami prawa europejskiego tworzącymi

system ochrony konsumenta.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu drugiej instancji wniosła pozwana,

zaskarżając ten wyrok w całości oraz formułując pod jego adresem zarzuty

naruszenia prawa materialnego, tj.: art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 pr.

bank. w zw. z art. 56 i 65 k.c.; art. 3851 § 1 i 2 w zw. z art. 56 w zw. z art. 358 § 2 k.c.

i 69 ust. 3 pr. bank; art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 3 w zw. z art. 4 ust. 2 oraz art. 6

ust. 1 dyrektywy 93/13; art. 65 § 1 i 2 w zw. z art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 6

ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13; art. 358 § 2

w zw. z art 56 w zw. z art. 65 k.c.; art. 24 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.

o Narodowym Banku Polskim (tekst jedn.: Dz.U. 2022 poz. 2025; dalej: „ustawa

o NBP”) w zw. z art. 32 ustawy o NBP, względnie art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia

1936 r. - Prawo wekslowe (tekst jedn.: Dz.U. 2022 poz. 282). W oparciu

o sformułowane w skardze zarzuty pozwana wniosła o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu sądowi

w innym składzie; ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości

i rozstrzygnięcie sprawy co do istoty stosownie do art. 39816 k.p.c. poprzez zmianę

II CSKP 467/24

9

wyroku Sądu pierwszej instancji i oddalenie powództwa w całości a ponadto

o zasądzenie od powodów na rzecz pozwanej kosztów postępowania, w tym kosztów

zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Powodowie złożyli odpowiedź na skargę kasacyjną pozwanej, wnosząc o jej

oddalenie oraz o zasądzenie od strony pozwanej na rzecz strony powodowej zwrotu

kosztów zastępstwa procesowego wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga okazała się niezasadna i podlegała oddaleniu.

Formułując zarzut naruszenia art. art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 i 2

pr. bank. w zw. z art. 56 k.c. i 65 k.c. pozwana stoi na stanowisku, że po

wyeliminowaniu z umowy klauzul abuzywnych odsyłających do tabel kursowych

banku możliwe jest utrzymanie umowy w mocy w pozostałym zakresie.

Kwestia ta została jednoznacznie rozstrzygnięta w uchwale pełnego składu

Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024,

Nr 12, poz. 118), zgodnie z którą w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony

kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa

nie wiąże także w pozostałym zakresie (pkt 2. uchwały).

W orzecznictwie SN również przed podjęciem uchwały przyjmowano, że

wyeliminowanie z umowy abuzywnych postanowień dotyczących zasad ustalania

kursu waluty obcej prowadzi do upadku klauzuli ryzyka walutowego,

charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej

i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, co jest

równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za

umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez strony, choćby nadal

chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu (zob. np. wyroki SN

z 11 grudnia 2019 r.; z 3 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22; z 10 maja 2022 r.,

II CSKP 285/22; z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22; z 20 maja 2022 r.,

II CSKP 796/22; z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22; z 26 stycznia 2023 r.,

II CSKP 722/22; z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22 oraz z 25 lipca 2023 r.,

II CSKP 1487/22).

II CSKP 467/24

10

Pozwana wskazuje ponadto, że pomimo uznania za abuzywną klauzuli

spreadowej możliwe jest utrzymanie w mocy klauzuli przeliczeniowej i zastosowanie

do wykonania umowy kursu średniego NBP. W konsekwencji wskazuje w skardze

kasacyjnej zarzut naruszenia art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 56 k.c.

w zw. z art. 358 § 2 k.c. i 69 ust. 3 pr. bank.

Również ta kwestia została rozstrzygnięta w przywołanej uchwale pełnego

składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, zgodnie

z którą w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub

denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi

niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie

prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób

określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów

(pkt 1. uchwały).

W orzecznictwie ponadto przyjmuje się jednolicie, że nie można uzupełnić luki

powstałej w umowie po wyeliminowaniu z umowy postanowień uznanych za

abuzywne poprzez odwołanie się do art. 358 § 2 k.c., wskazując, że przepis ten

dotyczy zobowiązań wyrażonych w walucie obcej, a w przypadku kredytu

indeksowanego do CHF waluta obca stanowi jedynie miernik wartości zobowiązania

zaciągniętego w walucie polskiej i świadczeń spełnianych przez kredytobiorców

w walucie obcej oraz, że zamiarem banków nie było stosowanie kursu średniego

NBP lecz kursów z tabeli banku, co miało mu zapewnić wyższy zysk ze spreadu

walutowego. Przyjęcie, że wolą stron było stosowanie innego kursu, odrywałoby się

zatem od ich rzeczywistej woli (zob. np. wyrok SN z 8 listopada 2022 r.,

II CSKP 1153/22).

