Bank zgłosił zarzut zatrzymania w sprawie kredytu frankowego. SN uchylił wyrok w tej części

Wyrokiem z 22 kwietnia 2021 r. wydanym w sprawie z powództwa K.F. i B.F.

przeciwko Bank S.A. w W. (dalej Bank) o ustalenie i zapłatę Sąd Okręgowy w

Warszawie ustalił, że bliżej opisana umowa kredytu z 9 października 2008 r jest o

nieważna oraz oddalił powództwo o zapłatę.

Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 9 października 2008 r. strony zawarły umowę,

na podstawie której Bank zobowiązał się do przekazania powodom kwoty 252 710

CHF na okres do 4 listopada 2038 r., powodowie zaś zobowiązali się spłacać kredyt

w równych miesięcznych ratach, z oprocentowaniem według zmiennej stopy

procentowej Libor 3M dla CHF powiększonej o stałą marżę banku. Jako

zabezpieczenie ustalono hipotekę kaucyjną do 379 065 CHF oraz cesję praw

z umowy ubezpieczenia od ognia i innych zdarzeń losowych. Kredyt miał być

wypłacony powodom w złotych i w takim wypadku Bank dokonywał przewalutowania

II CSKP 557/23

3

według kursu z własnej tabeli kursowej. Za zgodą Banku kredyt mógł zostać

wypłacony również w CHF lub innej walucie. Spłata kredytu miała następować

poprzez obciążenie rachunku bankowego powodów w złotych, jako równowartość

bieżącej raty w CHF, obliczonej przy zastosowaniu kursu sprzedaży CHF

opublikowanego w tabeli własnej banku, obowiązującego na dwa dni robocze przed

terminem każdej spłaty. Za zgodą Banku kredytobiorcy mogli dokonywać spłat

kredytu także w CHF lub w innej walucie. Postanowienia umowy nie podlegały

negocjacjom, powodów nie informowano o istocie ryzyk związanych umową, a także

o sposobie ustalania kursu franka szwajcarskiego przez bank. W dniu 14

października 2008 r. Bank dokonał wypłaty kredytu z rachunku bieżącej obsługi.

W oparciu o powyższe okoliczności Sąd Okręgowy uznał, że powodowie wykazali

interes prawny w domaganiu się ustalenia nieważności umowy. Zakwalifikował

kredyt jako denominowany i zaznaczył, że wobec niemożności zastąpienia

niedozwolonych postanowień umownych nie jest realne ustalenie kursu waluty,

według którego następuje przeliczanie raty z CHF na PLN, a tym samym istnieje

niepewność sytuacji prawnej powodów. Za abuzywne uznał sąd te postanowienia,

w których określono sposób przeliczania rat kapitałowo - odsetkowych z odwołaniem

do tabeli kursowej banku, jako że sprzeczne z zasadą swobody umów jest

oznaczanie wysokości świadczenia metodą subiektywną. Ponieważ utrzymanie

umowy w mocy uzależnione jest od woli konsumenta, art. 58 § 1 i § 3 k.c. uzasadniał

stwierdzenie nieważności umowy. Żądanie zapłaty oddalono z tej przyczyny, że na

okoliczność rozliczenia nie został powołany biegły

Po rozpoznaniu apelacji obu stron wywiedzionych od tego orzeczenia, Sąd

Apelacyjny w Warszawie, wyrokiem z 5 stycznia 2022 r. zmienił zaskarżony wyrok w

punkcie pierwszym oraz częściowo w punkcie drugim w ten sposób, że oddalił

powództwo o ustalenie nieważności umowy oraz zasądził od pozwanego na rzecz

powodów kwoty 119 252,43 zł i 82 795,69 CHF z zaznaczeniem prawa zatrzymania

przez pozwanego tych kwot do czasu zaofiarowania przez powodów zwrotu na jego

rzecz kwoty 546 484,35 zł. Sąd Apelacyjny oddalił obie apelacje w pozostałej części

oraz zniósł wzajemnie koszty postępowania apelacyjnego.

