Sąd Najwyższy oddalił skargę banku, kredyt frankowy nie wiąże kredytobiorców

Wyrokiem z 29 października 2021 r. Sąd Okręgowy w Suwałkach zasądził

od Bank S.A. w W. na rzecz A.Z. i A. Z.1 241 984,30 zł z ustawowymi odsetkami za

opóźnienie

od 23 lutego 2021 r. do dnia zapłaty, ustalił nieistnienie pomiędzy powodami

a pozwanym stosunku prawnego kredytu wynikającego z umowy kredytu na cele

mieszkaniowe […] zawartej 17 lipca 2008 r. między powodami a Bankiem S.A. w W.

(poprzednikiem

prawnym

pozwanego)

oraz

orzekł

o kosztach postępowania.

Wyrokiem z 2 września 2022 r. Sąd Apelacyjny w Białymstoku na skutek

apelacji pozwanego zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że w miejsce „23 lutego

2021 r.” wpisał „2 września 2022 r.”; oddalił apelację pozwanego w pozostałej części

oraz orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego.

Sąd Apelacyjny podzielił i przyjął za własne ustalenia faktyczne poczynione

przez Sąd Okręgowy, a także jego ocenę prawną. Przypomniał, że powodowie

zawarli 17 lipca 2008 r. z Bank S.A. (poprzednikiem prawnym pozwanego) umowę

kredytu na cele mieszkaniowe […]. Na jej podstawie bank udzielił powodom kredytu

w kwocie 330 000 zł „denominowanego (waloryzowanego) w walucie CHF” na okres

300 miesięcy. Przyjęto, że kwota kredytu udostępnionego kredytobiorcy zostanie

określona według kursu kupna dewiz dla wymienionej waluty zgodnie z tabelą kursów

obowiązującą

w

banku

w

dniu

wykorzystania

kredytu

lub jego transzy. Z kolei wysokość rat kapitałowo-odsetkowych miała być określana

w CHF, ale spłata rat dokonywana była w złotych po uprzednim przeliczeniu rat

kapitałowo-odsetkowych według kursu sprzedaży dewiz dla CHF zgodnie z tabelą

kursów obowiązującą w banku w dniu spłaty. Aneksem z 31 lipca 2008 r. kwotę

kredytu ustalono na 330 000 zł, a okres kredytowania na 296 miesięcy.

Sąd Apelacyjny nie miał wątpliwości co do tego, że klauzule określające

sposób ustalania kursu nie zostały uzgodnione indywidualnie, jak również, że sporne

klauzule naruszają interes powodów i godzą w dobre obyczaje. Parytet CHF

do złotego, po którym miała nastąpić m.in. wypłata kapitału i spłaty rat, był ustalany

na podstawie wartości podawanych w tabeli banku. W stosunku kontraktowym nie

II CSKP 72/24

3

unormowano zasad, wedle których wyliczano ujawniane w niej kursy.

W konsekwencji, zastosowano konstrukcję, która dawała poprzednikowi prawnemu

pozwanego swobodę w ustalaniu wartości waluty, a pośrednio rozmiaru

wypłacanych przez niego i należnych mu potem świadczeń. Taki mechanizm prawny

stanowił nadużycie pozycji banku oraz nierównomierne rozłożył uprawnienia

i obowiązki między stronami, a nadto stanowił źródło potencjalnie niekorzystnych

skutków ekonomicznych dla powodów.

Zdaniem Sądu drugiej instancji nie miało znaczenia, czy przy ustalaniu treści

tabel kursowych bank posługiwał się ustalonymi przez siebie wewnętrznymi regułami

i że nie miał zamiaru ustalać kursy w sposób odbiegający od wskaźników rynkowych.

Praktyki stosowane przez pozwanego, bądź przez jego poprzednika prawnego, nie

mogły kreować treści spornej umowy i nie zmieniały tego, że w chwili jej zawarcia,

dawała ona bankowi uprawnienie do ustalania wartości walut na dowolnym poziomie.

