Bank i kredytobiorcy przegrali skargi kasacyjne o zwrot 412 tys. zł z kredytu frankowego

Powodowie wnieśli o zasądzenie od pozwanego kwoty 412 204,13 zł wraz

z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Wskazali, że w zawartej w pozwanym

umowie kredytowej znajdują się klauzule waloryzacyjne stanowiące niedozwolone

II CSKP 608/23

2

postanowienia. Ich stosowanie przez pozwanego było nieuprawnione i nadwyżka

zapłacona ponad kwoty należne, obliczone bez waloryzacji na podstawie klauzul

niedozwolonych, stanowi nienależne świadczenie w rozumieniu art. 410 § 2 k.c.

w zw. z art. 405 k.c.

Wyrokiem z dnia 30 sierpnia 2021 r. Sąd Okręgowy w Warszawie zasądził od

pozwanego na rzecz powodów kwotę 412 204,13 zł wraz z ustawowymi odsetkami

za opóźnienie od dnia 14 lutego 2019 r. oraz oddalił powództwo w pozostałym

zakresie.

Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 20 listopada 2008 r. powodowie zawarli

z Bankiem S.A. w W. umowę kredytu hipotecznego […]

w złotych polskich, waloryzowanego kursem franka szwajcarskiego. Kredyt został

przeznaczony na zakup lokalu mieszkalnego oraz refinansowanie nakładów

własnych poniesionych na jego nabycie. Kwotę kredytu określono na 1 550 000 zł.

Jego równowartość w CHF ustalono na podstawie kursu kupna z tabeli banku z dnia

7 listopada 2008 r., wskazując wartość 656 334,68 CHF. Jednocześnie zastrzeżono,

że kwota ta ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi zobowiązania banku,

a jej wysokość w dniu uruchomienia kredytu może ulec zmianie. Spłata kredytu miała

być dokonywana w złotych. Wysokość poszczególnych rat kapitałowo‑odsetkowych

była każdorazowo ustalana w CHF, a następnie przeliczana na PLN według kursu

sprzedaży CHF z tabeli kursowej banku obowiązującego na dzień spłaty. Umowa

przewidywała zmienne oprocentowanie oparte na stawce LIBOR 3M, powiększonej

o stałą marżę banku w wysokości 2,30%. Integralną część umowy stanowił regulamin

kredytowy, który również odsyłał do tabel kursowych banku, jako podstawy

przeliczeń zarówno rat, jak i wcześniejszych spłat oraz przeliczeń wierzytelności

w przypadku wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego.

W ramach zabezpieczenia spłaty kredytu ustanowiono hipotekę kaucyjną do

kwoty 2325000 zł, cesję praw z polisy ubezpieczeniowej nieruchomości oraz

ubezpieczenie niskiego wkładu własnego. Powodowie złożyli także oświadczenie

o poddaniu się egzekucji do kwoty 3 100 000 zł. W treści umowy znalazły się

oświadczenia kredytobiorców, że zostali zapoznani z ryzykiem kursowym oraz

zasadami zmiennego oprocentowania, a także, że akceptują możliwość wzrostu

II CSKP 608/23

3

kosztów obsługi kredytu w przypadku niekorzystnych zmian kursu waluty.

Powodowie nie negocjowali warunków umowy, nie przedstawiono im symulacji spłat,

a doradca zapewniał, że oferowany produkt jest najlepszą dostępną ofertą na rynku.

Powodowie nie byli świadomi różnic między kredytem złotowym i kredytem

waloryzowanym, a ich decyzja była oparta na zapewnieniach przedstawiciela banku.

Zgodnie z harmonogramem z dnia 27 listopada 2008 r. całkowita kwota

kredytu wyrażona w CHF wyniosła 1 437 434,57 CHF, obejmując kapitał oraz

odsetki. Kredyt został uruchomiony w dwóch transzach: 50 000 zł oraz

1 500 000,01 zł. W kolejnych latach bank dokonywał zmiany regulaminów.

Od 1 lipca 2009 r. umożliwiono spłatę kredytu bezpośrednio w CHF, po zawarciu

stosownego aneksu, o czym bank informował na swojej stronie internetowej.