W toku postępowania odwoławczego, powodowie w piśmie z 10 października

2021 r. złożyli oświadczenie, iż są świadomi skutków związanych ze stwierdzeniem

II CSKP 557/23

4

nieważności umowy kredytowej w związku z występowaniem w niej niedozwolonych

postanowień umownych, nie wyrażali zgody na sanowanie tych postanowień

i akceptowali stwierdzenie nieważności umowy w całości. Pozwany Bank w piśmie

z 2 grudnia 2021 r. zgłosił zarzut zatrzymania - w razie uwzględnienia przez Sąd

drugiej instancji żądania powodów w zakresie zasądzenia świadczenia - do czasu

zaofiarowania przez powodów kwoty spełnionego na ich rzecz świadczenia

w wysokości 546 484,35 zł i powołał się na oświadczenie złożone w piśmie z 10

listopada 2021 r.

Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne i oceny prawne Sądu pierwszej

instancji co do niedozwolonego charakteru szczegółowo omówionych postanowień

umowy kredytu denominowanego zawartego przez strony, powodujących upadek

umowy (nieważność), w świetle których apelacja Banku nie zasługiwała na

uwzględnienie w przeważającej części. Wskazał, że wysokość spełnionego przez

powodów z tytułu umowy kredytu świadczenia pieniężnego w kwotach 119 252,43 zł

i 82 795,69 CHF wynikała z przedstawionych przez Bank zaświadczeń. Sąd

Apelacyjny uznał, że wobec przesłankowo przyjętej nieważności umowy kredytu,

powodowie nie mieli interesu prawnego w rozumieniu art. 189 k.p.c. w odrębnym

dochodzeniu żądania ustalenia nieważności umowy kredytu, stąd oddalił to

powództwo o ustalenie.

Motywując oddalenie roszczenia powodów o odsetki ustawowe za opóźnienie

od zasądzonych kwot głównych, Sąd Apelacyjny podniósł, że przysługują one

powodom dopiero od momentu złożenia przez nich pozwanemu Bankowi, odrębnego,

jednoznacznego oświadczenia o podtrzymaniu żądania objętego pozwem, co

nastąpiło w piśmie powodów z 10 października 2021 r. Dopiero od momentu dojścia

tego oświadczenia do pozwanego Banku, umowa kredytu stała się, zdaniem Sądu,

trwale bezskuteczna (nieważna), zaś pozwany Bank uzyskał o tym wiedzę i popadł

w opóźnienie w spełnieniu żądania powodów. Sąd odwoławczy uwzględnił także

podniesiony przez Bank, w toku postępowania apelacyjnego, zarzut zatrzymania,

uznając go za dopuszczalny oraz skuteczny. W konsekwencji, w ocenie Sądu

Apelacyjnego, nie było podstaw do zasądzenia od pozwanego na rzecz powodów

dalszych odsetek ustawowych od uwzględnionych kwot głównych.

II CSKP 557/23

5

W skardze kasacyjnej powodowie zaskarżyli wyrok w części oddalającej ich

powództwo i apelację oraz uwzgledniającej zarzut zatrzymania, zarzucając naruszenie

art. 189 k.p.c., art. 58 § 1 i 2 w zw. z art. 3531 i art. 3851 k.c., art. 3851 k.c., art. 455 k.c.,

art. art. 481 § 1 k.c., art. 69 prawa bankowego w zw. z art.487 § 2 k.c., art. 120 § 1 k.c.

w zw. z art. 455 k.c. i art. 117 § 21 k.c. oraz art. 496 w zw. z art. 497 k.c.