To według stanu istniejącego w momencie zawarcia umowy, a nie powstałego

później, należy badać przesłanki abuzywności.

Sąd Apelacyjny podzielił także stanowisko, że kredytobiorcy przed zawarciem

spornej umowy nie zostali poinformowani o ryzyku kursowym w sposób

wystarczający, tj. taki, który mógłby uzasadniać ocenę, że główne świadczenie

zostało sformułowane w sposób jednoznaczny w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. Sąd

ten stwierdził, że abuzywności postanowień umownych nie należy łączyć z samym

tylko włączeniem do umowy stron ryzyka kursowego, lecz z niepouczeniem powoda

- konsumenta o jego rozmiarze. Konsument winien wiedzieć nie tylko o istnieniu

różnicy między kursem sprzedaży a kursem kupna waluty obcej, ale również

oszacować konsekwencje ekonomiczne, jakie niosło dla niego zastosowanie kursu

sprzedaży przy obliczaniu rat kredytu, którymi zostanie ostatecznie obciążony,

a w rezultacie także całkowity koszt zaciągniętego przez siebie kredytu. W celu

uznania realizacji przez bank obowiązków informacyjnych w zakresie ryzyka

kursowego nie jest wystarczające wskazanie w umowie, że ryzyko związane

ze zmianą kursu waluty ponosi kredytobiorca, oraz odebranie od klienta

oświadczenia, zawartego we wniosku o udzielenie kredytu, o standardowej treści,

iż został on poinformowany o ponoszeniu ryzyka wynikającego ze zmiany kursu

waluty oraz przyjął do wiadomości i akceptuje to ryzyko. Zachowanie informacyjne

banku powinno polegać na poinformowaniu klienta o zakresie ryzyka kursowego

w sposób jednoznaczny i zrozumiale unaoczniający konsumentowi, który z reguły

posiada elementarną znajomość rynku finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju

kredytu jest bardzo ryzykowne, a efektem może być obowiązek zwrotu wielokrotnie

wyższej od pożyczonej mimo dokonywania regularnych spłat. Pouczenie,

spełniające wskazany standard, nie było powodom udzielone.

W ocenie Sądu drugiej instancji postanowienia przeliczeniowe nie zawierają

przejrzystego opisu mechanizmu waloryzacji, dzięki któremu kredytobiorca mógłby

II CSKP 72/24

4

w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, zrozumieć wypływające z tych

postanowień konsekwencje ekonomiczne. Postanowienia te są nietransparentne,

nieprzejrzyste i trudne do zrozumienia, a przez wynikającą z umowy możliwość

dowolnego kształtowania przez bank kursu wymiany walut skutkują rażącą

dysproporcją uprawnień kontraktowych na niekorzyść kredytobiorcy i w sposób

oczywisty godzą w dobre obyczaje. Dobre obyczaje nakazują bowiem, aby koszty

ponoszone przez konsumenta związane z zawarciem umowy były możliwe

do oszacowania. Powodowie z przyczyn obiektywnych, nie byli w stanie tego

uczynić.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, przesłanki do uznania za niedozwolone klauzul

umownych zostały spełnione zarówno co do klauzuli ryzyka walutowego, jak i co do

klauzuli kursowej. Tym samym nie wiązały one stron (art. 3851 § 2 k.c.).

W ocenie Sądu drugiej instancji postanowienia dotyczące sposobu wyliczania

kursów waluty nie mają charakteru ubocznego. Są one immanentnie związane

z umową kredytu indeksowanego i określają jej główny przedmiot. Określają główne

świadczenie kredytobiorcy, a mianowicie, unormowany w art. 69 ust. 1 pr.bank.

obowiązek spłaty kwoty wykorzystanego kredytu w ratach w oznaczonych terminach.

Tym niemniej wyłączenie spod kontroli nie może obejmować postanowień

nietransparentnych. Tymczasem nie jest transparentna klauzula, która pozostawia

bankowi dowolność w wyliczaniu wartości waluty.