W okresie od uruchomienia kredytu do dnia 14 sierpnia 2018 r. powodowie

uiścili na rzecz banku łącznie kwotę 1 111 442,22 zł tytułem rat

kapitałowo‑odsetkowych. Gdyby kredyt był rozliczany bez zastosowania klauzul

waloryzacyjnych, suma rat za ten okres wyniosłaby 744 391,25 zł, a pozostałe saldo

kredytu byłoby istotnie niższe. Mechanizm przeliczeń według kursów ustalanych

jednostronnie przez bank doprowadził do znacznego zwiększenia obciążeń

finansowych. Umowa kredytu opierała się na mechanizmie waloryzacji, który

pozostawiał bankowi szeroką swobodę w ustalaniu kursów walut, wpływających

bezpośrednio na wysokość świadczeń kredytobiorców. Powodowie nie mieli

realnego wpływu na treść tych postanowień, a informacje udzielone im przed

zawarciem umowy nie pozwalały na właściwą ocenę ryzyka związanego z kredytem

waloryzowanym.

W dniu 22 listopada 2013 r. Sąd Rejonowy dla m. st. Warszawy w Warszawie

zarejestrował zmiany Statutu Banku wynikające z uchwały zwyczajnego walnego

zgromadzenia akcjonariuszy Banku S.A. z 11 kwietnia 2013 r., w wyniku czego

doszło do zmiany firmy Banku z B. Spółka Akcyjna na B.1 spółka akcyjna.

Sąd Okręgowy uznał, że zawarta między stronami umowa miała charakter

umowy kredytu w rozumieniu art. 69 ust. 1 Prawa bankowego, jednak sposób

ukształtowania jej postanowień spowodował jej nieważność. Sąd wskazał, że istotą

każdego stosunku zobowiązaniowego jest zgodne określenie przez strony

II CSKP 608/23

4

podstawowych praw i obowiązków, przy czym niedopuszczalne pozostaje

przyznanie jednej stronie uprawnienia do jednostronnego i dowolnego kształtowania

zakresu świadczeń drugiej strony. Tego rodzaju konstrukcja pozostaje sprzeczna

zarówno z naturą stosunku obligacyjnego, jak i z zasadą swobody umów wyrażoną

w art. 353¹ k.c.

Sąd pierwszej instancji stwierdził, że strony nie uzgodniły w sposób

jednoznaczny głównych świadczeń wynikających z umowy. Dotyczyło to przede

wszystkim mechanizmu indeksacji kredytu do waluty CHF oraz zasad ustalania

kursów walut stosowanych przez bank. Umowa nie zawierała bowiem żadnych

przejrzystych reguł określających sposób wyznaczania kursów kupna i sprzedaży

franka szwajcarskiego, od których uzależniona była zarówno wysokość salda

zadłużenia, jak i wysokość rat kredytowych. W konsekwencji bank uzyskał możliwość

jednostronnego określania wysokości zobowiązań kredytobiorców poprzez arbitralne

ustalanie kursów waluty w tabelach kursowych. Powodowie dopiero w chwili

uruchomienia kredytu poznawali wysokość swojego zadłużenia wyrażonego w CHF,

ustalonego według kursu określonego wyłącznie przez bank.

Umowa kredytu jest umową wzajemną i odpłatną, w której bank zobowiązuje

się oddać do dyspozycji kredytobiorcy określoną kwotę środków pieniężnych, zaś

kredytobiorca zobowiązany jest do ich zwrotu wraz z odsetkami i prowizją

stanowiącymi wynagrodzenie banku. W analizowanej umowie poza odsetkami

i prowizją bank zapewnił sobie dodatkowe wynagrodzenie w postaci spreadu

walutowego, osiąganego dzięki stosowaniu własnych kursów kupna i sprzedaży

CHF. Mechanizm ten prowadził do uzyskiwania przez bank dodatkowych korzyści

finansowych, których wysokości konsument nie był w stanie oszacować na etapie

zawierania umowy. Umowa określała jedynie wysokość środków wypłacanych

kredytobiorcom w złotych polskich, natomiast nie precyzowała zasad ustalania

wysokości salda kredytu po przeliczeniu na CHF, ani sposobu wyliczania rat

kredytowych. Powodowie nie mieli zatem możliwości ustalenia wysokości swojego

zobowiązania oraz całkowitego kosztu kredytu już w chwili zawierania umowy, nawet

przy założeniu niezmienności kursu waluty i oprocentowania. W praktyce wysokość

świadczeń kredytobiorców zależała wyłącznie od decyzji banku, który samodzielnie

ustalał kursy walut.