Formułując te podstawy kasacyjne, powodowie wnieśli o uchylenie wyroku

Sądu drugiej instancji w zaskarżonej części i przekazanie sprawy temu Sądowi do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna powodów zasługiwała na uwzględnienie. Wbrew

stanowisku Sądu Apelacyjnego, w judykaturze podkreślano wielokrotnie - także na

kanwie spraw związanych z umowami kredytu powiązanymi z walutą obcą - iż interes

prawny na tle art. 189 k.p.c. trzeba postrzegać elastycznie, z uwzględnieniem

potrzeby zapewnienia wszechstronnej ochrony sądowej. O jego braku –

w zestawieniu z powództwem o zasądzenie świadczenia - można zatem mówić tylko

wtedy, gdy wytaczając powództwo o zasądzenie świadczenia powód może uzyskać

to wszystko, do czego zmierza powództwo o ustalenie prawa lub stosunku prawnego,

z uwzględnieniem charakteru prawnego wyroku uwzględniającego powództwo

o ustalenie i jego procesowych skutków (por. wyrok Sądu Najwyższego z 25 lutego

2022 r., II CSKP 87/22 i powołane tam orzecznictwo, a także wyroki Sądu

Najwyższego z 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22 i z 20 czerwca 2022 r., II CSKP

701/22).

Uzasadnione są także zarzuty skargi kasacyjnej kwestionujące pogląd Sądu

drugiej instancji o konieczności złożenia przez powodów jako konsumentów

odrębnego, jednoznacznego oświadczenia, w którym, po ich stosownym pouczeniu,

nie wyrazili zgody na dalsze związanie umową oraz o powiązaniu początku biegu

odsetek ustawowych za opóźnienie w zapłacie dochodzonych pozwem kwot ze

złożeniem tego oświadczenia. Już po wydaniu zaskarżonego kasacyjnie wyroku

w tej sprawie, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z 7 grudnia

II CSKP 557/23

6

2023 r. C 140/22, orzekł, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy

interpretować w ten sposób, że w kontekście uznania nieważności w całości umowy

kredytu hipotecznego zawartej z konsumentem przez instytucję bankową ze względu

na to, iż umowa ta zawiera nieuczciwy warunek, bez którego nie może ona dalej

obowiązywać, stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego,

zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest

uzależnione od złożenia przez tego konsumenta przed sądem oświadczenia,

w którym twierdzi on, po pierwsze, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego

warunku, po drugie, że jest świadomy z jednej strony faktu, że nieważność

wspomnianego warunku pociąga za sobą nieważność wspomnianej umowy,

a z drugiej - konsekwencji tego uznania nieważności, i po trzecie, że wyraża zgodę

na uznanie tej umowy za nieważną.

Wyrok TSUE wydany na podstawie art. 267 TFUE ujednolica wykładnię norm

prawa Unii i rzutuje na ich stosowanie nie tylko w sprawie, w której został wydany,

lecz we wszystkich sprawach, w których te normy mogą znaleźć zastosowanie.

Jednocześnie, zgodnie z zasadą skuteczności, na sądach krajowych spoczywa

powinność wykładni przepisów prawa krajowego zgodnej z postanowieniami

dyrektyw unijnych, tak dalece, jak to możliwe (zob. wyroki TSUE z 13 listopada

1990 r., C-106/89 i z 27 marca 2019 r., C-545/17. Powinność ta może implikować

konieczność zmiany dotychczasowej wykładni prawa krajowego, jeżeli okazałaby się

niezgodna z prawem Unii w interpretacji przyjętej przez Trybunał w wyroku wydanym

na podstawie art. 267 TFUE (zob. wyroki TSUE z 8 maja 2019 r., C-566/17 i z 5

marca 2020 r., C-679/18).

Możliwość żądania przez powodów odsetek ustawowych za opóźnienie, nie

może być zatem uzależniona, jak przyjął Sąd Apelacyjny, od złożenia pozwanemu

przez konsumentów wskazanego oświadczenia. Domaganie się przez konsumentów

odsetek ustawowych za opóźnienie w zapłacie należnych im kwot jest możliwe po

otrzymaniu przez Bank ich żądania, aby Bank dokonał zwrotu spłaconych przez nich,

w oparciu o nieważną umowę kredytu, należności i jest skuteczne z upływem

wyznaczonego przez konsumentów terminu do spełnienia tego świadczenia przez

kredytodawcę (zob. także wyrok TSUE z 14 grudnia 2023 r. C-28/22).