Sąd odwoławczy stwierdził, że nie ma możliwości zastąpienia postanowień

abuzywnych przez zastosowanie art. 65 § 1 i 2, art. 56 k.c. w zw. z art. 41 prawa

wekslowego, art. 56 w zw. z art. 358 § 2 k.c., czy przez sięgnięcie do jeszcze innych

rozwiązań. Wprowadzenie do stosunku zobowiązaniowego innego niż pierwotnie

zastosowanego źródła, z którego czerpie się dane konieczne do przeliczeń

walutowych, nie byłoby oparte na zgodnym celu i zamiarze stron - a więc

na aspektach istotnych przy wykładni subiektywnej, ani też na okolicznościach

branych pod uwagę przez normatywnego odbiorcę oświadczenia woli - czyli

w ramach interpretacji metodą obiektywną. Niedopuszczalny byłby zaś taki przebieg

wykładni, który bazowałby jedynie na okolicznościach mających miejsce

nie w trakcie, ale już po zawarciu umowy, to jest w chwili, kiedy kontrahenci

zorientowali się, że zawarte w niej postanowienia mają charakter abuzywny.

Takie działanie nie stanowiłoby interpretacji oświadczenia woli, lecz w istocie

kreowałoby nowe prawa i obowiązki obligacyjne, czego nie można czynić w oparciu

o art. 65 k.c. Z kolei art. 69 ust. 3 pr.bank. nie obowiązywał w chwili zawarcia spornej

umowy, a nadto omawiana norma przyznaje kredytobiorcy uprawnienie do spłaty

kredytu w walucie indeksacji. Nie można zatem przyjąć, że narzucała również sposób

wyliczania kursu walutowego używanego przy określeniu zindeksowanego

świadczenia, a nadto odsyłała w tym zakresie do danych publikowanych przez NBP.

Jednocześnie nie istnieją przepisy o charakterze dyspozytywnym, które mogłyby

II CSKP 72/24

5

zastąpić niedozwolone postanowienie umowy, przewidujące indeksację do waluty

obcej. W szczególności nie ma podstaw do zastosowania art. 358 § 2 k.c. Przepis

ten zaczął obowiązywać dopiero od 24 stycznia 2009 r., zaś umowę zawarto w lipcu

2008 r. i a nadto wypłata i zwrot kredytu miały być dokonywane w złotych.

Zastosowanie indeksacji nie oznaczało zatem, czego wymaga art. 358 § 1 i § 2 k.c.,

że zobowiązanie wyrażono w walucie obcej. Nie było też podstaw, żeby kurs waluty

obcej wyliczać w oparciu o dane publikowane przez NBP, gdyż nie da się przyjąć,

iż „w polskim porządku prawnym obowiązuje generalna norma, zgodnie z którą

wartość waluty obcej ustala się według średniego kursu NBP”. Nie da się takiej normy

wywieść przez analogię. To, że w wielu przepisach polskiego prawa zastosowano

odwołanie do kursu średniego NBP, nie jest dostateczną podstawą, by przyjąć

istnienie luki w systemie, która uzasadniałaby zastosowanie tych reguł także

do sytuacji, gdy umowne klauzule przeliczeniowe okazały się abuzywne, a przez

to bezskuteczne. Do przyjęcia odmiennej tezy nie skłaniała też art. 3851 § 2 k.c.,

zgodnie z którym w wyniku uznania postanowień umownych za niedozwolone strony

są związane umową w pozostałym - nie zaś w uzupełnionym przez inne normy

- zakresie.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego nie było też co prawda wykluczone, że w miejsce

klauzul abuzywnych mogły wejść przepisy prawa, nawet nieobowiązujące w chwili

zawarcia spornego stosunku prawnego. Wymagałoby to jednak zgody obu stron,

a w sprawie brak było takiego konsensusu. Przeciwnie, powodowie zastępowani

przez profesjonalnego pełnomocnika konsekwentnie twierdzili, że luka powstała

w kontrakcie nie może być uzupełniona.

