Frankowa umowa K.G. i D.G. z Bankiem. SN odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej banku

II CSKP 932/23

2

Wyrokiem z 8 września 2021 roku Sąd Okręgowy w Białymstoku ustalił,

że umowa kredytu mieszkaniowego hipoteczny z 4 stycznia 2008 r., zawarta

pomiędzy K.G. i D.G., a Bankiem S.A. w W. jest nieważna (pkt 1); zasądził

od pozwanego rzecz powodów solidarnie 49 496,32 CHF z odsetkami ustawowymi

za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się tego orzeczenia do dnia zapłaty (pkt 2);

oddalił powództwo o odsetki w pozostałym zakresie (pkt 3) i orzekł o kosztach

postępowania (pkt 4).

Wyrokiem z 18 listopada 2022 r. Sąd Apelacyjny w Białymstoku zmienił

zaskarżony wyrok w punkcie pierwszym i trzecim w ten sposób, że zasądził

od pozwanego na rzecz powodów 49 496,32 CHF za jednoczesnym zaofiarowaniem

przez powodów pozwanemu zwrotu 356 064,38 zł oraz 1998,69 franków

szwajcarskich (pkt 1); oddalił apelację pozwanego w pozostałej części (pkt 2); orzekł

o kosztach procesu w instancji odwoławczej (pkt 3); oddalił zażalenie (pkt 4) i orzekł

o kosztach postępowania zażaleniowego (pkt 5).

Pozwany wniósł skargę kasacyjną, w której zaskarżył wyrok Sądu

Apelacyjnego w części, tj. co punktów 1-3. We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej

do rozpoznania skarżący wskazał, że w sprawie występują istotne zagadnienia

prawne, które ujął w formie pytań:

- „Czy art. 358 § 2 k.c. wymusza swoje zastosowanie w umowach kredytów

powiązanych z walutą obcą i zastępuje tabele kursowe (kupna/sprzedaży),

w sytuacji, gdy klauzule przeliczeniowe - w tychże umowach - zawierające odesłanie

do tabel kursowych zostaną uznane za abuzywne i zachodzi konieczność ich

eliminacji ze stosunku prawnego; czy realizacja przez Bank, zgodnie z art. 111 ust.

1 pkt 4 prawa bankowego, ustawowego obowiązku publikowania stosowanych

kursów walut (kursu kupna/ kursu sprzedaży) w tabelach kursowych nie ogranicza

możliwości uznania, że te tabele kursowe - w umowach kredytów denominowanych

i indeksowanych - związanych z walutą obcą - naruszają dobre obyczaje lub rażąco

naruszają interesy konsumenta w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. w sytuacji, gdy dla

wszystkich transakcji realizowanych w banku - niezależnie od ich źródła - stosuje się

jedną i tą samą tabelę kursową, a umowa kredytu zawiera odesłanie właśnie do tej

tabeli”;

- „jaki moment, na gruncie wykładni art. 3851 § 1 i 2 k.c. w świetle art. 6 ust. 1

dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych

warunków w umowach konsumenckich, pozostaje adekwatny dla oceny możliwości

II CSKP 932/23

3

dalszego obowiązywania i wykonywania umowy w razie wyeliminowania z jej treści

postanowień o charakterze niedozwolonym - moment zawarcia umowy czy też

moment wyrokowania”.

Skarżący wskazał także, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona

ze względu na uznanie przez Sąd drugiej instancji, że w ramach określonych przez

art. 189 k.p.c. mieści się żądanie ustalenia faktów, które wydarzyły się w przeszłości

takich jak m. in. nieważność umowy, w sytuacji, gdy przedmiotem powództwa

wywodzonego z art. 189 k.p.c. może być wyłącznie istnienie lub nieistnienie stosunku

prawnego.

W odpowiedzi powodowie wnieśli o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej

do rozpoznania, nie zgłosili przy tym żądania zasądzenia na swoją rzecz kosztów

postępowania kasacyjnego.

Postanowieniem z 13 października 2023 r., I CSK 1398/23, Sąd Najwyższy

przyjął do rozpoznania skargę kasacyjną pozwanego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości

lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Nakładając

na skarżących obowiązek wskazania i uzasadnienia oznaczonej przesłanki przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania, ustawodawca zmierzał do zagwarantowania,

że skarga kasacyjna, nadzwyczajny środek zaskarżenia prawomocnych orzeczeń,

będzie pełnić przypisane jej funkcje publicznoprawne. Ograniczenie przesłanek

do czterech ma więc zapewnić, że przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

ustrojowo i procesowo jest uzasadnione jedynie w tych sprawach, w których mogą

być zrealizowane jej funkcje publicznoprawne, a skarga kasacyjna nie stanie się

instrumentem wykorzystywanym w każdej sprawie.