II CSKP 557/23

7

W ramach kolejnej podstawy skargi kasacyjnej powodowie zakwestionowali

uwzględnienie przez Sąd odwoławczy podniesionego przez pozwany Bank zarzutu

zatrzymania, co doprowadziło do wstrzymania biegu odsetek ustawowych za

opóźnienie w zapłacie zasądzonych ostatecznie kwot głównych. Powodowie zarzucili

w tym zakresie naruszenie art. 496 w zw. z art. 497 k.c., podnosząc, że w ich ocenie

umowa kredytu nie jest umową wzajemną, co czyni nieuzasadnionym stosowanie

przepisów kodeksu cywilnego regulujących prawo zatrzymania. Odnosząc się do

kwestii charakteru prawnego umowy kredytu we wskazanym kontekście, Sąd

Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z 28 lutego 2025 r., III CZP 126/22,

(OSNC 2025/11/97) orzekł, że umowa o kredyt bankowy, określona w art. 69 ust. 1

pr. bank., jest umową wzajemną. Stanowisko to, jak wynika z motywów uchwały,

dotyczy również kredytów powiązanych z walutą obcą, bez względu na ich

indeksowany lub denominowany charakter. Z poglądem tym należy się zgodzić,

odsyłając w tym miejscu do uzasadnienia przywołanej uchwały bez potrzeby jego

przytaczania i powielania w tym miejscu. O ile zatem umowa kredytu jest umową

wzajemną, to jednak już kwestia zarzutu zatrzymania podniesionego przez bank

w tak zwanej sprawie frankowej, jest dużo bardziej złożona.

Prawo zatrzymania w sytuacji określonej w art. 496 k.c. w związku z art. 497

k.c. ma służyć zabezpieczeniu przysługującego retencjoniście roszczenia o zwrot

świadczenia wynikającego z nieważności lub rozwiązania umowy, a jego skuteczne

wykonanie obezwładnia wymagalne roszczenie wzajemne dopóki, dopóty wierzyciel

wzajemny nie zaoferuje zwrotu spełnionego na jego rzecz świadczenia lub go nie

zabezpieczy. Wynika z tego, że roszczenie, którego zabezpieczeniu służyć ma

zatrzymanie, musi nie tylko istnieć, lecz także być zdatne do przymusowego

zaspokojenia, co zakłada jego zaskarżalność. W przeciwnym razie dłużnik mógłby

skutecznie obezwładnić wymagalne i zaskarżalne roszczenie wierzyciela, powołując

się na przysługujące mu wobec niego roszczenie wzajemne, do którego spełnienia

nie mógłby jednak wierzyciela przymusić. W orzecznictwie Sądu Najwyższego,

analizując relację między prawem zatrzymania, a prawem potrącenia, trafnie

ponadto zauważono, że uprawnienie do potrącenia (art. 498 i n. k.c.) należy

postrzegać jako dalej idące w zestawieniu z prawem zatrzymania, którego istota

polega na zabezpieczeniu wierzytelności przysługującej retencjoniście przed

II CSKP 557/23

8

niekorzystnymi skutkami ewentualnej niewypłacalności dłużnika (wierzyciela

wzajemnego) przez uzależnienie spełnienia własnego świadczenia od zaoferowania

świadczenia przez wierzyciela wzajemnego. Potrącenie realizuje między innymi,

funkcję egzekucyjną, prowadząc – w drodze jednostronnej decyzji potrącającego

i bez konieczności zaangażowania organów państwa – do przymusowego

zaspokojenia należności przysługującej potrącającemu. W takim przypadku odpada

potrzeba oddziaływania na dłużnika (wierzyciela wzajemnego) w celu skłonienia go

do zapłaty, a także ryzyko jego niewypłacalności. Przeciwnie, uwzględniając

możliwość skorzystania z potrącenia, wierzytelność przysługująca potencjalnemu

retencjoniście pozostaje, do wysokości wierzytelności pasywnej, w pełni

zabezpieczona na wypadek niewypłacalności dłużnika, bez potrzeby sięgania do

prawa zatrzymania. Co więcej – wierzyciel aktywny ma w istocie pewność, że

przysługujące mu świadczenie pieniężne, w zakresie, w jakim nie przewyższa

wierzytelności pasywnej, zostanie spełnione, przy czym decyzja o tym, czy z opcji tej