Sąd drugiej instancji przyjął, że w wyniku bezskuteczności spornych klauzul

przeliczeniowych niemożliwe stało się skonkretyzowanie świadczeń głównych

(art. 69 ust. 1 pr.bank.). Nie mogło się też wykreować ryzyko walutowe. Okoliczności

te pozbawiały umowę jej koniecznych składników - essentialia negotii. Kontrakt

można byłoby co prawda pozostawić w mocy - uznając postanowienie niedozwolone

za działające - niemniej wymagałoby to zgody powodów. Powodowie natomiast

konsekwentnie twierdzili, że klauzule abuzywne nie powinny ich wiązać. Mieli też

świadomość ustalenia nieistnienia stosunku prawnego, wynikającego

z zakwestionowanej umowy kredytu.

Odnosząc się do zarzutu potrącenia Sąd Apelacyjny wskazał, że pełnomocnik

powodów nie był umocowany do odbierania oświadczenia o potrąceniu

wierzytelności. Strona pozwana nie złożyła natomiast oświadczenia o potrąceniu

bezpośrednio powodom i ten mankament nie został naprawiony także na etapie

postępowania odwoławczego. Skoro oświadczenie o potrąceniu nie dotarło

do powodów i nie mogli się oni zapoznać z jego treścią, to jest ono nieskuteczne.

Oznacza to, że zarzucane naruszenie art. 498 k.p.c. nie miało miejsca.

II CSKP 72/24

6

Z podobnych względów Sąd drugiej instancji odmówił pozwanemu

skuteczności oświadczenia o prawie zatrzymania. Zdaniem tego Sądu zarzut ten nie

został zgłoszony prawidłowo - pozwany nie przesłał powodom pisma zawierającego

oświadczenie w przedmiocie skorzystania z prawa zatrzymania. Takie pismo zostało

złożone tylko pełnomocnikowi powodów, który nie miał umocowania do odbierania

materialnoprawnego oświadczenia w przedmiocie zatrzymania. Także pełnomocnik

pozwanego nie dysponował należytym pełnomocnictwem.

Skargę kasacyjną w sprawie wywiódł pozwany, który zarzucił naruszenie

prawa materialnego i przepisów postępowania, a to:

- art. 3851 § 1 i 2 k.c. przez jego błędne zastosowanie i uznanie za abuzywną zarówno

klauzulę ryzyka walutowego, jak i klauzulę kursową;

- art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 355 § 1 k.c. przez jego błędne zastosowanie, w ten

sposób, że uznał za abuzywne wszystkie normy wynikające z § 2 ust. 2, § 4 ust. 1a, § 9 ust.

2.6 umowy, podczas gdy klauzula ryzyka walutowego nie może zostać uznana za abuzywną,

gdyż określa ona główny przedmiot świadczenia stron i została sformułowana w sposób

jednoznaczny;

- art. 496 oraz art. 497 w zw. z art. 455 k.c. przez błędną ich wykładnię,

a w konsekwencji nieuwzględnienie zgłoszonego przez pozwanego w odpowiedzi zarzutu

zatrzymania;

- art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. z art. 47 Karty praw podstawowych Unii

Europejskiej oraz w zw. art. 3851 § 1 i 2 k.c. przez niewyczerpujące i niepełne

poinformowanie powoda i niepoinformowanie powódki o skutkach prawnych,

jakie może spowodować ustalenie nieistnienia stosunku prawnego wynikającego

ze spornej umowy;

- art. 3851 § 1 i 2 w zw. z art. 58 oraz w zw. art. 3531 k.c. przez błędną wykładnię

i zastosowanie;

- art. 3851 § 1 i 2 k.c.2 przez błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu,

że przedmiotem oceny abuzywności w niniejszym postępowaniu winny być postanowienia

umowy kredytu z 17 lipca 2008 r. rozumiane jako całe jednostki redakcyjne umowy;

II CSKP 72/24

7

- art. 3851 § 1 i 2 k.c. przez błędne zastosowanie w ten sposób, że po uznaniu

postanowień umowy kredytu za abuzywne, dokonał oceny możliwości dalszego

obowiązywania umowy kredytu bez wszystkich postanowień określających indeksację

kredytu do franka szwajcarskiego, podczas gdy przedmiotem oceny możliwości dalszego

obowiązywania winna być umowa bez klauzuli kursowej;