Kolejny zarzut dotyczy naruszenia art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 3

w zw. z art. 4 ust. 2 oraz art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13. Formułując ten zarzut Bank

wskazuje, że klauzule przeliczeniowe nie kształtują praw i obowiązków powodów

w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i nie naruszają rażąco ich interesów.

Stanowisko to jest sprzeczne z utrwalonym orzecznictwem Sądu

Najwyższego, w którym przyjmuje się, że za abuzywne należy uznać postanowienia

przyznające bankowi uprawnienie do jednostronnego ustalania kursu waluty obcej

II CSKP 467/24

11

na potrzeby dokonywania przeliczeń w związku z wykonywaniem umowy kredytu

(zob. wyroki SN: z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 13 maja 2022 r.,

II CSKP 464/22; z 8 listopada 2022 r., II CSKP 674/22; z 24 maja 2024 r.,

II CSKP 1560/22).

Ponadto, w ocenie skarżącej Sąd drugiej instancji niezasadnie stwierdził

nieważność umowy kredytu z uwagi na zawarcie w niej postanowień

niedozwolonych, podczas gdy odtworzenie realnych i racjonalnych intencji stron

umowy kredytu winno prowadzić do uznania, iż w braku ustalenia w umowie kredytu

kursu wymiany, strony uznałyby za odpowiedni kurs średni NBP, jako kurs

sankcjonowany przez ustawodawcę do rozliczeń walutowych (art. 358 § 2 k.c.)

i uznany przez ustawodawcę za obiektywny, co urzeczywistniałoby cel art. 6 ust. 1

dyrektywy 93/13 jak i stanowiłoby środek stosowny i skuteczny realizujący interesy

konkurentów i konsumentów w rozumieniu art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13.

W konsekwencji bank zarzuca rozstrzygnięciu Sądu ad quem naruszenie art. 65 § 1

i 2 k.c. w zw. z art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. art. 7

ust. 1 dyrektywy 93/13.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że nie można dokonać

wykładni umów kredytu na podstawie art. 65 § 2 k.c., już po usunięciu z nich

postanowień abuzywnych. Dla rozstrzygnięcia o utrzymaniu umowy w mocy

nieadekwatne jest odwoływanie się do hipotetycznej woli stron, groziłoby to bowiem

ryzykiem dalszego pogorszenia sytuacji strony dotkniętej nadużyciem, gdyby strona,

która narzuciła niedozwolone postanowienie umowne wywodziła, że nie zawarłaby

umowy z jego pominięciem (zob. wyrok SN z 20 czerwca 2024 r.,

II CSKP 637/23). Kryterium hipotetycznej woli stron mogłoby mieć znaczenie na

tle art. 58 § 3 k.c., którego nie można stosować w odniesieniu do skutków eliminacji

niedozwolonych postanowień umownych (wyrok SN z 9 maja 2019 r.,

I CSK 242/18).

Na marginesie należy przypomnieć, że w orzecznictwie TSUE dopuszcza się

rozwiązanie, zgodnie z którym nieważność warunku nieuczciwego (ang. nullity of the

term, niem. Nichtigkeit der Klausel, franc. la nullité de la dite clause) pociąga za sobą

nieważność umowy (ang. cancellation of the agreement, niem. Nichtigerklärung des

II CSKP 467/24

12

Vertrags, franc. I'annulation du contrat, zob. wyrok TSUE z 7 grudnia 2023 r., mBank

S.A., C-140/22. ECLI:EU:C:2023:965). Orzecznictwo TSUE nie precyzuje jednak

charakteru sankcji cywilnoprawnej dotykającej wówczas całą umowę. Do sądu

należy podjęcie, przy uwzględnieniu całości prawa krajowego, wszelkich środków

niezbędnych dla ochrony konsumenta przed szczególnie szkodliwymi

konsekwencjami, jakie mogłoby dla niego mieć unieważnienie umowy (wyrok TSUE

z 16 marca 2023 r., X S.A., C-6/22, ECLI:EU:C:2023:216).

W powołanej uchwale Sądu Najwyższego w sprawie III CZP 25/22 wskazano,

iż w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej

w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także

w pozostałym zakresie. Postanowienie wykraczające poza granice swobody umów

w takim rozumieniu, jak o tym stanowi art. 3531 k.c., które z tej przyczyny może być

jednocześnie zakwalifikowane jako niedozwolone postanowienie umowne

w rozumieniu art. 3851 k.c., nie jest per se bezwzględnie nieważne, lecz ma do niego

zastosowanie sankcja określona w art. 3851 k.c. Kwestionowane postanowienie nie

wywołuje skutków prawnych od samego początku i z mocy prawa, co sąd ma

obowiązek wziąć pod uwagę z urzędu, chyba że konsument następczo udzieli

„świadomej, wyraźnej i wolnej zgody” na to postanowienie i w ten sposób zapewni

jego skuteczność (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 7 maja 2021 r.,