Zgodnie z art. 20 ust. 1 ustawy z 29 maja 2026 r. o szczególnych

rozwiązaniach w zakresie rozpoznawania spraw dotyczących zawartych

z konsumentami umów kredytu denominowanego lub indeksowanego do franka

szwajcarskiego (Dz. U. z 2026 r. poz. 985; dalej: ustawa frankowa) Sąd Najwyższy

II CSKP 932/23

4

może zmienić postanowienie o przyjęciu do rozpoznania skargi kasacyjnej i odmówić

przyjęcia jej do rozpoznania, gdy w sprawie nie występuje już istotne zagadnienie

prawne lub nie istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, ani nie zachodzą

okoliczności określone w art. 3989 § 1 pkt 3 lub 4 k.p.c.

Po wydaniu postanowienia z 13 października 2023 r. zagadnienia podniesione

przez pozwanego były przedmiotem wykładni Trybunału Sprawiedliwości UE

oraz Sądu Najwyższego, a istniejące przez pewien czas rozbieżności w interpretacji

i stosowaniu przepisów wymienionych przez pozwanego w skardze kasacyjnej

zostały już rozstrzygnięte.

W tym kontekście należy przypomnieć, że istotnym zagadnieniem prawnym

w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest zagadnienie nowe, nierozwiązane

dotychczas w orzecznictwie, którego wyjaśnienie może przyczynić się do rozwoju

prawa. Zagadnienie prawne powinno, przede wszystkim, być sformułowane

w oparciu o okoliczności mieszczące się w stanie faktycznym sprawy wynikającym

z dokonanych przez sąd ustaleń (postanowienie Sądu Najwyższego z 7 czerwca

2001 r., III CZP 33/01), a jednocześnie zostać przedstawione w sposób ogólny

i abstrakcyjny tak, aby umożliwić Sądowi Najwyższemu udzielenie uniwersalnej

odpowiedzi, niesprowadzającej się do samej subsumpcji i rozstrzygnięcia

konkretnego sporu (postanowienia Sądu Najwyższego: z 15 października 2002 r.,

III CZP 66/02; z 22 października 2002 r., III CZP 64/02; z 5 grudnia 2008 r.,

III CZP 119/08).

Z kolei oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

na potrzebie wykładni przepisów prawa budzących poważne wątpliwości

lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.)

wymaga wykazania jaki konkretny przepis prawa, zastosowany w danej sprawie,

jest przedmiotem rozbieżnej wykładni w judykaturze sądowej i na czym rozbieżność

ta polega, co wymaga przytoczenia orzeczeń sądów wydanych w takich samych

lub istotnie zbliżonych stanach faktycznych, względnie, jaki konkretny przepis prawa,

zastosowany w danej sprawie, wymaga interpretacji ze strony Sądu Najwyższego,

z czego potrzeba ta wynika i z jakich powodów dotychczasowy dorobek doktryny

i orzecznictwa jest w tej mierze niewystarczający. Nieodzowne jest ponadto,

podobnie jak w przypadku przyczyny kasacyjnej określonej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.,

II CSKP 932/23

5

wykazanie związku między oczekiwaną od Sądu Najwyższego wykładnią prawa

a wynikiem postępowania kasacyjnego (postanowienia Sądu Najwyższego:

z 15 października 2002 r., II CZ 102/02; z 29 lipca 2015 r., I CSK 980/14;

z 19 czerwca 2018 r., IV CSK 56/18).

Ponowna analiza skargi kasacyjnej wykazała, że w sprawie nie zachodzą

powołane wyżej przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości, że postanowienia

umowy (regulaminu) określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego

kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą,

pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej mają charakter

niedozwolonych postanowień umownych. Wyjaśniono, że niedozwolone

postanowienie umowne (art. 3851 § 1 k.c.) jest od początku, z mocy samego prawa,

dotknięte bezskutecznością na korzyść konsumenta, który może udzielić następczo

świadomej i wolnej zgody na to postanowienie i w ten sposób przywrócić mu

skuteczność z mocą wsteczną. Nie budzi też wątpliwości, że stwierdzenie

niedozwolonego charakteru postanowienia w umowie kredytu może uzasadniać

uznanie umowy za nieważną (zob. np. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z 7 maja 2021 r. - zasadę prawną - III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9,

poz. 56; uchwała Sądu Najwyższego z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, OSNC 2021,

nr 6, poz. 40; postanowienie Sądu Najwyższego z 6 lipca 2021 r., III CZP 41/20;

wyroki TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak, Justyna Dziubak

przeciwko Raiffeisen Bank International AG i z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20,

I.W., R.W. przeciwko Bank BPH S.A.).

Jednocześnie niedopuszczalne jest zastępowanie wyeliminowanego

abuzywnego postanowienia umowy innym mechanizmem wyliczenia kwoty raty

kapitałowo-odsetkowej. W uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego

z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, Sąd ten jednoznacznie przesądził, że w razie

uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego

odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone

postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie

można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu

waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów. Natomiast w razie

niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu

II CSKP 932/23

6

indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym

zakresie.