- art. 65 § 1 i 2, art. 56 k.c. w zw. z art 41 ustawy - Prawo wekslowe, stosowanego na

zasadzie analogii legis; art. 56 w zw. z art. 358 § 2, oraz art. 56 k.c. w zw. z bliżej wskazanymi

w skardze przepisami, z których na zasadzie analogii iuris lub analogii legis wynika, że w

polskim prawie obowiązuje generalna norma, zgodnie z którą wartość waluty obcej określa

się według kursu średniego NBP;

- art. 69 ust. 3 pr.bank. w zw. art. 3851 § 1 i 2 k.c. przez niezastosowanie;

- art. 3851 § 1 i 2 k.c. przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu,

że postanowienie abuzywne (klauzula kursowa) nie może zostać zastąpione przez sąd

krajowy normą dyspozytywną o charakterze szczególnym;

- art. 358 § 2 w zw. z art. 3851 § 1 i 2 k.c. przez niezastosowanie;

- art. 498 oraz art. 499 k.c. w zw. z art. 2031 k.p.c. i w zw. z art. 455 k.c. przez błędną

wykładnię, a w konsekwencji nieuwzględnienie zgłoszonego przez pozwanego w odpowiedzi

na pozew zarzutu potrącenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie jest zasadna.

Zarzuty kasacyjne stanowią w znacznej mierze powtórzenie zarzutów

apelacyjnych, do których Sąd drugiej instancji odniósł się co do zasady w sposób

pełny i przekonujący, powołując na orzecznictwo Sądu Najwyższego i TSUE

istniejące w dacie wyrokowania. Kierunek przyjęty przez Sąd Apelacyjny znajduje

swoje potwierdzenie także w orzecznictwie Sądu Najwyższego zapadłym

już po wydaniu zaskarżonego wyroku (zob. m.in. wyroki: z 27 kwietnia 2023 r.,

II CSKP 1016/22; z 18 maja 2023 r., II CSKP 1164/22; z 25 lipca 2023 r.,

II CSKP 1487/22; z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1753/22; z 12 grudnia 2023 r.,

II CSKP 1549/22; z 20 grudnia 2023 r., II CSKP 1888/22; z 24 czerwca 2025 r.,

II CSKP 72/24

8

II CSKP 941/24, oraz uchwałę SN z 28 kwietnia 2022 r., III CZP 40/22, OSNC 2022,

nr 11, poz. 109). Podsumowaniem tej linii orzecznictwa jest uchwała składu całej Izby

Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12,

poz. 118), wiążąca wszystkie składy Sądu Najwyższego (art. 88 ustawy z dnia

8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego ustalono, że między tzw. „klauzulami

ryzyka” (przewidującymi indeksację) i „klauzulami spreadu walutowego”

(określającymi kurs waluty przy stosowaniu indeksacji) występuje ścisłe powiązanie

(zob. uzasadnienie uchwały składu całej Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r.,

III CZP 25/22, i przywołane tam orzecznictwo). Jeżeli z umowy usunięte zostałyby

postanowienia określające sposób ustalenia kursu waluty, do zastosowania

indeksacji konieczne byłoby zastąpienie takich postanowień innym sposobem

określenia kursu. Taki zabieg jest zaś niedopuszczalny zgodnie z punktem

pierwszym powyższej uchwały z 25 kwietnia 2024 r.