II CSKP 608/23

5

W ocenie Sądu Okręgowego konstrukcja przyjęta przez bank stwarzała

jedynie pozór uzgodnienia istotnych postanowień umowy. Nawet sam bank nie

dysponował w chwili zawarcia umowy sprecyzowanym mechanizmem ustalania

marży doliczanej do kursu bazowego. Brak było także określenia zasad spłaty

kredytu oraz sposobu ustalania kursów stosowanych przy przeliczaniu rat

spłacanych w PLN. Postanowienia te pozostawiały bankowi pełną swobodę

działania. W konsekwencji umowa była sprzeczna z art. 69 ust. 1 i 2 Prawa

bankowego, art. 353¹ k.c. oraz art. 58 § 1 k.c., co skutkowało jej nieważnością.

Sąd Okręgowy dokonał oceny kwestionowanych postanowień także w świetle

przepisów o niedozwolonych postanowieniach umownych. Uznał, że klauzule

indeksacyjne oraz postanowienia odsyłające do tabel kursowych banku mają

charakter abuzywny, gdyż przyznają bankowi nieograniczone uprawnienie do

jednostronnego określania wysokości świadczeń kredytobiorców. Mechanizm ten

dotyczył zarówno przeliczenia kwoty kredytu przy jego uruchomieniu, jak i ustalania

wysokości poszczególnych rat. Umowa nie przewidywała żadnych formalnych

ograniczeń w zakresie ustalania kursów walut przez bank i nie odwoływała się do

obiektywnych i weryfikowalnych kryteriów.

Sąd podkreślił, że wysokość kosztów ponoszonych przez konsumenta

powinna być możliwa do przewidzenia już w chwili zawierania umowy. Tymczasem

zastosowany mechanizm powodował, że ostateczny koszt kredytu zależał nie tylko

od zmian kursu CHF, ale również od ustalanej dowolnie przez bank marży zawartej

w kursach kupna i sprzedaży waluty. Bank dokonywał bowiem podwójnego

przeliczenia świadczenia – najpierw przy wypłacie kredytu po kursie kupna,

a następnie przy spłacie rat po wyższym kursie sprzedaży – osiągając w ten sposób

dodatkowy zysk w postaci spreadu walutowego.

Sąd Okręgowy wskazał, że dobre obyczaje wymagają poszanowania

równowagi kontraktowej stron oraz zakazują wykorzystywania niewiedzy i słabszej

pozycji konsumenta. Za sprzeczne z dobrymi obyczajami należy uznać

postanowienia prowadzące do nierównomiernego rozkładu praw i obowiązków stron.

Powodowie zostali pozbawieni możliwości kontroli sposobu wykonywania umowy

przez bank, w szczególności w zakresie ustalania salda kredytu i wysokości rat.

II CSKP 608/23

6

Nie byli również w stanie oszacować ryzyka kursowego ani całkowitych kosztów

kredytu. Jednocześnie bank nie ponosił realnego ryzyka walutowego, gdyż mógł je

kompensować poprzez dowolne ustalanie kursów walut. Mechanizm indeksacji

prowadził do naruszenia zasady ekwiwalentności świadczeń stron, gdyż całe ryzyko

kursowe zostało przerzucone na kredytobiorców, bez zapewnienia im jakichkolwiek

instrumentów ochronnych czy możliwości weryfikacji działań banku.

W konsekwencji Sąd pierwszej instancji przyjął, że abuzywność klauzul

waloryzacyjnych oraz brak możliwości ich zastąpienia innymi postanowieniami

prowadzą do upadku całej umowy. Oznacza to, że wszelkie świadczenia spełnione

przez strony miały charakter nienależny i podlegają zwrotowi na podstawie przepisów

o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Powodowie uiścili na rzecz banku kwotę 412.204,13 zł tytułem spłaty rat

kredytowych. Sąd przyjął, że każdej ze stron umowy przysługuje odrębne roszczenie

o zwrot spełnionego świadczenia. Kredytobiorcy zobowiązani są zatem do zwrotu

otrzymanego kapitału kredytu, natomiast bank zobowiązany jest do zwrotu

wszystkich świadczeń spełnionych przez powodów na podstawie nieważnej umowy.

W rezultacie sąd zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwotę 412.204,13 zł,

jako zwrot nienależnie spełnionych świadczeń.

Wyrokiem z dnia 20 maja 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie, na skutek

apelacji pozwanego, zmienił częściowo wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że

oddalił powództwo co do odsetek ustawowych za opóźnienie za okres od dnia

14 lutego 2019 r. do dnia 5 maja 2022 r. oraz oddalił apelację w pozostałym zakresie.