Oczywista zasadność skargi kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.) zachodzi

wówczas, gdy z treści skargi bez potrzeby głębszej analizy oraz szczegółowych

rozważań wynika, że wadliwości przytoczone w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania, uzasadniają uwzględnienie skargi. W wypadku,

gdy strona skarżąca twierdzi, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona,

powinna przedstawić argumentację prawną wyjaśniającą w czym ta oczywistość się

wyraża oraz uzasadnić to twierdzenie. Konieczne jest w związku z tym wykazanie

kwalifikowanej postaci naruszenia prawa materialnego i procesowego, polegającej

na jego oczywistości prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej

(zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 10 stycznia 2003 r., V CZ 187/02,

OSNC 2004, nr 3, poz. 49; postanowienie Sądu Najwyższego z 14 lipca 2005 r.,

III CZ 61/05, OSNC 2006 r., nr 4, poz. 75; postanowienie Sądu Najwyższego

z 26 kwietnia 2006 r., II CZ 28/06). Wymaga przy tym podkreślenia, że przesłanką

przyjęcia skargi kasacyjnej nie jest oczywiste naruszenie konkretnego przepisu

prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacja, w której naruszenie

to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia

(zob. postanowienie SN z 8 października 2015 r., IV CSK 189/15). Wynikająca

z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. przesłanka oczywistej zasadności skargi kasacyjnej

ma charakter wyjątkowy. W konsekwencji, w judykaturze Sądu Najwyższego

przyjmuje się, że skarga kasacyjna jest zasadna w stopniu „oczywistym”, jeżeli

można ją stwierdzić „na pierwszy rzut oka”, bez potrzeby pogłębionego badania

okoliczności sprawy (zob. postanowienie SN z 2 sierpnia 2007 r., III UK 45/07).

Bliższa analiza wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

nie pozwala przyjąć, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona w przyjętym

wyżej rozumieniu.

W aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości

możliwość uznania, że kredytobiorcom przysługuje interes prawny w rozumieniu

art. 189 k.p.c. Podkreśla się, że interes prawny w żądaniu ustalenia istnienia

albo nieistnienia stosunku prawnego powinien być postrzegany elastycznie.

Powyższy interes należy oceniać, uwzględniając cele, którym służy sądowa ochrona

prawna oraz przedmiotowe granice prawomocności materialnej wyroku, wynikające

II CSKP 932/23

7

z art. 365 w zw. z art. 366 k.p.c. (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 10 maja 2022 r.,

II CSKP 163/22, wyrok Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2022 r., II CSKP 701/22).

Należy dostrzec, że umowa kredytu hipotecznego zostaje zawarta na wiele lat,

a znaczna część płatności może nie być jeszcze wymagalna w czasie toczenia się

konkretnego procesu. Ponadto, zgodnie z art. 365 §1 k.p.c. wynikający z wyroku stan

związania ograniczony jest, co do zasady, tylko do rozstrzygnięcia zawartego

w sentencji orzeczenia i nie obejmuje jego motywów. Stąd też, nawet w przypadku

zasądzenia na rzecz strony powodowej dochodzonej przez nią kwoty,

bez umieszczenia w sentencji stosownej wzmianki odnośnie do ustalenia

nieważności umowy, dalej wiązać ją będzie sporna umowa kredytu. Samo

rozstrzygnięcie w kwestii żądania zapłaty nie wiąże w kwestii oceny nieważności

umowy w kolejnych sprawach między stronami, zatem nie usuwa niepewności

prawnej w związku z zawarciem wadliwej umowy. W konsekwencji, wyrok odnoszący

się jedynie do roszczenia dotyczącego zapłaty nie kończy w definitywny sposób

powstałego między stronami sporu. Nie budzi zatem wątpliwości, że kredytobiorca

może mieć interes prawny w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego,

nawet jeśli przysługuje mu roszczenie o zapłatę (zob. wyrok Sądu Najwyższego

z 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22, wyrok Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2022 r.,

II CSKP 701/22, wyrok Sądu Najwyższego z 23 czerwca 2022 r., II CSKP 616/22).

Mając na względzie powyższe okoliczności, Sąd Najwyższy stoi na

stanowisku, że najistotniejsze dla rozstrzyganej sprawy problemy prawne zostały

już wszechstronnie rozstrzygnięte w ugruntowanym orzecznictwie sądów krajowych

i unijnych. W związku z tym przedstawione w skardze kasacyjnej zagadnienia

prawne i wątpliwości interpretacyjne nie mają waloru nowości i nie mogą przyczynić

się do rozwoju prawa.

Z tych względów Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej

do rozpoznania (art. 3989 § 1 k.p.c.).

A.G.

[a.ł]