Zgodnie z utrwaloną wykładnią Sądu Najwyższego, warunkiem uznania

postanowienia za indywidualnie uzgodnione jest rzeczywisty wpływ konsumenta

na jego treść. Sam wybór spośród opcji przedstawionych przez przedsiębiorcę,

jak również świadomość treści postanowienia, nie przesądza o spełnieniu tej

przesłanki. Uzgodnienie zachodzi wyłącznie w sytuacji, w której konsument miał

realną możliwość negocjowania brzmienia postanowienia oraz świadomie

zdecydował o jego uwzględnieniu w umowie. W przypadku, gdy przedsiębiorca nie

wykazuje, że taka sytuacja miała miejsce, a jedynie wskazuje na jednostronne

przygotowanie wariantów i wybór przez konsumenta spośród nich, przesłanka

indywidualnego uzgodnienia pozostaje niespełniona. Uzgodnienie musi mieć

charakter faktyczny, a ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na przedsiębiorcy,

zgodnie z art. 385¹ § 4 k.c. (zob. m.in. wyroki SN: z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22,

z 18 maja 2022 r., II CSKP 365/22 i z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22;

postanowienia Sądu Najwyższego z 28 września 2023 r., I CSK 6388/22,

z 5 października 2023 r., I CSK 420/23, z 9 sierpnia 2024 r., I CSK 1807/23

i I CSK 1849/23 i z 25 marca 2015, I CSK 692/24 oraz wyrok Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, I.W., R.W.

przeciwko Bank BPH S.A., ECLI:EU:C:2021:341). Nie jest też tak, że sama

II CSKP 72/24

9

możliwość negocjacji postanowień o źródle kursów walutowych pozwala na uznanie

ich za indywidualnie uzgodnione. W celu uznania postanowienia zawartego

w projekcie umowy sporządzonym przez przedsiębiorcę za indywidulanie

uzgodniony przedsiębiorca musiałby zaproponować negocjacje właśnie co do tego

konkretnego postanowienia, np. przez wskazanie innego możliwego sposobu

ustalania kursu (zob. postanowienie SN z 28 października 2025 r., I CSK 635/24).

Tymczasem skarżący nie wykazał takiej okoliczności.

Stanowisko o niedozwolonym charakterze postanowień umownych

pozostawiających możliwość ustalania kursu CHF, a w konsekwencji wysokości

świadczeń stron, arbitralnej decyzji jednej ze stron, jest jednolicie przyjmowane

w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Takie uregulowanie umowne uznawane jest za

niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku)

w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona (zob. np. wyroki SN:

z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 24 października

2018 r., II CSK 632/17; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK

242/18; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 30 maja 2023 r., II CSKP 1536/22;

z 22 czerwca 2023 r., II CSKP 1484/22; z 23 czerwca 2023 r., II CSKP 1464/22,

i z 12 grudnia 2023 r., II CSKP 1549/22).

Sąd Najwyższy wielokrotnie wyrażał pogląd w myśl którego, postanowienia

uprawniające bank do jednostronnego ustalenia kursów walut są nietransparentne,

ponieważ pozostawiają pole do arbitralnego działania banku, a równocześnie

obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem. W konsekwencji

postanowienia umowy określające zarówno zasady przeliczenia na złote kwoty

udzielonego kredytu przy jego wypłacie, jak i przeliczenia spłacanych rat,

pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter

niedozwolonych postanowień umownych (zob. uzasadnienie uchwały składu całej

Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, i przywołane tam orzecznictwo).

Postanowienie o odesłaniu do tabeli kursowej banku, jako współokreślające

wysokość pozostałego do spłaty zadłużenia, czyli główne świadczenie kredytobiorcy,

co do zasady nie podlega ocenie w świetle art. 3851 § 1 k.c., ale tylko pod warunkiem,

że postanowienie to zostało sformułowane w sposób jednoznaczny. W sprawie,

II CSKP 72/24

10

w której wniesiona została skarga kasacyjna, sytuacja taka nie miała miejsca.