Uznał za bezzasadny zarzut naruszenia art. 321 k.p.c. Wskazał, że

powodowie od początku procesu dochodzili roszczenia o zapłatę, jako zwrotu

świadczenia nienależnego, wywodząc je z abuzywności postanowień umownych

dotyczących mechanizmu indeksacji kredytu do waluty obcej. W toku postępowania

powodowie konsekwentnie prezentowali stanowisko, zgodnie z którym akceptują

skutek w postaci upadku umowy w razie stwierdzenia jej nieważności. Sąd Okręgowy

uwzględnił żądanie pozwu, przyjmując nieważność umowy, jako sprzecznej

z bezwzględnie obowiązującymi przepisami i jednocześnie wskazał, że nieważność

umowy wynikałby również z uznania abuzywności jej postanowień. Podstawa

II CSKP 608/23

7

faktyczna obu ocen była tożsama, a różnica dotyczyła wyłącznie kwalifikacji prawnej

skutków wadliwości umowy.

Sąd drugiej instancji zaakceptował ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd

Okręgowy i uznał za zbędne ich ponowne szczegółowe przytaczanie.

W szczególności podzielił ocenę, że powodowie nie zostali w sposób należyty

poinformowani o rzeczywistym zakresie ryzyka kursowego wynikającego z zawarcia

umowy kredytu indeksowanego do CHF. Podpisane przez kredytobiorców

oświadczenia o świadomości ryzyka walutowego miały charakter blankietowy

i ogólnikowy. Nie wynikało z nich, jakie konkretne informacje zostały kredytobiorcom

przekazane i czy przedstawiono im możliwe konsekwencje ekonomiczne

gwałtownego wzrostu kursu waluty obcej. Samo podpisanie przez powodów

dokumentów zawierających deklarację o znajomości ryzyka kursowego nie

przesądzało o wykonaniu przez bank obowiązku informacyjnego w sposób

wymagany przez prawo unijne i orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że obowiązek informacyjny banku powinien być

realizowany w sposób umożliwiający przeciętnemu konsumentowi ocenę

rzeczywistego ryzyka ekonomicznego związanego z umową. Konsument powinien

zostać poinformowany nie tylko o abstrakcyjnej możliwości wzrostu kursu waluty

obcej, lecz również o potencjalnie poważnych skutkach ekonomicznych takiego

wzrostu, obejmujących możliwość wielokrotnego zwiększenia wysokości zadłużenia

pomimo regularnego spłacania rat. Bank powinien przedstawić symulacje i dane

obrazujące wpływ znaczących zmian kursowych na wysokość zobowiązania

kredytowego. W sprawie brak było dowodów wskazujących, aby takie informacje

zostały powodom udzielone.

Odwołując się do orzecznictwa TSUE, w szczególności wyroków w sprawach

C-51/17, C-186/16 oraz C-776/19, Sąd Apelacyjny wskazał, że warunek dotyczący

ryzyka walutowego musi być zrozumiały pod względem formalnym, językowym

i ekonomicznym. Konsument powinien mieć możliwość oszacowania konsekwencji

finansowych wynikających z zastosowania mechanizmu indeksacji. W ocenie Sądu

warunek ten nie został w niniejszej sprawie spełniony.

II CSKP 608/23

8

Niezasadny był również zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. dotyczący oceny

dowodów. Sąd Apelacyjny wskazał, że powodowie nie kwestionowali podpisania

umowy, regulaminu i złożenia oświadczeń dotyczących ryzyka walutowego.

Nie oznaczało to jednak, że postanowienia umowne zostały sformułowane w sposób

przejrzysty i jednoznaczny, bądź podlegały indywidualnym uzgodnieniom. Odmienna

interpretacja materiału dowodowego przedstawiana przez stronę pozwaną nie mogła

skutecznie podważyć zasady swobodnej oceny dowodów.

Sąd Apelacyjny uznał za prawidłowe także oddalenie wniosków dowodowych

zgłaszanych przez bank, w tym dowodu z opinii biegłego oraz zeznań świadka,

mających dotyczyć ogólnych praktyk bankowych. Ocena abuzywności postanowień

umownych dokonywana jest według stanu z chwili zawarcia umowy, a nie

z uwzględnieniem sposobu jej wykonywania. Bez znaczenia pozostaje więc

okoliczność, czy kursy stosowane przez bank odbiegały od kursów rynkowych albo

czy bank kierował się przy ich ustalaniu mechanizmami rynku międzybankowego.

Istotne było samo przyznanie bankowi uprawnienia do jednostronnego ustalania

kursów walut bez określenia obiektywnych i weryfikowalnych kryteriów.