III CZP 6/21, OSNC 2021, Nr 9, poz. 56, i cytowane w jej uzasadnieniu obszerne

orzecznictwo). Sprzeczne z naturą stosunku prawnego kredytu indeksowanego do

waluty obcej są postanowienia, w których kredytodawca jest upoważniony do

jednostronnego oznaczenia kursu waluty właściwej do wyliczenia wysokości

zobowiązania kredytobiorcy oraz ustalenia wysokości rat kredytu, jeżeli z treści

stosunku prawnego nie wynikają obiektywne i weryfikowalne kryteria oznaczenia

tego kursu. Postanowienia takie, jeśli spełniają kryteria uznania ich za niedozwolone

postanowienia umowne, nie są nieważne, lecz nie wiążą konsumenta w rozumieniu

art. 3851 k.c. (uchwała SN z 28 kwietnia 2022 r., III CZP 40/22).

Niezwiązanie umową w rozumieniu przepisów o niedozwolonych

postanowieniach umownych nie wyklucza przyjęcia przez sąd skutku w postaci

nieważności umowy z uwagi na ocenę całokształtu jej treści, tym bardziej, że – jak

już zaznaczono – w świetle prawa Unii stwierdzenie nieważności umowy mieści się

II CSKP 467/24

13

w zakresie sankcji, jaką dyrektywa 93/13 przewiduje w związku z wykorzystywaniem

przez przedsiębiorcę nieuczciwych postanowień umownych. Kwestia ta jednak nie

stanowi przedmiotu zarzutu skarżącej, tj. w skardze kasacyjnej nie wskazano, iż Sąd

odwoławczy przyjął niewłaściwą wykładnię prawa materialnego poprzez

zastosowanie art. 58 k.c., zamiast art. 3851 § 1 i 2 k.c., co czyni bliższe rozważania

na temat relacji między tymi regulacjami zbędnymi.

Ponadto Bank stoi na stanowisku, że zastosowanie art. 358 § 2 k.c.

stanowiłoby przejaw sprawiedliwego i zrównoważonego rozkładu praw i obowiązków

stron urnowy kredytu, a nadto doprowadziłoby do zaradzenia niekorzystnym skutkom

unieważnienia umów kredytu dla konsumenta poprzez zastosowanie kursu

średniego walut obcych ogłaszanego przez Narodowy Banku Polski.

W tym zakresie aktualne pozostają uwagi przedstawione powyżej. Ponadto,

źródłem abuzywności postanowień dotyczących indeksacji jest przede wszystkim

nierównomierne rozłożenie pomiędzy stronami umowy ryzyka ekonomicznego

związanego z ewentualną zmianą kursu waluty obcej (zob. wyrok SN z 16 maja

2024 r., II CSKP 1305/22). Zastąpienie wyeliminowanych z umowy postanowień

abuzywnych dotyczących zasad ustalania kursu waluty obcej innym sposobem

ustalania tego kursu, np. kursem średnim Narodowego Banku Polskiego nie

doprowadziłoby do wprowadzenia rzeczywistej równowagi pomiędzy bankiem

a konsumentem, ponieważ konsument dalej ponosiłby nieograniczone ryzyko

związane ze wzrostem kursu waluty obcej. W umowie kredytu w dalszym ciągu nie

byłoby bowiem postanowienia limitującego ryzyko ekonomiczne po stronie

konsumenta. Zmieniłby się bowiem wyłącznie sposób ustalania kursu waluty obcej,

co jest niewystarczające do uznania, że pozycja banku i konsumenta stała się

równorzędna.

Wreszcie skarżąca zarzuca naruszenie art. 24 ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. o Narodowym Banku Polskim w zw. z art. 32 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.

o Narodowym Banku Polskim, względnie art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r.

Prawo wekslowe. Stoi na stanowisku, że po stwierdzeniu abuzywności klauzuli

indeksacyjnej Sąd drugiej instancji powinien odwołać się do obowiązujących

II CSKP 467/24

14

wzorców ustawowych, nakazujących przyjęcie możliwości spłacania przez powodów

zadłużenia w oparciu o kurs średni NBP.

Podobnie, jak dwie wcześniejsze, również ta kwestia została jednoznacznie

rozstrzygnięta w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego

z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, zgodnie z którą w razie uznania, że

postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się

do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie

umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że

miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej

wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów (pkt 1. uchwały).

Stanowisko potwierdzone uchwałą było również prezentowane orzecznictwie

SN sprzed podjęcia uchwały (wyroki SN z: 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22;

z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22; z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22).

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814 k.p.c.,

orzekł, jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie

z art. 98 § 1, 11 i 3 w zw. z art. 99 k.p.c. w zw. z § 2 pkt 7, § 10 ust. 4

pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r.

w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2026 r.).

Piotr Telusiewicz

Dariusz Pawłyszcze

Kamil Zaradkiewicz

[M.O.]

[SOP]