Utrwalona jest bowiem rozszerzająca wykładnia tego warunku jako obejmującego nie

tylko jego tekst (jest jasne, co znaczy stosowanie kursu ogłoszonego przez bank),

lecz także mechanizm działania tego warunku. Aby odesłanie było dozwolone,

w umowie musiałyby zostać zawarte szczegółowe zasady ustalania kursu, tak aby

kredytobiorca sam mógł obliczyć ten kurs w danej chwili. Choć zatem kurs walut

obcych ogłaszany przez bank na podstawie art. 111 ust. 1 pkt 4 pr.bank. wiąże

co do zasady klientów banku przy dokonywaniu z bankiem czynności prawnych

w okresie od ogłoszenia kursu do ogłoszenia nowego kursu, nie można umową

związać konsumenta kursami, które dopiero zostaną ogłoszone, a orzecznictwo

jednolicie uznaje takie związanie przyszłym kursem za niedozwolone.

Sąd Najwyższy konsekwentnie też przyjmuje, że oceny czy postanowienie

umowne jest niedozwolone, dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy

(zob. uchwałę SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2)

i od tego momentu klauzule abuzywne nie są wiążące dla konsumenta, chyba

że konsument wyrazi świadomą wolę na objęcie go takimi postanowieniami

umownymi. Skutek niezwiązania klauzulą abuzywną ex tunc oznacza, że zdarzenia

o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia umowy zawierającej taką

klauzulę pozostają bez znaczenia dla niewiążącego charakteru niedozwolonych

postanowień umownych. Oznacza to, że fakt wykonania umowy nie stanowi

przeszkody do odchodzenia roszczeń z tytułu nienależnego świadczenia w sytuacji,

gdy umowa uznana jest za nieważną.

Nie budzi również wątpliwości, z uwagi na jednoznaczne brzmienie art. 3851

§ 2 k.c., że konsekwencją uznania danego postanowienia umowy za bezskuteczne

jest działająca ex lege sankcja bezskuteczności niedozwolonego postanowienia,

połączona z zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie (zob. np.

uchwałę SN z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21; postanowienie SN z 26 marca 2025 r.,

I CSK 2614/24). W uchwale składu całej Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r.,

III CZP 25/22, Sąd Najwyższy stwierdził, że w razie uznania, iż postanowienie

umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu

określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie

jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego

II CSKP 72/24

11

postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający

z przepisów prawa lub zwyczajów (pkt 1). W razie zaś niemożliwości ustalenia

wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego

lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie (pkt 2).

Niedozwolony charakter sposobu określania kursu waluty obcej przesądza zatem

o niezwiązaniu stron umową w całości. Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie

(art. 88 ustawy o Sądzie Najwyższym), uniemożliwiają uznanie umów stron za ważne,

gdyż wykluczają trwanie stosunku prawnego po usunięciu z treści umowy źródła

kursu walutowego, co przesądza także o bezpodstawności zarzutu o możliwości

stosowania kursu średniego NBP lub uznania umowy za umowę kredytu złotowego.

Odnośnie do zarzutu naruszenia art. 496 oraz art. 497 w zw. z art. 455 k.c.

(dotyczącego możliwości skorzystania przez pozwanego z prawa zatrzymania),

w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 19 czerwca 2024 r., III CZP

31/23, wskazano, że prawo zatrzymania nie przysługuje stronie, która może potrącić

swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony. Podobne stanowisko Sąd

Najwyższy zajął w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 5 marca

2025 r., III CZP 37/24, w której przyjęto, że w razie dochodzenia od banku zwrotu

świadczenia spełnionego na podstawie umowy kredytu, która okazała się niewiążąca,

bankowi nie przysługuje prawo zatrzymania na podstawie art. 496 w zw. z art. 497

k.c. Podstawowym argumentem na rzecz tej tezy jest to, że umowa kredytu nie jest

umową wzajemną, a prawo zatrzymania na podstawie art. 497 w zw. z art. 496 k.c.

przysługuje wyłącznie w razie nieważności lub rozwiązania umowy wzajemnej.

Pogląd o niemożliwości podniesienia przez pozwany bank zarzutu

zatrzymania jest m.in. pochodną stanowiska Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej, który w postanowieniu z 8 maja 2024 r., C-424/22, wskazał,

że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 stoją na przeszkodzie powołaniu się

przez instytucję bankową na prawo zatrzymania w sporze z konsumentem

żądającym stwierdzenia nieważności umowy kredytu hipotecznego.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. z art.