Sąd Apelacyjny odmiennie niż Sąd pierwszej instancji ocenił podstawę

nieważności umowy. Uznał, że sama konstrukcja kredytu indeksowanego do waluty

obcej nie była sprzeczna z art. 69 Prawa bankowego i art. 3531 k.c. Umowa kredytu

zawierała wszystkie elementy wymagane przez art. 69 ust. 1 Prawa bankowego:

określenie kwoty kredytu, celu, terminu spłaty i oprocentowania. Mechanizm

indeksacji do CHF stanowił dopuszczalny wariant umowy kredytu i był akceptowany

zarówno w praktyce obrotu, jak i przyjęty w późniejszej nowelizacji prawa bankowego

dokonanej w 2011 r. Zastosowanie mechanizmu waloryzacji nie oznaczało zmiany

waluty zobowiązania, lecz miało na celu powiązanie oprocentowania kredytu

z właściwą dla CHF stawką LIBOR.

Sąd Apelacyjny wskazał, że wadliwość umowy należy oceniać przede

wszystkim pod kątem abuzywności postanowień umownych w rozumieniu art. 3851

k.c., a nie bezwzględnej nieważności z art. 58 k.c. Klauzule przyznające bankowi

uprawnienie do jednostronnego ustalania kursów walut nie są co do zasady

zakazane bezwzględnie, lecz podlegają kontroli z punktu widzenia ochrony

II CSKP 608/23

9

konsumenta. Taka wykładnia jest zgodna z celami dyrektywy 93/13 i utrwalonym

orzecznictwem TSUE.

Sąd drugiej instancji przyjął, że przedmiotem kontroli abuzywności powinien

być cały mechanizm ryzyka walutowego, a nie jedynie postanowienia dotyczące

przeliczeń kursowych. Istotą kredytu indeksowanego jest bowiem obciążenie

konsumenta ryzykiem kursowym, które w razie deprecjacji waluty krajowej może

prowadzić do nieograniczonego wzrostu zadłużenia. Klauzula indeksacyjna

obejmująca zarówno przeliczenie kapitału, jak i rat kredytu, stanowiła element

określający główne świadczenia stron.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że postanowienia tworzące mechanizm indeksacji

nie były indywidualnie uzgodnione. Powodom przedstawiono gotowy wzorzec

umowy, bez realnej możliwości negocjowania zasad indeksacji. Bank nie wykazał,

aby konsumenci mieli wpływ na treść tych postanowień, mimo że zgodnie z art. 3851

§ 4 k.c. ciężar dowodu w tym zakresie spoczywał na przedsiębiorcy. Sąd odwołując

się do orzecznictwa TSUE, podkreślił, że warunek dotyczący ryzyka kursowego musi

być przedstawiony w sposób umożliwiający konsumentowi świadome podjęcie

decyzji. Bank powinien przedstawić nie tylko informacje o możliwości zmian

kursowych, ale także dane pozwalające oszacować wpływ tych zmian na wysokość

zobowiązania. Bank nie przekazał powodom informacji umożliwiających ocenę skali

ryzyka oraz nie przedstawił symulacji obrazujących możliwe konsekwencje

ekonomiczne wzrostu kursu CHF.

Zdaniem Sądu postanowienia dotyczące indeksacji były sprzeczne z dobrymi

obyczajami i rażąco naruszały interesy konsumentów. Bank wykorzystał swoją

przewagę kontraktową i informacyjną, przerzucając na kredytobiorców

nieograniczone ryzyko walutowe przy jednoczesnym zachowaniu możliwości

jednostronnego ustalania kursów walut w tabelach bankowych. Konsument nie miał

możliwości samodzielnego zweryfikowania prawidłowości ustalanych kursów ani

oszacowania rzeczywistych kosztów kredytu.

Ocena abuzywności dokonywana jest według stanu z chwili zawarcia umowy.

Bez znaczenia pozostaje więc późniejszy sposób wykonywania umowy czy

zgodność kursów banku z kursami rynkowymi. Już sama potencjalna możliwość

II CSKP 608/23

10

arbitralnego kształtowania świadczeń konsumenta przez przedsiębiorcę uzasadnia

uznanie klauzul za niedozwolone. Sąd Apelacyjny uznał, że eliminacja klauzul ryzyka

walutowego prowadzi do upadku całej umowy, ponieważ postanowienia te określały

główne świadczenia stron i bez nich umowa nie mogłaby być wykonywana. Nie było

możliwe utrzymanie umowy jako kredytu złotowego oprocentowanego stawką LIBOR

lub WIBOR, gdyż prowadziłoby to do niedopuszczalnego przekształcenia stosunku

prawnego. Nie istniały również przepisy dyspozytywne mogące zastąpić

niedozwolone postanowienia umowne. Sąd odrzucił możliwość uzupełnienia umowy

przy pomocy średniego kursu NBP albo zastosowania zwyczajów rynkowych.