skorzystać, leży w sferze jego uznania, co czyni zbędnym korzystanie z dodatkowego

zabezpieczenia wierzytelności. Trudno w tym przypadku twierdzić, aby mogła istnieć

prawnie uzasadniona potrzeba dodatkowego „zabezpieczenia” lub „zaofiarowania”

wierzytelności wzajemnej, o czym stanowi art. 496 k.c. Dostrzec trzeba przy tym, że

czym innym jest ustanawianie zabezpieczeń wierzytelności, których podłożem jest

autonomia woli (konsens) obu stron zobowiązania, czym innym zaś żądanie

zabezpieczenia własnej wierzytelności, powiązane z odmową spełnienia

świadczenia, którego podstawą miałoby stać się uprawnienie kształtujące

przysługujące jednej ze stron stosunku prawnego.

W braku szczególnych okoliczności, których wykazanie obciąża stronę

podnoszącą zarzut zatrzymania, podważa to legitymowany prawnie interes strony,

która dysponując możnością wymuszenia spełnienia świadczenia wzajemnego,

z możliwości tej nie korzysta, lecz – powołując się na potrzebę „zabezpieczenia”

wierzytelności, którą może swobodnie wyegzekwować – odmawia spełnienia

świadczenia należnego kontrahentowi ze skutkiem w postaci dalszego utrzymywania

stanu niepewności między stronami. Kwestia ta rysuje się szczególnie wyraźnie

w razie nierównowagi majątkowej stron stosunku prawnego, gdy dalsze

pozostawanie w impasie mogłoby w istocie służyć szykanowaniu strony słabszej,

II CSKP 557/23

9

z uwagi na trudność w zaoferowaniu przez nią świadczenia wzajemnego (zob. wyrok

Sądu Najwyższego z 6 czerwca 2025 r., II CSKP 545/23).

Należy ponadto wskazać, że w sprawach objętych zakresem zastosowania

dyrektywy 93/13, przy ocenie zasadności zarzutu zatrzymania, należy zawsze brać

pod uwagę konieczność dokonywania przez sąd krajowy, zgodnie z zasadą

efektywności prawa Unii, wykładni przepisów prawa krajowego zgodnej z przepisami

dyrektywy unijnej, tak dalece, jak to jest tylko możliwe (zob. wyroki TSUE z 13

listopada 1990 r., C-106/89 i z 27 marca 2019 r., C-545/17). Stosownie do

stanowiska TSUE, art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować

w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni prawa krajowego – co odnosi

się również do art. 496 i 497 k.c. – zgodnie z którą w kontekście stwierdzenia

nieważności umowy kredytu zawartej przez bank z konsumentem ze względu na

nieuczciwy charakter jej niektórych warunków, powołanie się przez bank na prawo

zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej konsumentowi możliwości

uzyskania przez niego zapłaty kwot, które zasądzono od banku ze względu na skutki

restytucyjne wynikające ze stwierdzenia abuzywności warunków umownych, od

równoczesnego zaofiarowania przez konsumenta zwrotu albo zabezpieczenia

zwrotu całości świadczenia otrzymanego od banku na podstawie umowy kredytu,

niezależnie od spłat dokonanych w wykonaniu tej umowy przez konsumenta (por.

wyrok TSUE z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, postanowienie TSUE z 8 maja 2024 r.,

C-424/22, uzasadnienie przywołanej wyżej uchwały III CZP 126/22 oraz wyroki Sądu

Najwyższego z 28 lutego 2025 r., II CSKP 2231/22 i z 11 marca 2025 r., II CSKP

617/23). .

W tym stanie rzeczy orzeczono, jak w sentencji (art. 39815 § 1 k.p.c.)

Agnieszka Piotrowska

Karol Weitz

Roman Trzaskowski

(A.D)

[SOP]