47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej oraz w zw. art. 3851 § 1 i 2 k.c.

(dotyczącego kwestii pouczenia powodów o skutkach ustalenia stwierdzenia

nieważności umowy kredytu), przypomnieć wystarczy w pełni przekonujące

stanowisko Sądu Apelacyjnego który uznał, że zarzut zaniechania stosownego

pouczenia nie może odnieść skutku w sytuacji, w której, argument ten podnosi strona

przeciwna, zainteresowana obowiązywaniem umowy. Poza tym zwrócił uwagę,

że powodowie są świadomi skutków nieważności, zaś odpowiednie oświadczenia w

tym przedmiocie złożyli 2 września 2022 r. na rozprawie apelacyjnej.

II CSKP 72/24

12

Zarzutu naruszenia art. 498 oraz art. 499 k.c. w zw. z art. 2031 k.p.c. i w zw. z

art. 455 k.c. nie mógł odnieść skutku przede wszystkim ze względu

na niewymagalność wierzytelności przysługującej pozwanemu, będącej jednym

z warunków potrącenia. Wymagalność oznacza stan, w którym wierzyciel ma

prawną możliwość żądania zaspokojenia przysługującej mu wierzytelności, a zatem

ma możliwość żądania spełnienia i przymusowego wyegzekwowania określonego

świadczenia. Nie budzi wątpliwości, że wierzytelność jest wymagalna w rozumieniu

art. 498 § 1 k.c. w terminie wynikającym z art. 455 k.c. (zob. przykładowo uchwałę

SN z 5 listopada 2014 r., III CZP 76/14, OSNC 2015, nr 7-8, poz. 86; wyroki SN

z 5 marca 2019 r., II CSK 41/18; z 6 grudnia 2019 r., V CSK 458/18, OSNC-ZD 2021,

nr 3, poz. 27; z 19 listopada 2025 r., II CSKP 68/24). Wymóg wymagalności

wierzytelności potrącającego jako jednej z pozytywnych przesłanek skuteczności

potrącenia oznacza, że wyłączona jest możliwość złożenia oświadczenia

o potrąceniu wierzytelności jeszcze niewymagalnej. Takie przedwczesne potrącenie

nie wywołuje żadnych skutków, także po nadejściu terminu wymagalności, ponieważ

nie jest dopuszczalna konwalidacja czynności jednostronnej. Oznacza to,

że potrącający powinien złożyć oświadczenie po ziszczeniu się tej przesłanki, a jeśli

dokonał tego we wcześniejszym czasie musi złożyć ponowne oświadczenie (zob.

wyrok SN z 21 czerwca 2012 r., III CSK 317/11).

Zgodnie z art. 455 k.c., przesłanką wymagalności wierzytelności

z zobowiązania bezterminowego (a taki charakter ma wierzytelność o zwrot

nienależnego świadczenia) jest wezwanie do spełnienia świadczenia.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się wprawdzie, że wezwanie jest

jednostronnym oświadczeniem o charakterze prawokształtującym, które nie wymaga

szczególnej formy i może zostać złożone w sposób dowolny (zob. wyrok SN

z 2 marca 2017 r., V CSK 395/16), nie budzi jednak wątpliwości, że z wezwania

do zapłaty musi wynikać wola wierzyciela, aby dłużnik zrealizował obowiązek

niezwłocznego spełnienia świadczenia. Pozwany nie złożył oświadczenia, o którym

mowa, choć ma świadomość takiego warunku. Utożsamia jednak wezwanie

do zapłaty z samym oświadczeniem o potrąceniu, co w świetle powyższych uwag,

nie ma jakichkolwiek podstaw, nawet przy założeniu, że oświadczenie o potrąceniu

ma warunkowy charakter.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy, na podstawie art. 398¹⁴ k.p.c., oddalił skargę

kasacyjną. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 k.p.c.

M.L.

II CSKP 72/24

13

Maciej Kowalski

Adam Doliwa

Krzysztof Wesołowski

[SOP]