Odwołał się do orzecznictwa TSUE, zgodnie z którym sąd krajowy co do zasady nie

może modyfikować treści abuzywnych postanowień, gdyż osłabiałoby to efekt

odstraszający dyrektywy 93/13 wobec przedsiębiorców stosujących nieuczciwe

warunki umowne.

Sąd Apelacyjny przyjął, że umowa stała się trwale bezskuteczna wskutek

niezaakceptowania przez powodów abuzywnych klauzul ryzyka walutowego po

uzyskaniu pełnej informacji o skutkach nieważności umowy. Powodowie byli zatem

uprawnieni do dochodzenia zwrotu świadczeń spełnionych na podstawie nieważnej

umowy na podstawie art. 410 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c., zgodnie z teorią dwóch

kondykcji, według której każdej ze stron nieważnej umowy przysługuje odrębne

roszczenie o zwrot spełnionych świadczeń. Powodowie mogli więc żądać zwrotu

wszystkich kwot uiszczonych na rzecz banku, niezależnie od ewentualnych roszczeń

banku o zwrot kapitału kredytu. Sąd za bezzasadny uznał zarzut naruszenia art. 411

§ 2 k.c. Bank, który sam stosował wobec konsumentów nieuczciwe postanowienia

umowne i naruszał zasady lojalnego kontraktowania, nie może skutecznie

powoływać się na zasady współżycia społecznego w celu odmowy zwrotu

nienależnie uzyskanych świadczeń.

Sąd Apelacyjny przyjął, że roszczenie restytucyjne powodów stało się

wymagalne po złożeniu przez nich świadomie oświadczenia o odmowie

potwierdzenia abuzywnych postanowień, po uzyskaniu pełnej informacji o skutkach

nieważności umowy. Było to oświadczenie powodów z kwietnia 2022 r. Doręczenie

tego stanowiska bankowi nastąpiło 29 kwietnia 2022 r., wobec czego odsetki należały

II CSKP 608/23

11

się dopiero od dnia 6 maja 2022 r. W tym zakresie wyrok Sądu pierwszej instancji

został częściowo zmieniony.

W pozostałym zakresie apelacja banku została oddalona. Sąd Apelacyjny

podkreślił, że odnoszenie się do części zarzutów apelacyjnych było zbędne wobec

przesądzenia o abuzywności klauzul ryzyka walutowego i wynikającej z tego

nieważności całej umowy.

Powód zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną w części,

w której Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie, oddalając

powództwo w zakresie odsetek za opóźnienie od zasadzonej kwoty 412.204,13 zł za

okres od 14 lutego 2019 r. do 5 maja 2022 r. Skarżący zarzucił naruszenie prawa

materialnego, art. 481 § 1 w zw. z art. 455 w zw. z art. 405 w zw. z art. 410 w zw.

z 3851 § 1 k.c. i wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części.

Pozwany zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną w zakresie

punktu 2 i 3. Zarzucił naruszenie prawa materialnego, art. 69 ust. 3 w związku z art.

75b ustawy Prawo bankowe w brzmieniu obowiązującym od dnia 26 sierpnia 2011 r.

w związku z art. 1 i art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo

bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 165 poz. 984),w zw. z art. 3851

k.c., art. 3851 § 2 k.c. w związku z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG w zw. z art.

358 § 2 k.c. oraz w związku z art. 69 ust. 3 w związku z art. 75b ustawy Prawo

bankowe, w związku z art. 1, art. 2 , art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r., art. 3851

§ 1 k.c. w związku z art. 4 ust. 2 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia

1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. L 95

z 21.4.1993), art. 3851 § 1 i § 2 i § 3 k.c., w zw. z art. 65 § 2 k.c. i w zw. z art. 56 k.c.,

art. 3851 § 1 i art. 3851 § 2 k.c. w związku z art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG

z dnia 5 kwietnia 1993 r., art. 3851 § 1 k.c. i art. 3852 k.c. w związku z art. 65 k.c., art.

3851 § 1 k.c., art. 111 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 1 w zw. z art. 5 ust. 2 pkt 7 ustawy

Prawo bankowe, oraz naruszenie przepisów postępowania, art. 386 § 1 i art. 321

§ 1 w związku z art. 391 § 1 i art. 187 § 1 w zw. z art. 391 § 1 oraz art. 365 § 1 i art.

366 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. Skarżący wniósł o uchylenie wyroku Sądu drugiej

instancji w zaskarżonej części i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu

w Warszawie do ponownego rozpoznania.

II CSKP 608/23

12

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej pozwanego kwestionujące istnienie podstaw do

stwierdzenia nieważności umowy zawartej przez strony były nieuzasadnione.

W judykaturze utrwalone jest stanowisko, że postanowienia umowne obejmujące

tzw. klauzule przeliczeniowe, określające kurs CHF do waluty polskiej za pomocą

mechanizmu opartego o stosowanie klauzul kursowych ustalanych jednostronnie

przez bank, stanowią niedozwolone postanowienia umowne. W judykaturze

podkreślono, że określenie wysokości zobowiązania konsumenta z odwołaniem się

do tabel kursów ustalanych przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów

ustalania wysokości kursu, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego

działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem

oraz narusza równość stron. W świetle art. 3851 § 1 k.c. nie budzi wątpliwości, że

tego rodzaju klauzule abuzywne są bezskuteczne. Stanowisko, które w tym zakresie

wyraził Sąd Apelacyjny nie uzasadnia zarzutu wadliwego zastosowania art. 3851 § 1

k.c.

Sąd Apelacyjny stwierdził także, że wyeliminowanie z umowy postanowień

dotyczących stosowania tabel kursowych nie zezwala na wykonywanie umowy bez

zasadniczej zmiany jej charakteru, stanowiącego prawną i gospodarczą przyczynę

zawarcia umowy przez strony. Utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez

strony nie jest możliwe, a jej uzupełnienie przez sąd jest niedopuszczalne.

Skutkowało to w ocenie Sądu drugiej instancji nieważnością ( bezskutecznością)

całej umowy. Związane z tym dalsze konsekwencje są uzależnione od tego, czy

nieważność umowy zagraża interesom konsumenta, co otwierałby dopiero drogę do

zastąpienia klauzul niedozwolonych, o ile konsument nie sprzeciwił się temu,

obstając przy nieważności całej umowy.

Obecnie w judykaturze utrwalone jest stanowisko, że stwierdzenie

abuzywności klauzuli ryzyka walutowego powoduje, iż utrzymanie umowy nie jest

możliwe. Powyższe stanowisko uwzględnia orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości

Unii Europejskiej dotyczące wykładni przepisów Dyrektywy 93/13. Oceny tej nie

podważa zmiana przepisów Prawa bankowego dokonana na mocy ustawy z dnia

29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw.

II CSKP 608/23

13

Wbrew stanowisku skarżącego za możliwością utrzymania umowy zawartej przez

strony nie przemawia również treść art. 69 ust. 3 Prawa bankowego. Zawarte

w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa materialnego kwestionujące

stwierdzone przez Sąd Apelacyjny skutki abuzywności postanowień umowy

dotyczących tabel kursowych były zatem nieuzasadnione.

W orzecznictwie wyrażono także stanowisko, że klauzule waloryzacyjne, które

w umowie kredytu nie zostały wyrażone w sposób jasny i precyzyjny podlegają

badaniu pod katem abuzywności i przyjęto, iż w celu zrealizowania przez bank

obowiązków informacyjnych o ryzyku walutowym i kursowym w związku z zawarciem

umów kredytowych indeksowanych do waluty obcej lub denominowanych w walucie

obcej, nie jest wystarczające wskazanie w umowie, że ryzyko kursowe ponosi

kredytobiorca oraz odebranie od niego oświadczenia o standardowej treści odnośnie

poinformowania o ponoszeniu przez kredytobiorcę ryzyka wynikającego ze zmiany

kursu waluty obcej. Klauzula ryzyka walutowego i klauzula kursowa mogą

funkcjonować tylko łącznie i stanowią klauzulę indeksacyjną określającą główne

świadczenia stron w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. Stanowisko Sądu drugiej instancji

w tym zakresie było zatem także uzasadnione.

W przypadku stwierdzenia nieważności umowy zachodzą podstawy do

dokonania rozliczenia świadczeń spełnionych przez strony. Sąd Apelacyjny zasadnie

odwołał się do stanowiska judykatury wskazującego, że konsumentowi

i kredytodawcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot spełnionych świadczeń

pieniężnych na podstawie art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c.

Z tych względów skarga kasacyjna pozwanego była pozbawiona

uzasadnionych podstaw i podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c.

Skarga kasacyjna powodów zawiera zarzuty kwestionujące stanowisko Sądu

Apelacyjnego, który stwierdził, że roszczenie restytucyjne powodów stało się

wymagalne dopiero po złożeniu przez nich świadomie oświadczenia o odmowie

potwierdzenia abuzywnych postanowień zawartych w umowie, po uzyskaniu przez

powodów pełnej informacji o skutkach nieważności umowy.

Wyrażona przez Sąd Apelacyjny ocena wymagalności roszczenia powodów

uwzględniała stanowisko przedstawione przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia

II CSKP 608/23

14

7 maja 2021 r., III CZP 6/21, w której przyjęto, że wystąpienie przez konsumenta

z żądaniem restytucyjnym, opartym na twierdzeniu o nieważności umowy, nie może

być uznane za równoznaczne z zakończeniem stanu bezskuteczności zawieszonej

tej umowy, jeżeli nie towarzyszy mu wyraźne oświadczenie konsumenta

potwierdzające otrzymanie wyczerpującej informacji w tym zakresie. Stanowisko

Sądu Apelacyjnego na chwilę wyrokowania było zatem w pełni uzasadnione.

Wymagało jednak uwzględnienia, że po wydaniu wyroku przez Sąd Apelacyjny

zapadły orzeczenia Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, w których

odmiennie oceniono zagadnienia dotyczące czynności prowadzących do

zakończenia stanu bezskuteczności zawieszonej umowy, z uwzględnieniem

wykładni przepisów Dyrektywy 93/13. Orzecznictwo to należało uwzględnić na

etapie rozpoznawania skargi kasacyjnej.

W związku z treścią wyroku TSUE z 7 grudnia 2023 r., C – 140/22

w judykaturze prezentowane jest obecnie stanowisko, że już samo wystąpienie przez

konsumenta z żądaniem restytucyjnym opartym o twierdzenie o trwałej

bezskuteczności (nieważności) zawartej z nim umowy jest wystarczające do uznania,

że konsument odmawia potwierdzenia klauzuli abuzywnej i stanowczo domaga się

uznania umowy za nieważną. Wymaga to dokonywania indywidualnej oceny

w każdej rozpoznawanej sprawie, uwzględniającej np. treść reklamacji zgłaszanych

przez konsumenta przed wniesieniem pozwu, sposobu sformułowania żądania

pozwu oraz stanowiska konsumenta wyrażanego w toku procesu. Zgodnie

z aktualnym stanowiskiem judykatury nie jest zatem konieczne złożenie przez

konsumenta oświadczenia przed sądem, zawierającego stwierdzenie o braku zgody

na utrzymanie w mocy postanowienia abuzywnego oraz świadomości konsumenta,

że stwierdzenie abuzywności postanowienia abuzywnego powoduje nieważność

całej umowy i związanych z tym konsekwencji.

Sąd Apelacyjny niezależnie od przedstawionego wyżej stanowiska

dotyczącego oceny wymagalności roszczenia pieniężnego powodów, dokonał

analizy sformułowanych przez powodów żądań i zasadnie zwrócił uwagę, że

powodowie przed złożeniem oświadczenia z dnia 21 kwietnia 2022 r. jedynie

zadeklarowali, że ustalenie nieważności umowy byłoby dla nich korzystne. Podobne

stanowisko w piśmie z dnia 29 czerwca 2020 r. zadeklarował pełnomocnik powodów.

II CSKP 608/23

15

Powodowie w uzasadnieniu pozwu jako podstawy swojego roszczenia nie wskazali

nieważności umowy zawartej przez strony. W sytuacji, w której Sąd Apelacyjny jako

podstawę uwzględnienia żądania pieniężnego przyjął spełnienie nienależnego

świadczenia wynikającego z nieważności umowy kredytowej, a takie stanowisko

powodowie sformułowali jednoznacznie dopiero w toku postepowania przed Sądem

drugiej instancji, uzasadniona była ocena, że pozwany nie pozostawał wcześniej

w opóźnieniu ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wynikającego z nieważności

umowy kredytowej zawartej przez strony.

Uwzględniając powyższe, brak było uzasadnionych podstaw do podzielenia

zawartego w skardze kasacyjnej powodów zarzutu naruszenia art. 481 § 1 k.c.

w zw. z art. 455 k.c., art. 405 k.c. i art. 410 k.c. Z tych względów skarga kasacyjna

powodów podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c.

Agnieszka Piotrowska

Monika Koba

Dariusz Zawistowski

(M.M.)

[SOP]